मुद्गलपुराणं खण्डः ४ गजाननचरितम् Mudgalapurana Khhanda 4 Gajananacharitam

॥ मुद्गलपुराणं खण्डः ४॥॥ अथ श्रीमुद्गलपुराणे चतुर्थः खण्डः प्रारभ्यते ॥

|| mudgalapurāṇaṃ khaṇḍaḥ 4|||| atha śrīmudgalapurāṇe caturthaḥ khaṇḍaḥ prārabhyate ||

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥शौनक उवाच ।त्वया सूत महाप्राज्ञ महोदरचरित्रकम् ।कथितं शान्तिदं मोहनाशकं संश्रुतं मया ॥ १॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ ||śaunaka uvāca |tvayā sūta mahāprājña mahodaracaritrakam |kathitaṃ śāntidaṃ mohanāśakaṃ saṃśrutaṃ mayā || 1||

तथा तृप्तिं न याम्येव पायं पायं सुधामिव ।नानेन सदृशं किञ्चिच्छान्तिदं विद्यते द्विज ॥ २॥

tathā tṛptiṃ na yāmyeva pāyaṃ pāyaṃ sudhāmiva |nānena sadṛśaṃ kiñcicchāntidaṃ vidyate dvija || 2||

अतो गजाननस्यापि चरित्रं वद विस्तरात् ।सर्वज्ञस्त्वं महाभाग मतोऽस्माभिर्न संशयः ॥ ३॥

ato gajānanasyāpi caritraṃ vada vistarāt |sarvajñastvaṃ mahābhāga mato'smābhirna saṃśayaḥ || 3||

मुद्गलस्य च दक्षस्य संवादं वद मानद ।किं पृष्टं ब्रह्मपुत्रेण दक्षेणाग्रे सुबुद्धिना ॥ ४॥

mudgalasya ca dakṣasya saṃvādaṃ vada mānada |kiṃ pṛṣṭaṃ brahmaputreṇa dakṣeṇāgre subuddhinā || 4||

सूत उवाच ।शृणु भार्गव विप्रेन्द्र महाज्ञानकरं प्रभो ।गजाननस्य माहात्म्यं कथयामि यथा श्रुतम् ॥ ५॥

sūta uvāca |śṛṇu bhārgava viprendra mahājñānakaraṃ prabho |gajānanasya māhātmyaṃ kathayāmi yathā śrutam || 5||

श्रुत्वा महोदराख्यानं नानाख्यानसमन्वितम् ।मोहनाशकरं दक्षो हर्षितो ह्यभवन् मुने ॥ ६॥

śrutvā mahodarākhyānaṃ nānākhyānasamanvitam |mohanāśakaraṃ dakṣo harṣito hyabhavan mune || 6||

मुद्गलं पुनरप्याह योगीन्द्रं वेदपारगम् ।विनयेन समायुक्तो गणेशज्ञानलालसः ॥ ७॥

mudgalaṃ punarapyāha yogīndraṃ vedapāragam |vinayena samāyukto gaṇeśajñānalālasaḥ || 7||

दक्ष उवाच ।महोदरस्य माहात्म्यं श्रुतं भक्तियुतेन भोः ।तेनाऽऽनन्दसमायुक्तः कृतोऽहं योगिना त्वया ॥ ८॥

dakṣa uvāca |mahodarasya māhātmyaṃ śrutaṃ bhaktiyutena bhoḥ |tenā''nandasamāyuktaḥ kṛto'haṃ yoginā tvayā || 8||

अधुना वद विप्रेश गजाननचरित्रकम् ।कीदृशोऽवतरद्देवः कीदृशं ब्रह्म तत्र च ॥ ९॥

adhunā vada vipreśa gajānanacaritrakam |kīdṛśo'vataraddevaḥ kīdṛśaṃ brahma tatra ca || 9||

किमर्थं देहधारी स बभूव मुनिसत्तम ।किं कर्मा किं गुणज्ञश्च वद सर्वं महामते ॥ १०॥

kimarthaṃ dehadhārī sa babhūva munisattama |kiṃ karmā kiṃ guṇajñaśca vada sarvaṃ mahāmate || 10||

पूर्वपुण्यप्रभावेण सङ्गतिस्ते प्रजायते ।धन्योऽहं सर्वभावेन शृणोमि च कथां शुभाम् ॥ ११॥

pūrvapuṇyaprabhāveṇa saṅgatiste prajāyate |dhanyo'haṃ sarvabhāvena śṛṇomi ca kathāṃ śubhām || 11||

