मुद्गलपुराणं खण्डः ३ महोदरचरितम् Mudgalapurana Khhanda 3 Mahodaracharitam

॥ मुद्गलपुराणं खण्डः ३॥॥ अथ श्रीमुद्गलपुराणे तृतीयः खण्डः प्रारभ्यते ॥

|| mudgalapurāṇaṃ khaṇḍaḥ 3|||| atha śrīmudgalapurāṇe tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ prārabhyate ||

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥शौनक उवाच ।सूत सर्वार्थतत्त्वज्ञ तारितोऽहं त्वया द्विज ।गणेशचरितं पुण्यं श्रावितं परमाद्भुतम् ॥ १॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ ||śaunaka uvāca |sūta sarvārthatattvajña tārito'haṃ tvayā dvija |gaṇeśacaritaṃ puṇyaṃ śrāvitaṃ paramādbhutam || 1||

एकदन्तस्य माहात्म्यं श्रुतं त्वत्तो द्विजोत्तम ।यथा नरः सुधापानात् न तृप्तोऽहं तथाऽभवम् ॥ २॥

ekadantasya māhātmyaṃ śrutaṃ tvatto dvijottama |yathā naraḥ sudhāpānāt na tṛpto'haṃ tathā'bhavam || 2||

महोदरस्य माहात्म्यमधुना वद विस्तरात् ।कीदृशोऽयं गणेशस्तु कति तस्यावतारकाः ॥ ३॥

mahodarasya māhātmyamadhunā vada vistarāt |kīdṛśo'yaṃ gaṇeśastu kati tasyāvatārakāḥ || 3||

कुरुक्षेत्रं महत्तस्य कस्माद्भूमौ समागतः ।इत्यादि सर्वमत्यन्तं माहात्म्यं वद तस्य मे ॥ ४॥

kurukṣetraṃ mahattasya kasmādbhūmau samāgataḥ |ityādi sarvamatyantaṃ māhātmyaṃ vada tasya me || 4||

सूत उवाच ।शृणु शौनक विपेन्द्र धन्योऽस्यत्र न संशयः ।विवर्धयसि ढुण्ढेस्त्वं रहस्यं परमाद्भुतम् ॥ ५॥

sūta uvāca |śṛṇu śaunaka vipendra dhanyo'syatra na saṃśayaḥ |vivardhayasi ḍhuṇḍhestvaṃ rahasyaṃ paramādbhutam || 5||

अतोऽहं हर्षितः सर्वं कथयिष्यामि विस्तरात् ।महोदरस्य माहात्म्यं यथा व्यासाच्छ्रुतं मया ॥ ६॥

ato'haṃ harṣitaḥ sarvaṃ kathayiṣyāmi vistarāt |mahodarasya māhātmyaṃ yathā vyāsācchrutaṃ mayā || 6||

दक्षेणाऽपि तथा पृष्टं यथा त्वं मां प्रपृच्छसि ।मुद्गलेन यथा प्रोक्तं तथैव त्वां ब्रवीम्यहम् ॥ ७॥

dakṣeṇā'pi tathā pṛṣṭaṃ yathā tvaṃ māṃ prapṛcchasi |mudgalena yathā proktaṃ tathaiva tvāṃ bravīmyaham || 7||

दक्ष उवाच ।त्वया मुद्गल योगीन्द्र तारितोऽहं विशेषतः ।मङ्गलायतनां पूर्णां कथां वदसि मानद ॥ ८॥

dakṣa uvāca |tvayā mudgala yogīndra tārito'haṃ viśeṣataḥ |maṅgalāyatanāṃ pūrṇāṃ kathāṃ vadasi mānada || 8||

अधुना वद मे ब्रह्मन् महोदरचरित्रकम् ।विस्तरेण महाभाग भवबन्धविमोचनम् ॥ ९॥

adhunā vada me brahman mahodaracaritrakam |vistareṇa mahābhāga bhavabandhavimocanam || 9||

मुद्गल उवाच ।धन्योऽसि दक्ष येन त्वं गणेशामृतसत्कथाम् ।भावयुक्तश्च पिबसि सङ्क्षेपेण ब्रवीमि ते ॥ १०॥

mudgala uvāca |dhanyo'si dakṣa yena tvaṃ gaṇeśāmṛtasatkathām |bhāvayuktaśca pibasi saṅkṣepeṇa bravīmi te || 10||

महोदरस्य माहात्म्यं विस्तरेणैव वर्णितुम् ।भुवनेष्वर्हति च कः सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ११॥

mahodarasya māhātmyaṃ vistareṇaiva varṇitum |bhuvaneṣvarhati ca kaḥ sarvasiddhipradāyakam || 11||

