मुद्गलपुराणं खण्डः ५ लम्बोदरचरितम् Mudgalapurana Khhanda 5 Lambodaracharitam

॥ मुद्गलपुराणं खण्डः ५॥॥ अथ श्रीमुद्गलपुराणे पञ्चमः खण्डः प्रारभ्यते ॥

|| mudgalapurāṇaṃ khaṇḍaḥ 5|||| atha śrīmudgalapurāṇe pañcamaḥ khaṇḍaḥ prārabhyate ||

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥शौनक उवाच ।श्रुतं मया महाख्यानं गजाननकथाश्रितम् ।सर्वसौख्यकरं तात ब्रह्मभूतपदप्रदम् ॥ १॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ ||śaunaka uvāca |śrutaṃ mayā mahākhyānaṃ gajānanakathāśritam |sarvasaukhyakaraṃ tāta brahmabhūtapadapradam || 1||

तथा तृप्तिं न याम्येव पीत्वा ब्रह्मामृतं परम् ।गुणज्ञो गणराजस्य कस्तं मुञ्चति मानद ॥ २॥

tathā tṛptiṃ na yāmyeva pītvā brahmāmṛtaṃ param |guṇajño gaṇarājasya kastaṃ muñcati mānada || 2||

धन्या वयं महाभाग त्वदासङ्गसमाश्रयात् ।यत्र योगप्रदा गाथा वर्तते त्वन्मुखे द्विज ॥ ३॥

dhanyā vayaṃ mahābhāga tvadāsaṅgasamāśrayāt |yatra yogapradā gāthā vartate tvanmukhe dvija || 3||

लम्बोदरस्य माहात्म्यमधुना वद सर्वदम् ।कीदृशोऽयं गणेशानः कीदृशं ब्रह्म तस्य च ॥ ४॥

lambodarasya māhātmyamadhunā vada sarvadam |kīdṛśo'yaṃ gaṇeśānaḥ kīdṛśaṃ brahma tasya ca || 4||

कति तस्यावताराश्च किङ्कर्मा सोऽपि विघ्नपः ।किमर्थमागतो भूमौ तत् सर्वं वद विस्तरात् ॥ ५॥

kati tasyāvatārāśca kiṅkarmā so'pi vighnapaḥ |kimarthamāgato bhūmau tat sarvaṃ vada vistarāt || 5||

सूत उवाच ।एवं दक्षेण संश्रुत्य गजाननचरित्रकम् ।पृष्टो योगीन्द्रमुख्यश्च गाणपत्योऽथ मुद्गलः ॥ ६॥

sūta uvāca |evaṃ dakṣeṇa saṃśrutya gajānanacaritrakam |pṛṣṭo yogīndramukhyaśca gāṇapatyo'tha mudgalaḥ || 6||

दक्ष उवाच ।गजाननस्य माहात्म्यं श्रुत्वा सङ्क्षेपतः परम् ।न तृप्तोऽहं महाभाग पायं पायं सुधामिव ॥ ७॥

dakṣa uvāca |gajānanasya māhātmyaṃ śrutvā saṅkṣepataḥ param |na tṛpto'haṃ mahābhāga pāyaṃ pāyaṃ sudhāmiva || 7||

अतो लम्बोदरस्य त्वं चरित्रं वद विस्तरात् ।सर्वसिद्धिप्रदं पूर्णं श्रवणात् पठनान्नृणाम् ॥ ८॥

ato lambodarasya tvaṃ caritraṃ vada vistarāt |sarvasiddhipradaṃ pūrṇaṃ śravaṇāt paṭhanānnṛṇām || 8||

गणेशस्य कथां योगिन् शृण्वन्ति च पठन्ति ये ।श्रावयन्ति प्रपृच्छन्ति चत्वारः पुण्यभागिनः ॥ ९॥

gaṇeśasya kathāṃ yogin śṛṇvanti ca paṭhanti ye |śrāvayanti prapṛcchanti catvāraḥ puṇyabhāginaḥ || 9||

धन्या ये पुरुषा लोके सादरा मुनिसत्तम ।कथायां कृतकृत्यास्ते योगिनो योगभूषणाः ॥ १०॥

dhanyā ye puruṣā loke sādarā munisattama |kathāyāṃ kṛtakṛtyāste yogino yogabhūṣaṇāḥ || 10||

सूत उवाच ।एवं तस्यादरं दृष्ट्वा हर्षितो मुद्गलो मुनिः ।जगाद तं महाभागं प्राजापत्येन्द्रमादरात् ॥ ११॥

sūta uvāca |evaṃ tasyādaraṃ dṛṣṭvā harṣito mudgalo muniḥ |jagāda taṃ mahābhāgaṃ prājāpatyendramādarāt || 11||

