मुद्गलपुराणं खण्डः २ एकदन्तचरितम् Mudgalapurana Khhanda 2 Ekadantacharitam

॥ मुद्गलपुराणं खण्डः २॥॥ अथ श्रीमुद्गलपुराणे द्वितीयः खण्डः प्रारभ्यते ॥

|| mudgalapurāṇaṃ khaṇḍaḥ 2|||| atha śrīmudgalapurāṇe dvitīyaḥ khaṇḍaḥ prārabhyate ||

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥शौनकाद्या ऊचुः ।सूत त्वया महाभाग कृतकृत्या वयं कृताः ।अतुलं वक्रतुण्डस्य चरित्रं श्रावितं महत् ॥ १॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ ||śaunakādyā ūcuḥ |sūta tvayā mahābhāga kṛtakṛtyā vayaṃ kṛtāḥ |atulaṃ vakratuṇḍasya caritraṃ śrāvitaṃ mahat || 1||

धन्योऽसि त्वं महाबुद्धे सर्वज्ञोऽसि विशेषतः ।परिपृच्छामहेऽतस्त्वां तद्वदस्व यथार्थतः ॥ २॥

dhanyo'si tvaṃ mahābuddhe sarvajño'si viśeṣataḥ |paripṛcchāmahe'tastvāṃ tadvadasva yathārthataḥ || 2||

श्रुत्वा श्रुत्वा न नस्तृप्तिर्जायतेऽमृतपानवत् ।अतस्त्वमेकदन्तस्य चरित्रं वद साम्प्रतम् ॥ ३॥

śrutvā śrutvā na nastṛptirjāyate'mṛtapānavat |atastvamekadantasya caritraṃ vada sāmpratam || 3||

कस्मिन् ब्रह्मणि संस्थोऽयमेकदन्तो गजाननः ।कति तस्यावताराश्च किं कर्म वद निश्चितम् ॥ ४॥

kasmin brahmaṇi saṃstho'yamekadanto gajānanaḥ |kati tasyāvatārāśca kiṃ karma vada niścitam || 4||

इति सम्प्रार्थितः सूतस्तानुवाच महामुनीन् ।प्रश्रयावनतो भूत्वा भक्त्या तेषां प्रणोदितः ॥ ५॥

iti samprārthitaḥ sūtastānuvāca mahāmunīn |praśrayāvanato bhūtvā bhaktyā teṣāṃ praṇoditaḥ || 5||

सूत उवाच ।एवमेव च दक्षेण परिपृष्टो महामुनिः ।मुद्गलस्तमथोवाच तच्छृणुध्वं मुनीश्वराः ॥ ६॥

sūta uvāca |evameva ca dakṣeṇa paripṛṣṭo mahāmuniḥ |mudgalastamathovāca tacchṛṇudhvaṃ munīśvarāḥ || 6||

दक्ष उवाच ।पुरातनं महत्पुण्यमस्ति मे मुनिसत्तम ।तेन ते दर्शनं जातं सर्वज्ञस्य न संशयः ॥ ७॥

dakṣa uvāca |purātanaṃ mahatpuṇyamasti me munisattama |tena te darśanaṃ jātaṃ sarvajñasya na saṃśayaḥ || 7||

वक्रतुण्डचरित्रं च श्रुतं तव मुखाम्बुजात् ।तेन विश्रान्तता प्राप्ता हृदये मे विशेषतः ॥ ८॥

vakratuṇḍacaritraṃ ca śrutaṃ tava mukhāmbujāt |tena viśrāntatā prāptā hṛdaye me viśeṣataḥ || 8||

यज्ञविध्वंसशोकोऽपि गतो मत्तोऽधुना प्रभो ।हर्षयुक्तः कृतो भक्त्या ढुण्ढेस्तु मुनिसत्तम ॥ ९॥

yajñavidhvaṃsaśoko'pi gato matto'dhunā prabho |harṣayuktaḥ kṛto bhaktyā ḍhuṇḍhestu munisattama || 9||

एकदन्तचरित्रं मे कथयस्व विशेषतः ।किङ्कर्मा कथमुत्पन्न एकदन्तो गजाननः ॥ १०॥

ekadantacaritraṃ me kathayasva viśeṣataḥ |kiṅkarmā kathamutpanna ekadanto gajānanaḥ || 10||

किं वाहनसमायुक्तः कीदृशं ब्रह्म तस्य वै ।इत्यादि सर्वमाख्यानं वद मां करुणानिधे ॥ ११॥

kiṃ vāhanasamāyuktaḥ kīdṛśaṃ brahma tasya vai |ityādi sarvamākhyānaṃ vada māṃ karuṇānidhe || 11||

