पुरुषोत्तमसहस्रनामस्तोत्रम् Shri Purushottamasahasranamastotra

विनियोगःपुराणपुरुषो विष्णुः पुरुषोत्तम उच्यते ।नाम्नां सहस्रं वक्ष्यामि तस्य भागवतोद्धृतम् ॥ १॥

viniyogaḥpurāṇapuruṣo viṣṇuḥ puruṣottama ucyate |nāmnāṃ sahasraṃ vakṣyāmi tasya bhāgavatoddhṛtam || 1||

यस्य प्रसादाद्वागीशाः प्रजेशा विभवोन्नताः ।क्षुद्रा अपि भवन्त्याशु श्रीकृष्णं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २॥

yasya prasādādvāgīśāḥ prajeśā vibhavonnatāḥ |kṣudrā api bhavantyāśu śrīkṛṣṇaṃ taṃ nato'smyaham || 2||

अनन्ता एव कृष्णस्य लीला नामप्रवर्तिकाः ।उक्ता भागवते गूहाः प्रकटा अपि कुत्रचित् ॥ ३॥

anantā eva kṛṣṇasya līlā nāmapravartikāḥ |uktā bhāgavate gūhāḥ prakaṭā api kutracit || 3||

अतस्तानि प्रवक्ष्यामि नामानि मुरवैरिणः ।सहस्रं यैस्तु पठितैः पठितं स्याच्छुकामृतम् ॥ ४॥

atastāni pravakṣyāmi nāmāni muravairiṇaḥ |sahasraṃ yaistu paṭhitaiḥ paṭhitaṃ syācchukāmṛtam || 4||

कृष्णनामसहस्रस्य ऋषिरग्निर्निरूपितः ।गायत्री च तथा छन्दो देवता पुरुषोत्तमः ॥ ५॥

kṛṣṇanāmasahasrasya ṛṣiragnirnirūpitaḥ |gāyatrī ca tathā chando devatā puruṣottamaḥ || 5||

विनियोगः समस्तेषु पुरुषार्थेषु वै मतः ।बीजं भक्तप्रियः शक्तिः सत्यवागुच्यते हरिः ॥ ६॥

viniyogaḥ samasteṣu puruṣārtheṣu vai mataḥ |bījaṃ bhaktapriyaḥ śaktiḥ satyavāgucyate hariḥ || 6||

भक्तोद्धरणयत्नस्तु मन्त्रोऽत्र परमो मतः ।अवतारितभक्तांशः कीलकं परिकीर्तितम् ॥ ७॥

bhaktoddharaṇayatnastu mantro'tra paramo mataḥ |avatāritabhaktāṃśaḥ kīlakaṃ parikīrtitam || 7||

अस्त्रं सर्वसमर्थश्च गोविन्दः कवचं मतम् ।पुरुषो ध्यानमत्रोक्तः सिद्धिः शरणसंस्मृतिः ॥ ८॥

astraṃ sarvasamarthaśca govindaḥ kavacaṃ matam |puruṣo dhyānamatroktaḥ siddhiḥ śaraṇasaṃsmṛtiḥ || 8||

अधिकारलीलाश्रीकृष्णः सच्चिदानन्दो नित्यलीलाविनोदकृत् ।सर्वागमविनोदी च लक्ष्मीशः पुरुषोत्तमः ॥ ९॥

adhikāralīlāśrīkṛṣṇaḥ saccidānando nityalīlāvinodakṛt |sarvāgamavinodī ca lakṣmīśaḥ puruṣottamaḥ || 9||

आदिकालः सर्वकालः कालात्मा माययावृतः ।भक्तोद्धारप्रयत्नात्मा जगत्कर्ता जगन्मयः ॥ १०॥

ādikālaḥ sarvakālaḥ kālātmā māyayāvṛtaḥ |bhaktoddhāraprayatnātmā jagatkartā jaganmayaḥ || 10||

नामलीलापरो विष्णुर्व्यासात्मा शुकमोक्षदः ।व्यापिवैकुण्ठदाता च श्रीमद्भागवतागमः ॥ ११॥

nāmalīlāparo viṣṇurvyāsātmā śukamokṣadaḥ |vyāpivaikuṇṭhadātā ca śrīmadbhāgavatāgamaḥ || 11||

शुकवागमृताब्धीन्दुः शौनकाद्यखिलेष्टदः ।भक्तिप्रवर्तकस्त्राता व्यासचिन्ताविनाशकः ॥ १२॥

śukavāgamṛtābdhīnduḥ śaunakādyakhileṣṭadaḥ |bhaktipravartakastrātā vyāsacintāvināśakaḥ || 12||