एवमेव पुरा पृष्टो वालखिल्यैर्महात्मभिः ।सूर्यस्तानब्रवीद्यच्च तदेव शृणु यत्नतः ॥ १२॥

evameva purā pṛṣṭo vālakhilyairmahātmabhiḥ |sūryastānabravīdyacca tadeva śṛṇu yatnataḥ || 12||

दक्ष उवाच ।कथं स वालखिल्यैश्व पृष्टो भानुर्महायशाः ।तत्सर्वं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि मुद्गल ॥ १३॥

dakṣa uvāca |kathaṃ sa vālakhilyaiśva pṛṣṭo bhānurmahāyaśāḥ |tatsarvaṃ vistareṇaiva vaktumarhasi mudgala || 13||

मुद्गल उवाच ।रथस्थं भास्करं नित्यं महर्षय उपासते ।वालखिल्या महाभागा भक्तियुक्तेन चेतसा ॥ १४॥

mudgala uvāca |rathasthaṃ bhāskaraṃ nityaṃ maharṣaya upāsate |vālakhilyā mahābhāgā bhaktiyuktena cetasā || 14||

तत्र सूर्यं गणेशस्य कीर्तने निरतं मुदा ।दृष्ट्वा पप्रच्छुरादित्यं विस्मिता वालखिल्यकाः ॥ १५॥

tatra sūryaṃ gaṇeśasya kīrtane nirataṃ mudā |dṛṣṭvā papracchurādityaṃ vismitā vālakhilyakāḥ || 15||

भानो त्वं ब्रह्मरूपश्च वेदेषु प्रतिपादितः ।एक एवाद्वितीयाख्योऽमृतात्मा नात्र संशयः ॥ १६॥

bhāno tvaṃ brahmarūpaśca vedeṣu pratipāditaḥ |eka evādvitīyākhyo'mṛtātmā nātra saṃśayaḥ || 16||

त्वदीयभजनेनैव सिद्धाः परमयोगिनः ।विष्णुमुख्याः सुरेशाना भवन्ति विविधा जनाः ॥ १७॥

tvadīyabhajanenaiva siddhāḥ paramayoginaḥ |viṣṇumukhyāḥ sureśānā bhavanti vividhā janāḥ || 17||

कर्मणां मूलरूपेण सगुणस्त्वं विभासि वै ।ज्ञानरूपेण सर्वत्र निर्गुणोऽसि दिवाकर ॥ १८॥

karmaṇāṃ mūlarūpeṇa saguṇastvaṃ vibhāsi vai |jñānarūpeṇa sarvatra nirguṇo'si divākara || 18||

त्वत्तः परतरं नास्ति वेदादिषु विशेषतः ।तदपि त्वं विशेषेण भजसे गणनायकम् ॥ १९॥

tvattaḥ parataraṃ nāsti vedādiṣu viśeṣataḥ |tadapi tvaṃ viśeṣeṇa bhajase gaṇanāyakam || 19||

कोऽसौ गणेशनामा वै तं कथं भजसे वद ।मोहयुक्ता वयं जातास्तव दृष्ट्वा चिकीर्षितम् ॥ २०॥

ko'sau gaṇeśanāmā vai taṃ kathaṃ bhajase vada |mohayuktā vayaṃ jātāstava dṛṣṭvā cikīrṣitam || 20||

अतो नस्तेजसा नाथ वद तत्त्वं यथातथम् ।कस्माद्भ्रामयसे सर्वान् गणेशस्तवनेन वै ॥ २१॥

ato nastejasā nātha vada tattvaṃ yathātatham |kasmādbhrāmayase sarvān gaṇeśastavanena vai || 21||

मुद्गल उवाच ।इति पृष्टो महातेजाः सूर्य आत्मा शरीरिणाम् ।जगाद सकलं तेभ्यस्तच्छृणु त्वं प्रजापते ॥ २२॥

mudgala uvāca |iti pṛṣṭo mahātejāḥ sūrya ātmā śarīriṇām |jagāda sakalaṃ tebhyastacchṛṇu tvaṃ prajāpate || 22||

सूर्य उवाच ।वालखिल्या महाभागाः शृणुध्वं सर्वसम्मताः ।चरितं गणनाथस्य भविष्यथ च योगिनः ॥ २३॥

sūrya uvāca |vālakhilyā mahābhāgāḥ śṛṇudhvaṃ sarvasammatāḥ |caritaṃ gaṇanāthasya bhaviṣyatha ca yoginaḥ || 23||

अहमात्मा च वेदेषु कथितो नात्र संशयः ।तत्र ज्ञानं वो वदामि भ्रमनाशकरं महत् ॥ २४॥

ahamātmā ca vedeṣu kathito nātra saṃśayaḥ |tatra jñānaṃ vo vadāmi bhramanāśakaraṃ mahat || 24||