सूत उवाच ।एवं पृष्टो महातेजास्तमुवाच प्रजापतिम् ।भक्तिं ज्ञात्वा विशेषेण गणेशे सर्वसिद्धिदे ॥ १२॥

sūta uvāca |evaṃ pṛṣṭo mahātejāstamuvāca prajāpatim |bhaktiṃ jñātvā viśeṣeṇa gaṇeśe sarvasiddhide || 12||

मुद्गल उवाच ।शृणु दक्ष त्वया पृष्टं सर्वपापप्रणाशनम् ।एकदन्तस्य माहात्म्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ १३॥

mudgala uvāca |śṛṇu dakṣa tvayā pṛṣṭaṃ sarvapāpapraṇāśanam |ekadantasya māhātmyaṃ bhuktimuktiphalapradam || 13||

धन्योऽसि त्वं महाभाग येन ते श्रवणे रतिः ।गजाननस्य देवस्य चरित्रे सर्वभावतः ॥ १४॥

dhanyo'si tvaṃ mahābhāga yena te śravaṇe ratiḥ |gajānanasya devasya caritre sarvabhāvataḥ || 14||

अत्र ते वर्णयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।गृत्समदस्य संवादं प्रह्लादस्य महात्मनः ॥ १५॥

atra te varṇayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |gṛtsamadasya saṃvādaṃ prahlādasya mahātmanaḥ || 15||

श्रुत्वा मुद्गलवाक्यं तद् दक्षो हृष्टमना मुने ।उवाच तं महर्षिं स प्रश्रयावनतः स्वयम् ॥ १६॥

śrutvā mudgalavākyaṃ tad dakṣo hṛṣṭamanā mune |uvāca taṃ maharṣiṃ sa praśrayāvanataḥ svayam || 16||

दक्ष उवाच ।ब्रह्मणः सृष्टिमारभ्य सृष्टिमार्गं वद प्रभो ।यथा त्रिभुवनं सृष्टं ब्रह्मणा विश्वयोनिना ॥ १७॥

dakṣa uvāca |brahmaṇaḥ sṛṣṭimārabhya sṛṣṭimārgaṃ vada prabho |yathā tribhuvanaṃ sṛṣṭaṃ brahmaṇā viśvayoninā || 17||

तत्र प्रह्लादमाहात्म्यं स्वयमेवागमिष्यति ।गृत्समदस्य संवादं यथावद्वर्णय प्रभो ॥ १८॥

tatra prahlādamāhātmyaṃ svayamevāgamiṣyati |gṛtsamadasya saṃvādaṃ yathāvadvarṇaya prabho || 18||

सूत उवाच ।दक्षस्य वचनं श्रुत्वा मुद्गलस्तमुवाच ह ।सृष्टिमार्गं पुरावृत्तं शापमोहितमादरात् ॥ १९॥

sūta uvāca |dakṣasya vacanaṃ śrutvā mudgalastamuvāca ha |sṛṣṭimārgaṃ purāvṛttaṃ śāpamohitamādarāt || 19||

मुद्गल उवाच ।शृणु दक्ष महाबुद्धे ब्रह्मा लोकपितामहः ।ससर्ज विविधं विश्वं तथा ते कथयाम्यहम् ॥ २०॥

mudgala uvāca |śṛṇu dakṣa mahābuddhe brahmā lokapitāmahaḥ |sasarja vividhaṃ viśvaṃ tathā te kathayāmyaham || 20||

गणेशवरदानेन ब्रह्मा स्रष्टुं मनो दधे ।योगमायां समास्थाय विवेशाऽसौ जनार्दनम् ॥ २१॥

gaṇeśavaradānena brahmā sraṣṭuṃ mano dadhe |yogamāyāṃ samāsthāya viveśā'sau janārdanam || 21||

निलीय तस्मिन्नब्दान्ते नाभिपद्माद्विनिःसृतः ।वरदानेन विष्णोश्च पुत्रत्वमगमद्विधिः ॥ २२॥

nilīya tasminnabdānte nābhipadmādviniḥsṛtaḥ |varadānena viṣṇośca putratvamagamadvidhiḥ || 22||

तत्र पद्मे समासीनो ध्यायन् हेरम्बमन्तरे ।ततस्तस्य विधेर्देहाज्जलं वै निःसृतं बहु ॥ २३॥

tatra padme samāsīno dhyāyan herambamantare |tatastasya vidherdehājjalaṃ vai niḥsṛtaṃ bahu || 23||

पश्यतस्तस्य सर्वत्र जलं व्याप्तं दिशो दश ।तस्मिन् जले निमग्नोऽभूद् बभ्राम भ्रान्तमानसः ॥ २४॥

paśyatastasya sarvatra jalaṃ vyāptaṃ diśo daśa |tasmin jale nimagno'bhūd babhrāma bhrāntamānasaḥ || 24||

