मुद्गलपुराणं खण्डः १ वक्रतुण्डचरितम् Mudgalapurana Khhanda 1 Vakratundacharitam

॥ मुद्गलपुराणं खण्डः १॥॥ अथ श्रीमुद्गलपुराणे प्रथमः खण्डः प्रारभ्यते ॥॥ ॐ नमः श्रीस्वानन्देशगणेशाय पूर्णयोगात्मने ॥

|| mudgalapurāṇaṃ khaṇḍaḥ 1|||| atha śrīmudgalapurāṇe prathamaḥ khaṇḍaḥ prārabhyate |||| oṃ namaḥ śrīsvānandeśagaṇeśāya pūrṇayogātmane ||

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥अथ श्रीमन्मौद्गलपुराणप्रारम्भः ।ध्याये स्थिरेण चित्तेन गणेशं सर्वसिद्धिदम् ।बुद्धिप्रकाशकं पूर्णं योगिनां हृदि संस्थितम् ॥ १॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ ||atha śrīmanmaudgalapurāṇaprārambhaḥ |dhyāye sthireṇa cittena gaṇeśaṃ sarvasiddhidam |buddhiprakāśakaṃ pūrṇaṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam || 1||

जितं तेनाखिलं नानाब्रह्मवर्णनवर्णितम् ।नानाजगत्समूहं वै गणेशेनोभयं कृतम् ॥ २॥

jitaṃ tenākhilaṃ nānābrahmavarṇanavarṇitam |nānājagatsamūhaṃ vai gaṇeśenobhayaṃ kṛtam || 2||

भक्तसंरक्षणार्थाय निर्गुणः सगुणस्तु यः ।नानावतारवान्सोऽपि नानाभेदधरो बभौ ॥ ३॥

bhaktasaṃrakṣaṇārthāya nirguṇaḥ saguṇastu yaḥ |nānāvatāravānso'pi nānābhedadharo babhau || 3||

तस्मै नमो गणेशाय नरकुञ्जररूपिणे ।सगुणो नररूपो यो निर्गुणो गजवक्त्रकः ॥ ४॥

tasmai namo gaṇeśāya narakuñjararūpiṇe |saguṇo nararūpo yo nirguṇo gajavaktrakaḥ || 4||

नमः शिवाय शान्ताय विष्णवे प्रभविष्णवे ।सूर्याय शक्तये चैव चतुर्धा ते विभागिने ॥ ५॥

namaḥ śivāya śāntāya viṣṇave prabhaviṣṇave |sūryāya śaktaye caiva caturdhā te vibhāgine || 5||

ब्रह्माणं शेषनागं च नरं नारायणं सदा ।नमामि भावयुक्तोऽहं पुराणपुरुषं परम् ॥ ६॥

brahmāṇaṃ śeṣanāgaṃ ca naraṃ nārāyaṇaṃ sadā |namāmi bhāvayukto'haṃ purāṇapuruṣaṃ param || 6||

देवानां योगिनां चैव महर्षीणां महात्मनाम् ।व्रजामि शरणं नित्यं पुराणज्ञानसिद्धये ॥ ७॥

devānāṃ yogināṃ caiva maharṣīṇāṃ mahātmanām |vrajāmi śaraṇaṃ nityaṃ purāṇajñānasiddhaye || 7||

पुराकल्पेऽभवन्विप्राः शौनकाद्याः सुसाधनाः ।कलिदोषभयात्सर्वे नैमिषारण्यमाश्रिताः ॥ ८॥

purākalpe'bhavanviprāḥ śaunakādyāḥ susādhanāḥ |kalidoṣabhayātsarve naimiṣāraṇyamāśritāḥ || 8||

तस्मिन्कलियुगावासं ज्ञात्वादौ ब्रह्मणो मुखात् ।मुनिधर्मप्रसिद्।ह्ध्यर्थं कर्मज्ञान प्रसिद्धये ॥ ९॥

tasminkaliyugāvāsaṃ jñātvādau brahmaṇo mukhāt |munidharmaprasid|hdhyarthaṃ karmajñāna prasiddhaye || 9||

अन्यच्च ब्रह्मणा प्रोक्तं पुराणश्रवणं सदा ।कलिदोषहरं पुण्यं तदर्थमभवन्यताः ॥ १०॥

anyacca brahmaṇā proktaṃ purāṇaśravaṇaṃ sadā |kalidoṣaharaṃ puṇyaṃ tadarthamabhavanyatāḥ || 10||

कस्मिंश्चित्समये सूतो लोमहर्षण आययौ ।मुनीनां दर्शनार्थाय पुराणज्ञो विचक्षणः ॥ ११॥

kasmiṃścitsamaye sūto lomaharṣaṇa āyayau |munīnāṃ darśanārthāya purāṇajño vicakṣaṇaḥ || 11||