सूत उवाच ।दक्षेणैवं महायोगी स पृष्टो बुद्धिशालिना ।तं प्रत्युवाच भावज्ञो गाणपत्यपरायणः ॥ १२॥

sūta uvāca |dakṣeṇaivaṃ mahāyogī sa pṛṣṭo buddhiśālinā |taṃ pratyuvāca bhāvajño gāṇapatyaparāyaṇaḥ || 12||

मुद्गल उवाच ।शृणु दक्ष महाभाग धन्योऽस्यत्र न संशयः ।कथां वर्धयसि प्राज्ञ गाणेशीं योगदां पराम् ॥ १३॥

mudgala uvāca |śṛṇu dakṣa mahābhāga dhanyo'syatra na saṃśayaḥ |kathāṃ vardhayasi prājña gāṇeśīṃ yogadāṃ parām || 13||

तव भावेन सन्तुष्टो वदामि सकलं प्रभो ।गजाननस्य माहात्म्यं योगशान्तिपदप्रदम् ॥ १४॥

tava bhāvena santuṣṭo vadāmi sakalaṃ prabho |gajānanasya māhātmyaṃ yogaśāntipadapradam || 14||

साङ्ख्यं ब्रह्म विदेहाख्यं कथितं योगिभिः परम् ।तदेव गजवक्त्रं वै जानीहि त्वं प्रजापते ॥ १५॥

sāṅkhyaṃ brahma videhākhyaṃ kathitaṃ yogibhiḥ param |tadeva gajavaktraṃ vai jānīhi tvaṃ prajāpate || 15||

बिन्दुब्रह्मात्मको देहः सोऽहं वक्त्रं प्रकीर्तितम् ।तयोरभेदको बोधो बभावेव स देहवान् ॥ १६॥

bindubrahmātmako dehaḥ so'haṃ vaktraṃ prakīrtitam |tayorabhedako bodho babhāveva sa dehavān || 16||

त्रिविधेषु स्थितो देवो तथापि तद्विवर्जितः ।विदेहो गजवक्त्रश्च शोभत साङ्ख्यधारकः ॥ १७॥

trividheṣu sthito devo tathāpi tadvivarjitaḥ |videho gajavaktraśca śobhata sāṅkhyadhārakaḥ || 17||

बोधत्यागे महाभाग कः सङ्ख्यां कुरुते वद ।ब्रह्मणां तेन साङ्ख्यं तद्ब्रह्म वेदे प्रकाशितम् ॥ १८॥

bodhatyāge mahābhāga kaḥ saṅkhyāṃ kurute vada |brahmaṇāṃ tena sāṅkhyaṃ tadbrahma vede prakāśitam || 18||

लोभासुरविनाशाय प्रकटोऽभूद्गजाननः ।देवैर्विप्रैः प्रजानाथ प्रार्थितो भक्तिलालसः ॥ १९॥

lobhāsuravināśāya prakaṭo'bhūdgajānanaḥ |devairvipraiḥ prajānātha prārthito bhaktilālasaḥ || 19||

चतुर्थ्यां मध्यगे भानौ देहधारी समागतः ।सा तिथिः परमा तस्य प्रीतिदा सम्बभूव वै ॥ २०॥

caturthyāṃ madhyage bhānau dehadhārī samāgataḥ |sā tithiḥ paramā tasya prītidā sambabhūva vai || 20||

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचो रम्यं दक्षो हृष्टमना मुने ।जगाद मुद्गलं विप्रं चतुर्थीज्ञानसिद्धये ॥ २१॥

sūta uvāca |iti śrutvā vaco ramyaṃ dakṣo hṛṣṭamanā mune |jagāda mudgalaṃ vipraṃ caturthījñānasiddhaye || 21||

दक्ष उवाच ।का चतुर्थी तिथिः प्रोक्ता शुक्ला कृष्णा वद प्रभो ।गणनाथप्रियाऽत्यन्तं बभूव कथमेव सा ॥ २२॥

dakṣa uvāca |kā caturthī tithiḥ proktā śuklā kṛṣṇā vada prabho |gaṇanāthapriyā'tyantaṃ babhūva kathameva sā || 22||

पुनः पुनस्त्वया ब्रह्मन् कथितं तद् व्रतं शुभम् ।अतो ब्रूहि चतुर्थ्यास्त्वं माहात्म्यं सकलं परम् ॥ २३॥

punaḥ punastvayā brahman kathitaṃ tad vrataṃ śubham |ato brūhi caturthyāstvaṃ māhātmyaṃ sakalaṃ param || 23||