असत्यं ब्रह्म यत् प्रोक्तं तत्राहं जीवधारकः ।एक एवाद्वितीयश्च सत्यरूपो महर्षयः ॥ २५॥

asatyaṃ brahma yat proktaṃ tatrāhaṃ jīvadhārakaḥ |eka evādvitīyaśca satyarūpo maharṣayaḥ || 25||

वेदादिभावभिन्नेष्वात्माकारेण व्यवस्थितः ।सत्यासत्य इति द्वन्द्वं ज्ञातव्यं विबुधोत्तमैः ॥ २६॥

vedādibhāvabhinneṣvātmākāreṇa vyavasthitaḥ |satyāsatya iti dvandvaṃ jñātavyaṃ vibudhottamaiḥ || 26||

तयोरभेदभावे यत् समरूपं परात्परम् ।आनन्द उभयानन्दाद्ब्रह्म यद्विष्णुरुच्यते ॥ २७॥

tayorabhedabhāve yat samarūpaṃ parātparam |ānanda ubhayānandādbrahma yadviṣṇurucyate || 27||

समानन्दात्तुरीयं यद्ब्रह्माव्यक्तस्वरूपकम् ।सर्वेषां नेति कर्ताऽसौ शङ्करश्च प्रकथ्यते ॥ २८॥

samānandātturīyaṃ yadbrahmāvyaktasvarūpakam |sarveṣāṃ neti kartā'sau śaṅkaraśca prakathyate || 28||

चतुर्णां योगकर्ताऽसौ स्वानन्दः परिकीर्तितः ।सर्वसंयोगरूपं तद्ब्रह्म वेदेषु कथ्यते ॥ २९॥

caturṇāṃ yogakartā'sau svānandaḥ parikīrtitaḥ |sarvasaṃyogarūpaṃ tadbrahma vedeṣu kathyate || 29||

स्वपदान्न परो योगः संयोगात्मक उच्यते ।स एव गणनाथश्च मायायुक्तः प्रकथ्यते ॥ ३०॥

svapadānna paro yogaḥ saṃyogātmaka ucyate |sa eva gaṇanāthaśca māyāyuktaḥ prakathyate || 30||

मायया सर्वभावेषु संयोगाभेदतः स्वयम् ।तिष्ठति ब्रह्म विप्रेशास्तेन तन्मायया युतम् ॥ ३१॥

māyayā sarvabhāveṣu saṃyogābhedataḥ svayam |tiṣṭhati brahma vipreśāstena tanmāyayā yutam || 31||

अयोगश्च परः प्रोक्तः संयोगान्नात्र संशयः ।निर्मायिकमिदं ब्रह्म वेदे चैव हि कथ्यते ॥ ३२॥

ayogaśca paraḥ proktaḥ saṃyogānnātra saṃśayaḥ |nirmāyikamidaṃ brahma vede caiva hi kathyate || 32||

तत्र केषां न संयोगस्तस्य केष्वपि नो भवेत् ।अयोगस्तेन नामाऽभूदभिन्नोऽपि महर्षयः ॥ ३३॥

tatra keṣāṃ na saṃyogastasya keṣvapi no bhavet |ayogastena nāmā'bhūdabhinno'pi maharṣayaḥ || 33||

संयोगायोगयोर्योगे गणेशो योगवाचकः ।शान्तिदो ब्रह्मभावेषु ब्रह्मणस्पतिरुच्यते ॥ ३४॥

saṃyogāyogayoryoge gaṇeśo yogavācakaḥ |śāntido brahmabhāveṣu brahmaṇaspatirucyate || 34||

सर्वेषां ब्रह्मणां विप्राः पतिस्तेन प्रकीर्तितः ।गणेशस्तं सदा भक्तियुक्तोऽहं प्रभजामि हि ॥ ३५॥

sarveṣāṃ brahmaṇāṃ viprāḥ patistena prakīrtitaḥ |gaṇeśastaṃ sadā bhaktiyukto'haṃ prabhajāmi hi || 35||

गणः समूहरूपश्च धातुरुक्तो मनीषिभिः ।बाह्यान्तरादियोगे वै समूहो जायते द्विजाः ॥ ३६॥

gaṇaḥ samūharūpaśca dhāturukto manīṣibhiḥ |bāhyāntarādiyoge vai samūho jāyate dvijāḥ || 36||

तेनाऽयं गणराजोऽभूद्ब्रह्मरूपा गणा मताः ।तेषां स्वामी न सन्देहस्तं भजेऽहं विशेषतः ॥ ३७॥

tenā'yaṃ gaṇarājo'bhūdbrahmarūpā gaṇā matāḥ |teṣāṃ svāmī na sandehastaṃ bhaje'haṃ viśeṣataḥ || 37||