मुद्गल उवाच ।साक्षाद्ब्रह्मसुतस्त्वं च ब्रह्मतुल्यो न संशयः ।तत्र किं गणनाथे वै चित्रं रसयुतः प्रभो ॥ १२॥

mudgala uvāca |sākṣādbrahmasutastvaṃ ca brahmatulyo na saṃśayaḥ |tatra kiṃ gaṇanāthe vai citraṃ rasayutaḥ prabho || 12||

येषां मुखारविन्देषु गणेशस्मरणं भवेत् ।इच्छामि तेषां दासत्वं नित्यं दक्ष प्रजापते ॥ १३॥

yeṣāṃ mukhāravindeṣu gaṇeśasmaraṇaṃ bhavet |icchāmi teṣāṃ dāsatvaṃ nityaṃ dakṣa prajāpate || 13||

अधुना शृणु वक्ष्यामि सङ्क्षेपण चरित्रकम् ।लम्बोदरस्य विस्तारे कः समर्थो भवेत् प्रभो ॥ १४॥

adhunā śṛṇu vakṣyāmi saṅkṣepaṇa caritrakam |lambodarasya vistāre kaḥ samartho bhavet prabho || 14||

संवादं पूर्णसम्भूतमसितस्य महात्मनः ।नैध्रुवस्याऽत्र वक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ १५॥

saṃvādaṃ pūrṇasambhūtamasitasya mahātmanaḥ |naidhruvasyā'tra vakṣyāmi sarvasiddhipradāyakam || 15||

प्रणम्य मुनिशार्दूलो नैध्रुवो वत्सरं वनम् ।ययौ तपःप्रसिद्।ह्ध्यर्थं महाभागो महामुनिम् ॥ १६॥

praṇamya muniśārdūlo naidhruvo vatsaraṃ vanam |yayau tapaḥprasid|hdhyarthaṃ mahābhāgo mahāmunim || 16||

स तताप तपो घोरं दिव्यवर्षसहस्रकम् ।तपसा तस्य देवेन्द्रा भीताश्च प्रबभूविरे ॥ १७॥

sa tatāpa tapo ghoraṃ divyavarṣasahasrakam |tapasā tasya devendrā bhītāśca prababhūvire || 17||

किमयं तपसा साध्यं कर्तुमिच्छति वाडवः ।न तुल्यं तपसोऽस्यात्र ब्रह्माण्डे किं भविष्यति ॥ १८॥

kimayaṃ tapasā sādhyaṃ kartumicchati vāḍavaḥ |na tulyaṃ tapaso'syātra brahmāṇḍe kiṃ bhaviṣyati || 18||

ततस्तस्याऽऽश्रमेऽकस्मादसितोऽभवदागतः ।पितृव्यं मुनिरुत्थाय प्रणनाम कृताञ्जलिः ॥ १९॥

tatastasyā''śrame'kasmādasito'bhavadāgataḥ |pitṛvyaṃ munirutthāya praṇanāma kṛtāñjaliḥ || 19||

पुपूज भक्तिसंयुक्तः कृताञ्जलिपुटः स्थितः ।तस्याऽऽज्ञया विनीतः स आसने संस्थितोऽभवत् ॥ २०॥

pupūja bhaktisaṃyuktaḥ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ |tasyā''jñayā vinītaḥ sa āsane saṃsthito'bhavat || 20||

तमुवाच महायोगी सोऽसितो हितकारकम् ।वचो भावेन सन्तुष्टो भ्रातृपुत्रं तपोधनम् ॥ २१॥

tamuvāca mahāyogī so'sito hitakārakam |vaco bhāvena santuṣṭo bhrātṛputraṃ tapodhanam || 21||

असित उवाच ।देहं किं तपसा पुत्राऽतिशोषयसि तापस ।देहशोषणरूपं यत्तपो मुख्यं न शास्त्रतः ॥ २२॥

asita uvāca |dehaṃ kiṃ tapasā putrā'tiśoṣayasi tāpasa |dehaśoṣaṇarūpaṃ yattapo mukhyaṃ na śāstrataḥ || 22||

अतो देहश्रमं त्यक्त्वा तपो मुख्यं समाचर ।येन त्वं ब्राह्मणो भूत्वांऽते ब्रह्मणि गमिष्यसि ॥ २३॥

ato dehaśramaṃ tyaktvā tapo mukhyaṃ samācara |yena tvaṃ brāhmaṇo bhūtvāṃ'te brahmaṇi gamiṣyasi || 23||