सर्वसिद्धान्तवागात्मा नारदाद्यखिलेष्टदः ।अन्तरात्मा ध्यानगम्यो भक्तिरत्नप्रदायकः ॥ १३॥

sarvasiddhāntavāgātmā nāradādyakhileṣṭadaḥ |antarātmā dhyānagamyo bhaktiratnapradāyakaḥ || 13||

मुक्तोपसृप्यः पूर्णात्मा मुक्तानां रतिवर्धनः ।भक्तकार्यैकनिरतो द्रौण्यस्त्रविनिवारकः ॥ १४॥

muktopasṛpyaḥ pūrṇātmā muktānāṃ rativardhanaḥ |bhaktakāryaikanirato drauṇyastravinivārakaḥ || 14||

भक्तस्मयप्रणेता च भक्तवाक्परिपालकः ।ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा भक्तानां च परीक्षकः ॥ १५॥

bhaktasmayapraṇetā ca bhaktavākparipālakaḥ |brahmaṇyadevo dharmātmā bhaktānāṃ ca parīkṣakaḥ || 15||

आसन्नहितकर्ता च मायाहितकरः प्रभुः ।उत्तराप्राणदाता च ब्रह्मास्त्रविनिवारकः ॥ १६॥

āsannahitakartā ca māyāhitakaraḥ prabhuḥ |uttarāprāṇadātā ca brahmāstravinivārakaḥ || 16||

सर्वतः पाणवपतिः परीक्षिच्छुद्धिकारणम् ।गूहात्मा सर्ववेदेषु भक्तैकहृदयङ्गमः ॥ १७॥

sarvataḥ pāṇavapatiḥ parīkṣicchuddhikāraṇam |gūhātmā sarvavedeṣu bhaktaikahṛdayaṅgamaḥ || 17||

कुन्तीस्तुत्यः प्रसन्नात्मा परमाद्भुतकार्यकृत् ।भीष्ममुक्तिप्रदः स्वामी भक्तमोहनिवारकः ॥ १८॥

kuntīstutyaḥ prasannātmā paramādbhutakāryakṛt |bhīṣmamuktipradaḥ svāmī bhaktamohanivārakaḥ || 18||

सर्वावस्थासु संसेव्यः समः सुखहितप्रदः ।कृतकृत्यः सर्वसाक्षी भक्तस्त्रीरतिवर्धनः ॥ १९॥

sarvāvasthāsu saṃsevyaḥ samaḥ sukhahitapradaḥ |kṛtakṛtyaḥ sarvasākṣī bhaktastrīrativardhanaḥ || 19||

सर्वसौभाग्यनिलयः परमाश्चर्यरूपधृक् ।अनन्यपुरुषस्वामी द्वारकाभाग्यभाजनम् ॥ २०॥

sarvasaubhāgyanilayaḥ paramāścaryarūpadhṛk |ananyapuruṣasvāmī dvārakābhāgyabhājanam || 20||

बीजसंस्कारकर्ता च परीक्षिज्जानपोषकः ।सर्वत्रपूर्णगुणकः सर्वभूषणभूषितः ॥ २१॥

bījasaṃskārakartā ca parīkṣijjānapoṣakaḥ |sarvatrapūrṇaguṇakaḥ sarvabhūṣaṇabhūṣitaḥ || 21||

सर्वलक्षणदाता च धृतराष्ट्रविमुक्तिदः ।सन्मार्गरक्षको नित्यं विदुरप्रीतिपूरकः ॥ २२॥

sarvalakṣaṇadātā ca dhṛtarāṣṭravimuktidaḥ |sanmārgarakṣako nityaṃ viduraprītipūrakaḥ || 22||

लीलाव्यामोहकर्ता च कालधर्मप्रवर्तकः ।पाणवानां मोक्षदाता परीक्षिद्भाग्यवर्धनः ॥ २३॥

līlāvyāmohakartā ca kāladharmapravartakaḥ |pāṇavānāṃ mokṣadātā parīkṣidbhāgyavardhanaḥ || 23||

कलिनिग्रहकर्ता च धर्मादीनां च पोषकः ।सत्सङ्गजानहेतुश्च श्रीभागवतकारणम् ॥ २४॥

kalinigrahakartā ca dharmādīnāṃ ca poṣakaḥ |satsaṅgajānahetuśca śrībhāgavatakāraṇam || 24||

प्राकृतादृष्टमार्गश्च॥॥॥॥॥॥ चोन्तिनुएद्ज्ञानसाधनलीला॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥ श्रोतव्यः सकलागमैः ।कीर्तितव्यः शुद्धभावैः स्मर्तव्यश्चात्मवित्तमैः ॥ २५॥

prākṛtādṛṣṭamārgaśca|||||||||||| continuedjñānasādhanalīlā|||||||||||||||||||||||| śrotavyaḥ sakalāgamaiḥ |kīrtitavyaḥ śuddhabhāvaiḥ smartavyaścātmavittamaiḥ || 25||