आत्माकारं च यद्ब्रह्म तदेवैकगणात्मकम् ।सोऽहं स्वामिनमत्यन्तं भजे भक्तिपरिप्लुतः ॥ ३८॥

ātmākāraṃ ca yadbrahma tadevaikagaṇātmakam |so'haṃ svāminamatyantaṃ bhaje bhaktipariplutaḥ || 38||

मुद्गल उवाच ।सूर्यस्य वचनं श्रुत्वा वालखिल्या महर्षयः ।ऊचुस्तं विस्मिताः सर्वे प्रबद्धकरसम्पुटाः ॥ ३९॥

mudgala uvāca |sūryasya vacanaṃ śrutvā vālakhilyā maharṣayaḥ |ūcustaṃ vismitāḥ sarve prabaddhakarasampuṭāḥ || 39||

वालखिल्या ऊचुः ।रवे गणेशमाहात्म्यं विस्तराद्वद योगदम् ।येन तत्त्वार्थविज्ञाने भवामस्तस्य कौशलाः ॥ ४०॥

vālakhilyā ūcuḥ |rave gaṇeśamāhātmyaṃ vistarādvada yogadam |yena tattvārthavijñāne bhavāmastasya kauśalāḥ || 40||

रविरुवाच ।शृणुध्वं मुनयः सर्वे कथां सकलसिद्धिदाम् ।ब्रह्मणा कथिता मे या सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ४१॥

raviruvāca |śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve kathāṃ sakalasiddhidām |brahmaṇā kathitā me yā sarvapāpapraṇāśinī || 41||

॥ ॐ तत्सदिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणेतृतीये खण्डे महोदरचरिते रविवालखिल्यप्रश्नवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ ३\।१

|| oṃ tatsaditi śrīmadāntye purāṇopaniṣadi śrīmanmaudgale mahāpurāṇetṛtīye khaṇḍe mahodaracarite ravivālakhilyapraśnavarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 3\|1

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥वालखिल्या ऊचुः ।वद सूर्य विशेषेण ब्रह्मणा कथितं महत् ।गणेशस्य चरित्रं ते श्रवणे लालसा प्रभो ॥ १॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ ||vālakhilyā ūcuḥ |vada sūrya viśeṣeṇa brahmaṇā kathitaṃ mahat |gaṇeśasya caritraṃ te śravaṇe lālasā prabho || 1||

सूर्य उवाच ।पुराऽहमात्मरूपे च संस्थितः सर्वलोकगः ।गणेशध्यानसन्निष्ठो योगीन्द्राणां गुरुः स्वयम् ॥ २॥

sūrya uvāca |purā'hamātmarūpe ca saṃsthitaḥ sarvalokagaḥ |gaṇeśadhyānasanniṣṭho yogīndrāṇāṃ guruḥ svayam || 2||

ब्रह्मणा सृष्टमत्यन्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।कश्यपस्तत्र मुख्यो वै प्रजापतिसमोऽभवत् ॥ ३॥

brahmaṇā sṛṣṭamatyantaṃ trailokyaṃ sacarācaram |kaśyapastatra mukhyo vai prajāpatisamo'bhavat || 3||

तेन मे वै तपस्तप्तं वर्षाणामयुतं द्विजाः ।आकृष्णेनेति मन्त्रेण ध्याननिष्ठो बभूव ह ॥ ४॥

tena me vai tapastaptaṃ varṣāṇāmayutaṃ dvijāḥ |ākṛṣṇeneti mantreṇa dhyānaniṣṭho babhūva ha || 4||

ततस्तं वरदाताऽहं गतस्तस्याश्रमे पुरा ।स मां दृष्ट्वा नमस्कृत्याऽपूजयद्भक्तिसंयुतः ॥ ५॥

tatastaṃ varadātā'haṃ gatastasyāśrame purā |sa māṃ dṛṣṭvā namaskṛtyā'pūjayadbhaktisaṃyutaḥ || 5||

ततस्तुष्टाव मां विप्रः प्रबद्धकरसम्पुटः ।वरदं सर्वभावेन भक्तिनम्रात्मकन्धरः ॥ ६॥

tatastuṣṭāva māṃ vipraḥ prabaddhakarasampuṭaḥ |varadaṃ sarvabhāvena bhaktinamrātmakandharaḥ || 6||

कश्यप उवाच ।नमस्ते जगदाधार आत्मने परमात्मने ।सूर्याय त्रिविधायैव त्रिकालज्ञाय ते नमः ॥ ७॥

kaśyapa uvāca |namaste jagadādhāra ātmane paramātmane |sūryāya trividhāyaiva trikālajñāya te namaḥ || 7||