दक्षस्य वचनं श्रुत्वा हर्षयुक्तो महामुनिः ।मुद्गलस्तमथोवाच चतुर्थीसम्भवां कथाम् ॥ २४॥

dakṣasya vacanaṃ śrutvā harṣayukto mahāmuniḥ |mudgalastamathovāca caturthīsambhavāṃ kathām || 24||

मुद्गल उवाच ।सङ्क्षेपेण प्रवक्ष्यामि चतुर्थ्याश्च चरित्रकम् ।गणनाथप्रियं पूर्णं ज्ञास्यसि त्वं प्रजापते ॥ २५॥

mudgala uvāca |saṅkṣepeṇa pravakṣyāmi caturthyāśca caritrakam |gaṇanāthapriyaṃ pūrṇaṃ jñāsyasi tvaṃ prajāpate || 25||

पुरा सृष्टिं स सृष्ट्वा वै ब्रह्मा लोकपितामहः ।स्थितानां तत्र जन्तूनां कालार्थं स दधे मनः ॥ २६॥

purā sṛṣṭiṃ sa sṛṣṭvā vai brahmā lokapitāmahaḥ |sthitānāṃ tatra jantūnāṃ kālārthaṃ sa dadhe manaḥ || 26||

नानाकार्यप्रसिद्।ह्ध्यर्थं सञ्चिन्त्य गणपं हृदि ।अभवद्।ह्ध्यानमास्थाय संस्थितश्चिन्तयान्वितः ॥ २७॥

nānākāryaprasid|hdhyarthaṃ sañcintya gaṇapaṃ hṛdi |abhavad|hdhyānamāsthāya saṃsthitaścintayānvitaḥ || 27||

ततस्तस्य शरीराद्वै निःसृता प्रकृतिः परा ।महामाया तिथीनां सा जननी कामरूपिणी ॥ २८॥

tatastasya śarīrādvai niḥsṛtā prakṛtiḥ parā |mahāmāyā tithīnāṃ sā jananī kāmarūpiṇī || 28||

चतुष्पदां तथा दक्ष चतुर्हस्तां सुशोभनाम् ।चतुर्मुखयुतां वीक्ष्य हर्षितोऽभूत् प्रजापतिः ॥ २९॥

catuṣpadāṃ tathā dakṣa caturhastāṃ suśobhanām |caturmukhayutāṃ vīkṣya harṣito'bhūt prajāpatiḥ || 29||

ततः सा तं नमस्कृत्य तुष्टाव जगदीश्वरम् ।नानास्तोत्रैः प्रसाद्यैनमुवाच घननिःस्वना ॥ ३०॥

tataḥ sā taṃ namaskṛtya tuṣṭāva jagadīśvaram |nānāstotraiḥ prasādyainamuvāca ghananiḥsvanā || 30||

प्रकृतिरुवाच ।तवाङ्गनिःसृतां मां त्वं विद्धि ब्रह्माण्डनायक ।आज्ञां कुरु पितर्मां च कुर्वेऽहं भावयन्त्रिता ॥ ३१॥

prakṛtiruvāca |tavāṅganiḥsṛtāṃ māṃ tvaṃ viddhi brahmāṇḍanāyaka |ājñāṃ kuru pitarmāṃ ca kurve'haṃ bhāvayantritā || 31||

स्थानं देहि तथा भक्ष्यं नानाभोगादिकं प्रभो ।मह्यं देव दयासिन्धो नमस्ते परमेश्वर ॥ ३२॥

sthānaṃ dehi tathā bhakṣyaṃ nānābhogādikaṃ prabho |mahyaṃ deva dayāsindho namaste parameśvara || 32||

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तां जगाद प्रजापतिः ।सृष्टिं गणेशं सञ्चिन्त्य विचित्रां कुरु मानदे ॥ ३३॥

tasyāstadvacanaṃ śrutvā tāṃ jagāda prajāpatiḥ |sṛṣṭiṃ gaṇeśaṃ sañcintya vicitrāṃ kuru mānade || 33||

स तस्यै गणनाथस्य ददौ मन्त्रं षडक्षरम् ।सविधिं सा नमस्कृत्य ययौ तं वनमादरात् ॥ ३४॥

sa tasyai gaṇanāthasya dadau mantraṃ ṣaḍakṣaram |savidhiṃ sā namaskṛtya yayau taṃ vanamādarāt || 34||

तताप तप उग्रं सा नासाग्रनयना सती ।गणेशं हृदि सन्ध्याय जजाप मन्त्रमुत्तमम् ॥ ३५॥

tatāpa tapa ugraṃ sā nāsāgranayanā satī |gaṇeśaṃ hṛdi sandhyāya jajāpa mantramuttamam || 35||