मुद्गल उवाच ।असितस्य वचः श्रुत्वा नैध्रुवो भक्तिसंयुतः ।पुनः प्रपच्छ योगीद्रं संशयेन समन्वितः ॥ २४॥

mudgala uvāca |asitasya vacaḥ śrutvā naidhruvo bhaktisaṃyutaḥ |punaḥ prapaccha yogīdraṃ saṃśayena samanvitaḥ || 24||

नैध्रुव उवाच ।कृच्छ्रचान्द्रादिधर्मेण यथाविधि कृतं मुने ।तपो ब्रुवन्ति सर्वज्ञास्तत्र मुख्यं किमप्यहो ॥ २५॥

naidhruva uvāca |kṛcchracāndrādidharmeṇa yathāvidhi kṛtaṃ mune |tapo bruvanti sarvajñāstatra mukhyaṃ kimapyaho || 25||

असित उवाच ।तपश्च त्रिविधं प्रोक्तं तापदं नात्र संशयः ।तच्छ्रुणुष्व विधानेन योगिवन्द्यो भविष्यसि ॥ २६॥

asita uvāca |tapaśca trividhaṃ proktaṃ tāpadaṃ nātra saṃśayaḥ |tacchruṇuṣva vidhānena yogivandyo bhaviṣyasi || 26||

कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि तपांसि प्रवदन्ति च ।पञ्चाग्निसाधनादीनि वायुभक्षात्मकानि च ॥ २७॥

kṛcchracāndrāyaṇādīni tapāṃsi pravadanti ca |pañcāgnisādhanādīni vāyubhakṣātmakāni ca || 27||

इत्यादिभेदा बहवस्तपसो विविधस्य च ।तदेव बाह्यभावस्थं पुत्र जानीहि निश्चितम् ॥ २८॥

ityādibhedā bahavastapaso vividhasya ca |tadeva bāhyabhāvasthaṃ putra jānīhi niścitam || 28||

इहामुत्रप्रदं तात तपः फलमयं स्मृतम् ।फलं भुक्त्वा पुनः सोऽपि दीनरूपो भवेत् किल ॥ २९॥

ihāmutrapradaṃ tāta tapaḥ phalamayaṃ smṛtam |phalaṃ bhuktvā punaḥ so'pi dīnarūpo bhavet kila || 29||

अन्यच्छ्रुणु महाभाग तपः परमदुश्चरम् ।वायुरोधात्मकं देहे प्राणायामेन जायते ॥ ३०॥

anyacchruṇu mahābhāga tapaḥ paramaduścaram |vāyurodhātmakaṃ dehe prāṇāyāmena jāyate || 30||

तत्र प्राणस्य सन्तापो जायते नात्र संशयः ।देहस्यापि तथा पुत्र तपस्तेन तदुच्यते ॥ ३१॥

tatra prāṇasya santāpo jāyate nātra saṃśayaḥ |dehasyāpi tathā putra tapastena taducyate || 31||

षट्चक्रभेदने दक्षमन्तर्ध्यानपरायणः ।सहस्रारे गतं वायुं रोधयेत्तत्र लालसः ॥ ३२॥

ṣaṭcakrabhedane dakṣamantardhyānaparāyaṇaḥ |sahasrāre gataṃ vāyuṃ rodhayettatra lālasaḥ || 32||

तपःप्रभावेन तेन क्षुद्रसिद्धियुतो नरः ।भवति ज्ञानमार्गज्ञस्त्रिकालज्ञानसंयुतः ॥ ३३॥

tapaḥprabhāvena tena kṣudrasiddhiyuto naraḥ |bhavati jñānamārgajñastrikālajñānasaṃyutaḥ || 33||

दूरश्रवणसामीप्यं कुरुते कामगां गतिम् ।जले स्थलं स्थले तोयमाकाशे नगरादिकम् ॥ ३४॥

dūraśravaṇasāmīpyaṃ kurute kāmagāṃ gatim |jale sthalaṃ sthale toyamākāśe nagarādikam || 34||

अहताज्ञश्च सर्वत्र भवते परमद्युतिः ।अपरायुः समायुक्तो ब्रह्माद्यांश्चालयत्यपि ॥ ३५॥

ahatājñaśca sarvatra bhavate paramadyutiḥ |aparāyuḥ samāyukto brahmādyāṃścālayatyapi || 35||

एककल्पस्य सर्वेषां वृत्तान्तं कथयत्यपि ।जानाति स तपो योगादन्तर्ध्यानपरायणः ॥ ३६॥

ekakalpasya sarveṣāṃ vṛttāntaṃ kathayatyapi |jānāti sa tapo yogādantardhyānaparāyaṇaḥ || 36||