नैमिषारण्यशोभां च पश्यंस्तत्र सुविस्मितः ।अहो धन्यं महारण्यं कलिदोषविवर्जितम् ॥ १२॥

naimiṣāraṇyaśobhāṃ ca paśyaṃstatra suvismitaḥ |aho dhanyaṃ mahāraṇyaṃ kalidoṣavivarjitam || 12||

दृष्टा वै मुनयस्तेन सुप्रसन्नाननाम्बुजाः ।नित्यनैमित्तिककराः स्वधर्माचरणप्रियाः ॥ १३॥

dṛṣṭā vai munayastena suprasannānanāmbujāḥ |nityanaimittikakarāḥ svadharmācaraṇapriyāḥ || 13||

पञ्चयज्ञरतास्तत्र वेदाध्ययनकारिणः ।ब्रह्मतेजःसमायुक्ता ज्वलन्तः पावका इव ॥ १४॥

pañcayajñaratāstatra vedādhyayanakāriṇaḥ |brahmatejaḥsamāyuktā jvalantaḥ pāvakā iva || 14||

विनाऽस्तेन यथा सूर्यो योगिनो वेदवेदिनः ।तारकाः सर्वजन्तूनां शौनकाद्या महर्षयः ॥ १५॥

vinā'stena yathā sūryo yogino vedavedinaḥ |tārakāḥ sarvajantūnāṃ śaunakādyā maharṣayaḥ || 15||

तत्रागत्य महाभागः स सूतो रोमहर्षणः ।साष्टाङ्गं प्रणतः पूर्वं परमाह्लादसंयुतः ॥ १६॥

tatrāgatya mahābhāgaḥ sa sūto romaharṣaṇaḥ |sāṣṭāṅgaṃ praṇataḥ pūrvaṃ paramāhlādasaṃyutaḥ || 16||

अभिवाद्य मुनीन्सर्वान्भक्त्या नम्रात्मकन्धरः ।प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा प्रोवाच मधुरं वचः ॥ १७॥

abhivādya munīnsarvānbhaktyā namrātmakandharaḥ |prāñjaliḥ prayato bhūtvā provāca madhuraṃ vacaḥ || 17||

सूत उवाच ।वंशो धन्यो मदीयोऽद्य पितरौ च कुलं वयः ।विद्या व्रतं तपो ज्ञानं धन्यं सर्वं मुनीश्वराः ॥ १८॥

sūta uvāca |vaṃśo dhanyo madīyo'dya pitarau ca kulaṃ vayaḥ |vidyā vrataṃ tapo jñānaṃ dhanyaṃ sarvaṃ munīśvarāḥ || 18||

भवतां पादपद्मं च सर्वाशुभविनाशनम् ।काङ्क्षितं यत्सदा देवैर्मया दृष्टं सुपुण्यतः ॥ १९॥

bhavatāṃ pādapadmaṃ ca sarvāśubhavināśanam |kāṅkṣitaṃ yatsadā devairmayā dṛṣṭaṃ supuṇyataḥ || 19||

साक्षाद् ब्रह्मस्वरूपा वै ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ।येषां दर्शनमात्रेण कृतकृत्याश्च जन्तवः ॥ २०॥

sākṣād brahmasvarūpā vai brāhmaṇā brahmavittamāḥ |yeṣāṃ darśanamātreṇa kṛtakṛtyāśca jantavaḥ || 20||

कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं न संशयः ।भवतां दर्शनेनैव मुक्तोऽहं भवसागरात् ॥ २१॥

kṛtārtho'haṃ kṛtārtho'haṃ kṛtārtho'haṃ na saṃśayaḥ |bhavatāṃ darśanenaiva mukto'haṃ bhavasāgarāt || 21||

इति ब्रुवाणं साधुं तं सूतं वै रोमहर्षणम् ।प्रत्यूचुर्ब्राह्मणाः सर्वे भक्तियुक्तं तपोधनाः ॥ २२॥

iti bruvāṇaṃ sādhuṃ taṃ sūtaṃ vai romaharṣaṇam |pratyūcurbrāhmaṇāḥ sarve bhaktiyuktaṃ tapodhanāḥ || 22||

ब्राह्मणा ऊचुः ।सूत सूत महाभाग स्थीयतां पुण्यवर्धन ।तव दर्शनमात्रेण सन्तुष्टाः स्मो वयं खलु ॥ २३॥

brāhmaṇā ūcuḥ |sūta sūta mahābhāga sthīyatāṃ puṇyavardhana |tava darśanamātreṇa santuṣṭāḥ smo vayaṃ khalu || 23||