सस्मार गणनाथं तं विभो पाहि भयानकात् ।मज्जन्तं मां जलात् ढुण्ढे वक्रतुण्ड नमोऽस्तु ते ॥ २५॥

sasmāra gaṇanāthaṃ taṃ vibho pāhi bhayānakāt |majjantaṃ māṃ jalāt ḍhuṇḍhe vakratuṇḍa namo'stu te || 25||

स्मृतिमात्रेण तत्रासौ ददर्श वटमुत्तमम् ।तत्र पत्रे गणेशानं सुप्तं दृष्ट्वा प्रहर्षितः ॥ २६॥

smṛtimātreṇa tatrāsau dadarśa vaṭamuttamam |tatra patre gaṇeśānaṃ suptaṃ dṛṣṭvā praharṣitaḥ || 26||

त्रिनेत्रं च चतुर्बाहुं शुण्डादण्डविराजितम् ।महोदरं शेषनाभिं भालचन्द्रं किरीटिनम् ॥ २७॥

trinetraṃ ca caturbāhuṃ śuṇḍādaṇḍavirājitam |mahodaraṃ śeṣanābhiṃ bhālacandraṃ kirīṭinam || 27||

सर्वावयवसम्पूर्णं नानाभूषणभूषितम् ।वस्त्रैः सञ्छादितं बालमङ्गुष्ठपरिमाणकम् ॥ २८॥

sarvāvayavasampūrṇaṃ nānābhūṣaṇabhūṣitam |vastraiḥ sañchāditaṃ bālamaṅguṣṭhaparimāṇakam || 28||

एतादृशं गणेशानं दृष्ट्वा विस्मितमानसः ।महाजले वटो योऽयमवशिष्टः कथं जले ॥ २९॥

etādṛśaṃ gaṇeśānaṃ dṛṣṭvā vismitamānasaḥ |mahājale vaṭo yo'yamavaśiṣṭaḥ kathaṃ jale || 29||

वटस्य सन्निधाने स ययौ ब्रह्मा प्रजापते ।सिषेच गणनाथश्च जलं ब्रह्मणि शुण्डया ॥ ३०॥

vaṭasya sannidhāne sa yayau brahmā prajāpate |siṣeca gaṇanāthaśca jalaṃ brahmaṇi śuṇḍayā || 30||

तेन हृष्टः स्वयं ब्रह्मा तुष्टाव स गजाननम् ।बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा भक्तिनम्रात्मकन्धरः ॥ ३१॥

tena hṛṣṭaḥ svayaṃ brahmā tuṣṭāva sa gajānanam |baddhāñjalipuṭo bhūtvā bhaktinamrātmakandharaḥ || 31||

ब्रह्मोवाच ।नमस्ते गणनाथाय प्रलयाम्बुविहारिणे ।वटपत्रशयायैव हेरम्बाय नमो नमः ॥ ३२॥

brahmovāca |namaste gaṇanāthāya pralayāmbuvihāriṇe |vaṭapatraśayāyaiva herambāya namo namaḥ || 32||

चतुर्भुजधरायैव नाभिशेषाय ते नमः ।गजवक्त्राय सर्वेश लम्बोदर नमोस्तु ते ॥ ३३॥

caturbhujadharāyaiva nābhiśeṣāya te namaḥ |gajavaktrāya sarveśa lambodara namostu te || 33||

एकदन्ताय वै तुभ्यं नानाशोभासमन्वित ।अङ्गुष्ठपर्वमात्रं च स्वरूपं दधते नमः ॥ ३४॥

ekadantāya vai tubhyaṃ nānāśobhāsamanvita |aṅguṣṭhaparvamātraṃ ca svarūpaṃ dadhate namaḥ || 34||

सिद्धिबुद्धियुतायैव भक्तसंरक्षकाय च ।अनन्तविभवायैव गणेशाय नमो नमः ॥ ३५॥

siddhibuddhiyutāyaiva bhaktasaṃrakṣakāya ca |anantavibhavāyaiva gaṇeśāya namo namaḥ || 35||

निर्गुणाय गुणाधार सगुणाय नमो नमः ।एकानेकादिभेदैश्च लीलाकार नमोऽस्तु ते ॥ ३६॥

nirguṇāya guṇādhāra saguṇāya namo namaḥ |ekānekādibhedaiśca līlākāra namo'stu te || 36||

अनादिबालरूपाय सृष्टिस्थित्यन्तकारिणे ।मायाविने महामोहदात्रे तुभ्यं नमो नमः ॥ ३७॥

anādibālarūpāya sṛṣṭisthityantakāriṇe |māyāvine mahāmohadātre tubhyaṃ namo namaḥ || 37||