सोऽपि गत्वा विधेर्लोकं भुनक्ति विविधं सुखम् ।पुण्यान्ते पुनरत्रैव दीनो भवति निश्चितम् ॥ ३७॥

so'pi gatvā vidherlokaṃ bhunakti vividhaṃ sukham |puṇyānte punaratraiva dīno bhavati niścitam || 37||

तृतीयं त्वं तपोरूपं शृणु मत्तो सुयोगदम् ।द्विविधं च तपो येन साधितं गुरुमार्गतः ॥ ३८॥

tṛtīyaṃ tvaṃ taporūpaṃ śṛṇu matto suyogadam |dvividhaṃ ca tapo yena sādhitaṃ gurumārgataḥ || 38||

तेनैकाग्रमयं चित्तं भवत्यत्र न संशयः ।सर्वत्रात्मस्वरूपं स पश्यति ज्ञानचक्षुषा ॥ ३९॥

tenaikāgramayaṃ cittaṃ bhavatyatra na saṃśayaḥ |sarvatrātmasvarūpaṃ sa paśyati jñānacakṣuṣā || 39||

तत्रानुभवमात्रेण शमदमपरायणः ।भवते तेन सन्तापो देहे मनसि जायते ॥ ४०॥

tatrānubhavamātreṇa śamadamaparāyaṇaḥ |bhavate tena santāpo dehe manasi jāyate || 40||

विषयान्निन्दयन् सोऽपि जडोन्मत्तपिशाचवत् ।चरति सर्वभावज्ञ आत्मनिष्ठतया सुत ॥ ४१॥

viṣayānnindayan so'pi jaḍonmattapiśācavat |carati sarvabhāvajña ātmaniṣṭhatayā suta || 41||

ततो निरोधयोगेन निवृत्तिषु परायणः ।चित्तं संरुध्य सर्वत्र निवृत्तिं लभते स्वयम् ॥ ४२॥

tato nirodhayogena nivṛttiṣu parāyaṇaḥ |cittaṃ saṃrudhya sarvatra nivṛttiṃ labhate svayam || 42||

अहं ब्रह्मेति यत् प्रोक्तं कुतस्तत्र भयं भवेत् ।न जगज्जगदात्मा वै मनो वाणीविहीनकः ॥ ४३॥

ahaṃ brahmeti yat proktaṃ kutastatra bhayaṃ bhavet |na jagajjagadātmā vai mano vāṇīvihīnakaḥ || 43||

स्वत उत्थानभावो नोत्थानं परत एव न ।न स्वतः परतस्तत्र उत्थानं वर्जितं भवेत् ॥ ४४॥

svata utthānabhāvo notthānaṃ parata eva na |na svataḥ paratastatra utthānaṃ varjitaṃ bhavet || 44||

एवं निरोधयोगेन शमी दमपरायणः ।सन्तोषेण स्वयं योगी वर्तते नित्यदा सुत ॥ ४५॥

evaṃ nirodhayogena śamī damaparāyaṇaḥ |santoṣeṇa svayaṃ yogī vartate nityadā suta || 45||

तत्र सन्तोषभावेन स्थितस्य देहचेतसोः ।सन्तापो जायते नित्यं तदेव तप उच्यते ॥ ४६॥

tatra santoṣabhāvena sthitasya dehacetasoḥ |santāpo jāyate nityaṃ tadeva tapa ucyate || 46||

ततो निरोधभूमिं स त्यक्त्वा शान्तिपरायणः ।त्यक्त्वा पञ्चविधं चित्तमेवं ब्रह्मैव जायते ॥ ४७॥

tato nirodhabhūmiṃ sa tyaktvā śāntiparāyaṇaḥ |tyaktvā pañcavidhaṃ cittamevaṃ brahmaiva jāyate || 47||

ततो विधिनिषेधाभ्यां हीनो योगधरः स्वयम् ।रसहीनश्चरत्यत्र प्रारब्धानुभवेन सः ॥ ४८॥

tato vidhiniṣedhābhyāṃ hīno yogadharaḥ svayam |rasahīnaścaratyatra prārabdhānubhavena saḥ || 48||

यथा जलानि सर्वत्र सुत गच्छन्ति सागरे ।यदृच्छया तथा सोऽपि भोक्ता भोगेन नित्यदा ॥ ४९॥

yathā jalāni sarvatra suta gacchanti sāgare |yadṛcchayā tathā so'pi bhoktā bhogena nityadā || 49||