अनेकमार्गकर्ता च नानाविधगतिप्रदः ।पुरुषः सकलाधारः सत्त्वैकनिलयात्मभूः ॥ २६॥

anekamārgakartā ca nānāvidhagatipradaḥ |puruṣaḥ sakalādhāraḥ sattvaikanilayātmabhūḥ || 26||

सर्वध्येयो योगगम्यो भक्त्या ग्राह्यः सुरप्रियः ।जन्मादिसार्थककृतिर्लीलाकर्ता पतिः सताम् ॥ २७॥

sarvadhyeyo yogagamyo bhaktyā grāhyaḥ surapriyaḥ |janmādisārthakakṛtirlīlākartā patiḥ satām || 27||

आदिकर्ता तत्त्वकर्ता सर्वकर्ता विशारदः ।नानावतारकर्ता च ब्रह्माविर्भावकारणम् ॥ २८॥

ādikartā tattvakartā sarvakartā viśāradaḥ |nānāvatārakartā ca brahmāvirbhāvakāraṇam || 28||

दशलीलाविनोदी च नानासृष्टिप्रवर्तकः ।अनेककल्पकर्ता च सर्वदोषविवर्जितः ॥ २९॥

daśalīlāvinodī ca nānāsṛṣṭipravartakaḥ |anekakalpakartā ca sarvadoṣavivarjitaḥ || 29||

सर्गलीलावैराग्यहेतुस्तीर्थात्मा सर्वतीर्थफलप्रदः ।तीर्थशुद्धैकनिलयः स्वमार्गपरिपोषकः ॥ ३०॥

sargalīlāvairāgyahetustīrthātmā sarvatīrthaphalapradaḥ |tīrthaśuddhaikanilayaḥ svamārgaparipoṣakaḥ || 30||

तीर्थकीर्तिर्भक्तगम्यो भक्तानुशयकार्यकृत् ।भक्ततुल्यः सर्वतुल्यः स्वेच्छासर्वप्रवर्तकः ॥ ३१॥

tīrthakīrtirbhaktagamyo bhaktānuśayakāryakṛt |bhaktatulyaḥ sarvatulyaḥ svecchāsarvapravartakaḥ || 31||

गुणातीतोऽनवद्यात्मा सर्गलीलाप्रवर्तकः ।साक्षात्सर्वजगत्कर्ता महदादिप्रवर्तकः ॥ ३२॥

guṇātīto'navadyātmā sargalīlāpravartakaḥ |sākṣātsarvajagatkartā mahadādipravartakaḥ || 32||

मायाप्रवर्तकः साक्षी मायारतिविवर्धनः ।आकाशात्मा चतुर्मूर्तिश्चतुर्धा भूतभावनः ॥ ३३॥

māyāpravartakaḥ sākṣī māyārativivardhanaḥ |ākāśātmā caturmūrtiścaturdhā bhūtabhāvanaḥ || 33||

रजःप्रवर्तको ब्रह्मा मरीच्यादिपितामहः ।वेदकर्ता यज्ञकर्ता सर्वकर्ताऽमितात्मकः ॥ ३४॥

rajaḥpravartako brahmā marīcyādipitāmahaḥ |vedakartā yajñakartā sarvakartā'mitātmakaḥ || 34||

अनेकसृष्टिकर्ता च दशधासृष्टिकारकः ।यज्ञाङ्गो यज्ञवाराहो भूधरो भूमिपालकः ॥ ३५॥

anekasṛṣṭikartā ca daśadhāsṛṣṭikārakaḥ |yajñāṅgo yajñavārāho bhūdharo bhūmipālakaḥ || 35||

सेतुर्विधरणो जैत्रो हिरण्याक्षान्तकः सुरः ।दितिकश्यपकामैकहेतुसृष्टिप्रवर्तकः ॥ ३६॥

seturvidharaṇo jaitro hiraṇyākṣāntakaḥ suraḥ |ditikaśyapakāmaikahetusṛṣṭipravartakaḥ || 36||

देवाभयप्रदाता च वैकुण्ठाधिपतिर्महान् ।सर्वगर्वप्रहारी च सनकाद्यखिलार्थदः ॥ ३७॥

devābhayapradātā ca vaikuṇṭhādhipatirmahān |sarvagarvaprahārī ca sanakādyakhilārthadaḥ || 37||