निवारय महाविघ्नं सृष्टिकर्तुर्गजानन ।जलं प्राप्तं महाघोरं तत्राऽहं मज्जितो बलात् ॥ ३८॥

nivāraya mahāvighnaṃ sṛṣṭikarturgajānana |jalaṃ prāptaṃ mahāghoraṃ tatrā'haṃ majjito balāt || 38||

शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि रक्ष मां भक्तवत्सल ।तव देवेश दासोऽहं कृपां कुरु दयानिधे ॥ ३९॥

śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'smi rakṣa māṃ bhaktavatsala |tava deveśa dāso'haṃ kṛpāṃ kuru dayānidhe || 39||

ब्रह्मा स्तुत्वा पुनश्चित्रं तस्य तुण्डे ददर्श ह ।विश्वं चराचरं पूर्णं संस्थितं सेश्वरं किल ॥ ४०॥

brahmā stutvā punaścitraṃ tasya tuṇḍe dadarśa ha |viśvaṃ carācaraṃ pūrṇaṃ saṃsthitaṃ seśvaraṃ kila || 40||

ततो नानासमीरेण नीतो ब्रह्मा महोदरे ।तत्र विश्वं ददर्शाऽसौ नानाश्चर्यमयं पुनः ॥ ४१॥

tato nānāsamīreṇa nīto brahmā mahodare |tatra viśvaṃ dadarśā'sau nānāścaryamayaṃ punaḥ || 41||

एवं नानाण्डसंयुक्तमुदरं वीक्ष्य च प्रभोः ।रोमद्वारेण ब्रह्माऽसौ बहिर्यातो यथा पुरा ॥ ४२॥

evaṃ nānāṇḍasaṃyuktamudaraṃ vīkṣya ca prabhoḥ |romadvāreṇa brahmā'sau bahiryāto yathā purā || 42||

ददर्श तं गणेशानं बालरूपं सुविस्मितः ।तमुवाच ततो देवो ब्रह्माणं भक्तमुत्तमम् ॥ ४३॥

dadarśa taṃ gaṇeśānaṃ bālarūpaṃ suvismitaḥ |tamuvāca tato devo brahmāṇaṃ bhaktamuttamam || 43||

श्रीगणेश उवाच ।त्वया कृतमिदं स्तोत्रं मम प्रीतिकरं भवेत् ।सर्वार्थसाधकं चैव भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ ४४॥

śrīgaṇeśa uvāca |tvayā kṛtamidaṃ stotraṃ mama prītikaraṃ bhavet |sarvārthasādhakaṃ caiva bhuktimuktiphalapradam || 44||

यः पठेच्छृणुयाद्वाऽपि स मे मान्यो भविष्यति ।यं यं चिन्तयते भावं तं तं दास्यामि निश्चितम् ॥ ४५॥

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvā'pi sa me mānyo bhaviṣyati |yaṃ yaṃ cintayate bhāvaṃ taṃ taṃ dāsyāmi niścitam || 45||

नाभेः कलमतो विष्णोनिःसृतो वरदानतः ।तत्राऽऽदौ मे स्मृतिं पूजां विस्मृतस्त्वं पितामह ॥ ४६॥

nābheḥ kalamato viṣṇoniḥsṛto varadānataḥ |tatrā''dau me smṛtiṃ pūjāṃ vismṛtastvaṃ pitāmaha || 46||

तेन त्वं विघ्नसंयुक्तः पुनर्जातो न संशयः ।अधुना मे स्मृतिं कृत्वा दृष्ट्वा मां विघ्नवर्जितः ॥ ४७॥

tena tvaṃ vighnasaṃyuktaḥ punarjāto na saṃśayaḥ |adhunā me smṛtiṃ kṛtvā dṛṣṭvā māṃ vighnavarjitaḥ || 47||

अतः परं विधे किञ्चित्त्वया कार्यं महामते ।मत्स्मृतिं नमनं कृत्वा कुरु त्वं सिद्धिमेष्यसि ॥ ४८॥

ataḥ paraṃ vidhe kiñcittvayā kāryaṃ mahāmate |matsmṛtiṃ namanaṃ kṛtvā kuru tvaṃ siddhimeṣyasi || 48||

यथा दृष्टं मदीयेऽद्य जगत्स्थावरजङ्गमम् ।उदरे तादृशं विश्वं सृज त्वं मेऽधुनाज्ञया ॥ ४९॥

yathā dṛṣṭaṃ madīye'dya jagatsthāvarajaṅgamam |udare tādṛśaṃ viśvaṃ sṛja tvaṃ me'dhunājñayā || 49||