इत्युक्तस्तत्र सूतस्तु मुनिदत्ते शुभासने ।समासीनो महाबुद्धिः साञ्जलिः सन्प्रतापवान् ॥ २४॥

ityuktastatra sūtastu munidatte śubhāsane |samāsīno mahābuddhiḥ sāñjaliḥ sanpratāpavān || 24||

सुखासीनं च सूतं तं दृष्ट्वा तत्र महामुनिः ।भृगुप्रेष्ठश्च मुख्योऽसौ मुनीनां प्रत्युवाच ह ॥ २५॥

sukhāsīnaṃ ca sūtaṃ taṃ dṛṣṭvā tatra mahāmuniḥ |bhṛgupreṣṭhaśca mukhyo'sau munīnāṃ pratyuvāca ha || 25||

शौनक उवाच ।सूत सूत महाभाग सर्वज्ञ सुखदायक ।आराधितस्त्वया प्राज्ञः कृष्णद्वैपायनो महान् ॥ २६॥

śaunaka uvāca |sūta sūta mahābhāga sarvajña sukhadāyaka |ārādhitastvayā prājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano mahān || 26||

नारायणावतारो यः साक्षान्नारायणः स्वयम् ।वेदस्य भागकारी स पुराणानां विभागकृत् ॥ २७॥

nārāyaṇāvatāro yaḥ sākṣānnārāyaṇaḥ svayam |vedasya bhāgakārī sa purāṇānāṃ vibhāgakṛt || 27||

त्वं वै तस्मात्पुराणानि सेतिहासानि वेत्सि च ।तेन सर्वज्ञता जाता तवेयं पुण्यवर्धन ॥ २८॥

tvaṃ vai tasmātpurāṇāni setihāsāni vetsi ca |tena sarvajñatā jātā taveyaṃ puṇyavardhana || 28||

वयं भीताश्च कालेन कलिकल्मषरूपिणा ।नैमिषारण्यमास्थाय स्थिताज्ञप्ताः स्वयम्भुवा ॥ २९॥

vayaṃ bhītāśca kālena kalikalmaṣarūpiṇā |naimiṣāraṇyamāsthāya sthitājñaptāḥ svayambhuvā || 29||

तत्र विश्रान्तिदाता वै त्वं प्राप्तोऽसि महाद्युतिः ।पुराणानां प्रवक्ता च पुण्यवान्पुण्यवर्धनः ॥ ३०॥

tatra viśrāntidātā vai tvaṃ prāpto'si mahādyutiḥ |purāṇānāṃ pravaktā ca puṇyavānpuṇyavardhanaḥ || 30||

यत्र पौराणिकी गाथा कलिस्तत्र न तिष्ठति ।तस्मात्कारुण्यभावेन पुराणं ब्रुहि नः प्रभो ॥ ३१॥

yatra paurāṇikī gāthā kalistatra na tiṣṭhati |tasmātkāruṇyabhāvena purāṇaṃ bruhi naḥ prabho || 31||

तव यद्दर्शनं जातं महापुण्येन सत्तम ।धन्यं धन्यं महाभाग साक्षात्संशयछित्स्वयम् ॥ ३२॥

tava yaddarśanaṃ jātaṃ mahāpuṇyena sattama |dhanyaṃ dhanyaṃ mahābhāga sākṣātsaṃśayachitsvayam || 32||

छेदेन संशयानां वै सतां त्वं रोमहर्षणम् ।करोषि तेन ते नाम रोमहर्षण इत्यहो ॥ ३३॥

chedena saṃśayānāṃ vai satāṃ tvaṃ romaharṣaṇam |karoṣi tena te nāma romaharṣaṇa ityaho || 33||

इति पृष्टो महात्मा स शौनकेन महर्षिणा ।संहृष्टः सन्नुवाचेदं वचनं धर्मसंस्कृतम् ॥ ३४॥

iti pṛṣṭo mahātmā sa śaunakena maharṣiṇā |saṃhṛṣṭaḥ sannuvācedaṃ vacanaṃ dharmasaṃskṛtam || 34||

सूत उवाच ।अद्याऽहं कृतकृत्यो वै कृतोऽनुग्रहकारिणा ।सकलं कथयिष्यामि व्यासेन कथितं च यत् ॥ ३५॥

sūta uvāca |adyā'haṃ kṛtakṛtyo vai kṛto'nugrahakāriṇā |sakalaṃ kathayiṣyāmi vyāsena kathitaṃ ca yat || 35||

इत्युक्त्वा कथयामास पुराणानि स कृत्स्नशः ।नानाख्यानविभक्तानि नानाधर्मयुतानि च ॥ ३६॥

ityuktvā kathayāmāsa purāṇāni sa kṛtsnaśaḥ |nānākhyānavibhaktāni nānādharmayutāni ca || 36||