प्रजापते गते वर्षसहस्रे तु गजाननः ।आययौ तां महाभागामगदद्भक्तवत्सलः ॥ ३६॥

prajāpate gate varṣasahasre tu gajānanaḥ |āyayau tāṃ mahābhāgāmagadadbhaktavatsalaḥ || 36||

गणेश उवाच ।वरान् वृणु महाभागे बहून् मनसि वाञ्छितान् ।निराहारेण सन्तुष्टो ददामि तपसा च ते ॥ ३७॥

gaṇeśa uvāca |varān vṛṇu mahābhāge bahūn manasi vāñchitān |nirāhāreṇa santuṣṭo dadāmi tapasā ca te || 37||

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हर्षिता प्रणनाम तम् ।गजाननं प्रसम्पूज्य तुष्टाव च कृताञ्जलिः ॥ ३८॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā harṣitā praṇanāma tam |gajānanaṃ prasampūjya tuṣṭāva ca kṛtāñjaliḥ || 38||

प्रकृतिरुवाच ।नमस्ते विघ्ननाथाय गणेशाय परात्मने ।अनाथाय विशेषेण सर्वनाथाय ते नमः ॥ ३९॥

prakṛtiruvāca |namaste vighnanāthāya gaṇeśāya parātmane |anāthāya viśeṣeṇa sarvanāthāya te namaḥ || 39||

नमो मूषकवाहाय मूषकध्वजिने नमः ।स्वानन्दपतये तुभ्यं गणानां पतये नमः ॥ ४०॥

namo mūṣakavāhāya mūṣakadhvajine namaḥ |svānandapataye tubhyaṃ gaṇānāṃ pataye namaḥ || 40||

सिद्धिबुद्धिप्रदात्रे च सिद्धिबुद्धिविहारिणे ।योगेशाय सदा शान्तिप्रदात्रे योगिने नमः ॥ ४१॥

siddhibuddhipradātre ca siddhibuddhivihāriṇe |yogeśāya sadā śāntipradātre yogine namaḥ || 41||

सर्वादये सदा सर्वपूज्याय भक्तपालका ।ज्येष्ठराजाय ज्येष्ठानां पतये ते नमो नमः ॥ ४२॥

sarvādaye sadā sarvapūjyāya bhaktapālakā |jyeṣṭharājāya jyeṣṭhānāṃ pataye te namo namaḥ || 42||

ब्रह्मणे ब्रह्मदात्रे वै ब्रह्मणां पतये नमः ।सिद्धेश्वराय देवानां दैत्यानां पतये नमः ॥ ४३॥

brahmaṇe brahmadātre vai brahmaṇāṃ pataye namaḥ |siddheśvarāya devānāṃ daityānāṃ pataye namaḥ || 43||

चतुर्भुजाय हेरम्ब परशोर्धारकाय ते ।अङ्कुशन्धारिणे तुभ्यं निरङ्कुश नमो नमः ॥ ४४॥

caturbhujāya heramba paraśordhārakāya te |aṅkuśandhāriṇe tubhyaṃ niraṅkuśa namo namaḥ || 44||

रजसा सृष्टिकर्त्रे ते पालने सात्त्विकाय ते ।तामसाय महाहन्त्रे गुणेशाय नमो नमः ॥ ४५॥

rajasā sṛṣṭikartre te pālane sāttvikāya te |tāmasāya mahāhantre guṇeśāya namo namaḥ || 45||

स्थावराय चरायैव चराचरमयाय ते ।चराचरविहीनाय बोधाय च नमो नमः ॥ ४६॥

sthāvarāya carāyaiva carācaramayāya te |carācaravihīnāya bodhāya ca namo namaḥ || 46||

चतुर्विधस्वरूपाय चतुर्विधसुखप्रद ।चतुःसुखस्वरूपाय स्वसंवेद्याय ते नमः ॥ ४७॥

caturvidhasvarūpāya caturvidhasukhaprada |catuḥsukhasvarūpāya svasaṃvedyāya te namaḥ || 47||

विनायकाय सर्वेषां नायकाय नमो नमः ।गजाननाय देवाय देवदेवेश ते नमः ॥ ४८॥

vināyakāya sarveṣāṃ nāyakāya namo namaḥ |gajānanāya devāya devadeveśa te namaḥ || 48||

किं स्तौमि त्वां गणाध्यक्ष ब्रह्मणस्पतिरूपिणम् ।यं स्तोतुं न समर्थाश्च योगिनो वेदमुख्यकाः ॥ ४९॥

kiṃ staumi tvāṃ gaṇādhyakṣa brahmaṇaspatirūpiṇam |yaṃ stotuṃ na samarthāśca yogino vedamukhyakāḥ || 49||