सर्वाश्वासनकर्ता च भक्ततुल्याहवप्रदः ।काललक्षणहेतुश्च सर्वार्थज्ञापकः परः ॥ ३८॥

sarvāśvāsanakartā ca bhaktatulyāhavapradaḥ |kālalakṣaṇahetuśca sarvārthajñāpakaḥ paraḥ || 38||

भक्तोन्नतिकरः सर्वप्रकारसुखदायकः ।नानायुद्धप्रहरणो ब्रह्मशापविमोचकः ॥ ३९॥

bhaktonnatikaraḥ sarvaprakārasukhadāyakaḥ |nānāyuddhapraharaṇo brahmaśāpavimocakaḥ || 39||

पुष्टिसर्गप्रणेता च गुणसृष्टिप्रवर्तकः ।कर्दमेष्टप्रदाता च देवहूत्यखिलार्थदः ॥ ४०॥

puṣṭisargapraṇetā ca guṇasṛṣṭipravartakaḥ |kardameṣṭapradātā ca devahūtyakhilārthadaḥ || 40||

शुक्लनारायणः सत्यकालधर्मप्रवर्तकः ।ज्ञानावतारः शान्तात्मा कपिलः कालनाशकः ॥ ४१॥

śuklanārāyaṇaḥ satyakāladharmapravartakaḥ |jñānāvatāraḥ śāntātmā kapilaḥ kālanāśakaḥ || 41||

त्रिगुणाधिपतिः साङ्ख्यशास्त्रकर्ता विशारदः ।सर्गदूषणहारी च पुष्टिमोक्षप्रवर्तकः ॥ ४२॥

triguṇādhipatiḥ sāṅkhyaśāstrakartā viśāradaḥ |sargadūṣaṇahārī ca puṣṭimokṣapravartakaḥ || 42||

लौकिकानन्ददाता च ब्रह्मानन्दप्रवर्तकः ।भक्तिसिद्धान्तवक्ता च सगुणज्ञानदीपकः ॥ ४३॥

laukikānandadātā ca brahmānandapravartakaḥ |bhaktisiddhāntavaktā ca saguṇajñānadīpakaḥ || 43||

आत्मप्रदः पूर्णकामो योगात्मा योगभावितः ।जीवन्मुक्तिप्रदः श्रीमानन्यभक्तिप्रवर्तकः ॥ ४४॥

ātmapradaḥ pūrṇakāmo yogātmā yogabhāvitaḥ |jīvanmuktipradaḥ śrīmānanyabhaktipravartakaḥ || 44||

कालसामर्थ्यदाता च कालदोषनिवारकः ।गर्भोत्तमज्ञानदाता कर्ममार्गनियामकः ॥ ४५॥

kālasāmarthyadātā ca kāladoṣanivārakaḥ |garbhottamajñānadātā karmamārganiyāmakaḥ || 45||

सर्वमार्गनिराकर्ता भक्तिमार्गैकपोषकः ।सिद्धिहेतुः सर्वहेतुः सर्वाश्चर्यैककारणम् ॥ ४६॥

sarvamārganirākartā bhaktimārgaikapoṣakaḥ |siddhihetuḥ sarvahetuḥ sarvāścaryaikakāraṇam || 46||

चेतनाचेतनपतिः समुद्रपरिपूजितः ।साङ्ख्याचार्यस्तुतः सिद्धपूजितः सर्वपूजितः ॥ ४७॥

cetanācetanapatiḥ samudraparipūjitaḥ |sāṅkhyācāryastutaḥ siddhapūjitaḥ sarvapūjitaḥ || 47||

विसर्गलीलाविसर्गकर्ता सर्वेशः कोटिसूर्यसमप्रभः ।अनन्तगुणगम्भीरो महापुरुषपूजितः ॥ ४८॥

visargalīlāvisargakartā sarveśaḥ koṭisūryasamaprabhaḥ |anantaguṇagambhīro mahāpuruṣapūjitaḥ || 48||

अनन्तसुखदाता च ब्रह्मकोटिप्रजापतिः ।सुधाकोटिस्वास्थ्यहेतुः कामधुक्कोटिकामदः ॥ ४९॥

anantasukhadātā ca brahmakoṭiprajāpatiḥ |sudhākoṭisvāsthyahetuḥ kāmadhukkoṭikāmadaḥ || 49||

समुद्रकोटिगम्भीरस्तीर्थकोटिसमाह्वयः ।सुमेरुकोटिनिष्कम्पः कोटिब्रह्माण्डविग्रहः ॥ ५०॥

samudrakoṭigambhīrastīrthakoṭisamāhvayaḥ |sumerukoṭiniṣkampaḥ koṭibrahmāṇḍavigrahaḥ || 50||