सर्वार्थसाधनान्येव दुःखनाशकराणि च ।ब्रह्मभूतप्रदान्येव नानामतयुतानि च ॥ ३७॥

sarvārthasādhanānyeva duḥkhanāśakarāṇi ca |brahmabhūtapradānyeva nānāmatayutāni ca || 37||

पुराणोपपुराणानि सेतिहासानि भागशः ।धर्मार्थकाममोक्षाणां दातृत्वात्पुण्यदानि च ॥ ३८॥

purāṇopapurāṇāni setihāsāni bhāgaśaḥ |dharmārthakāmamokṣāṇāṃ dātṛtvātpuṇyadāni ca || 38||

श्रुत्वा श्रुत्वा मुनीन्द्रास्ते हर्षयुक्ता बभूविरे ।नित्यं प्रमुदितास्तेन प्रीताः सम्पूर्णभावतः ॥ ३९॥

śrutvā śrutvā munīndrāste harṣayuktā babhūvire |nityaṃ pramuditāstena prītāḥ sampūrṇabhāvataḥ || 39||

युगस्योत्क्रमणं तस्य चक्रुस्ते मुनयोऽखिलाः ॥ ४०॥

yugasyotkramaṇaṃ tasya cakruste munayo'khilāḥ || 40||

पुराणेषु च सर्वेषु सेतिहासेषु सर्वतः ।नानाभेदमतादीनि श्रुत्वा भ्रान्ता मुनीश्वराः ॥ ४१॥

purāṇeṣu ca sarveṣu setihāseṣu sarvataḥ |nānābhedamatādīni śrutvā bhrāntā munīśvarāḥ || 41||

निश्चयं नाधिगच्छन्ति परं किं सर्वसम्मतम् ।तदर्थं मुनिवर्यस्तं पर्यपृच्छत्स शौनकः ॥ ४२॥

niścayaṃ nādhigacchanti paraṃ kiṃ sarvasammatam |tadarthaṃ munivaryastaṃ paryapṛcchatsa śaunakaḥ || 42||

शौनक उवाच ।भो भो सूत महाभाग शृणु मे वचनं लघु ।पुराणानि च संश्रुत्य भ्रान्ताः स्मो वै महाद्युते ॥ ४३॥

śaunaka uvāca |bho bho sūta mahābhāga śṛṇu me vacanaṃ laghu |purāṇāni ca saṃśrutya bhrāntāḥ smo vai mahādyute || 43||

इदं परमिदं नेति त्वया सर्वत्र वर्णितम् ।भिन्नं भिन्नं महाबुद्धे तेन नो निश्चयः कथम् ॥ ४४॥

idaṃ paramidaṃ neti tvayā sarvatra varṇitam |bhinnaṃ bhinnaṃ mahābuddhe tena no niścayaḥ katham || 44||

कुत्रापि शङ्करः श्रेष्ठः कुत्र विष्णुस्तथा रविः ।शक्तिश्चैव गणेशश्च विराजः कुत्र रूपकम् ॥ ४५॥

kutrāpi śaṅkaraḥ śreṣṭhaḥ kutra viṣṇustathā raviḥ |śaktiścaiva gaṇeśaśca virājaḥ kutra rūpakam || 45||

कुत्र ब्रह्म च योगश्च ज्ञानं कर्म च कुत्र वै ।आत्मा प्राणोऽन्नमित्युक्तं मनो वै परतः परम् ॥ ४६॥

kutra brahma ca yogaśca jñānaṃ karma ca kutra vai |ātmā prāṇo'nnamityuktaṃ mano vai parataḥ param || 46||

कुत्र बुद्धिर्महाभाग साङ्ख्यं स्वानन्द एव च ।इत्यादिमतभेदेन निश्चयो नैव जायते ॥ ४७॥

kutra buddhirmahābhāga sāṅkhyaṃ svānanda eva ca |ityādimatabhedena niścayo naiva jāyate || 47||

अतस्त्वं कृपया ब्रूहि वेदशास्त्रार्थ सम्मतम् ।सर्वेषां मान्यमेकं च सर्वसंशयनाशनम् ॥ ४८॥

atastvaṃ kṛpayā brūhi vedaśāstrārtha sammatam |sarveṣāṃ mānyamekaṃ ca sarvasaṃśayanāśanam || 48||

इति पृष्टो महातेजाः शिष्यो व्यासस्य सत्तमः ।एकं श्रुतिस्मृतीनां यत् सारं कथितुमारभत् ॥ ४९॥

iti pṛṣṭo mahātejāḥ śiṣyo vyāsasya sattamaḥ |ekaṃ śrutismṛtīnāṃ yat sāraṃ kathitumārabhat || 49||