सिद्धान्तपञ्चकम् Shri Vaishnavacharyapranitam Siddhanta Panchakam

विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तो रामानन्दार्यसम्मतः ।ब्रह्मत्वेन मतस्तत्र श्रीरामःसद्गुणाम्बुधिः ॥ १॥

viśiṣṭādvaitasiddhānto rāmānandāryasammataḥ |brahmatvena matastatra śrīrāmaḥsadguṇāmbudhiḥ || 1||

जगज्जन्मादिहेतुश्च सर्वाधारः सनातनः ।सर्वकर्मसमाराध्यः सर्वकर्मफलप्रदः ॥ २॥

jagajjanmādihetuśca sarvādhāraḥ sanātanaḥ |sarvakarmasamārādhyaḥ sarvakarmaphalapradaḥ || 2||

सर्वेशः सर्वशेषी च नित्यो विश्वकलेवरः ।उपादानं निमित्तं च जगतो व्यापकस्तथा ॥ ३॥

sarveśaḥ sarvaśeṣī ca nityo viśvakalevaraḥ |upādānaṃ nimittaṃ ca jagato vyāpakastathā || 3||

सच्चिदानन्दरूपश्च विभूतिद्वयनायकः ।पूर्णः श्रीसीतया सार्धं भगवान् विश्वमोहनः ॥ ४॥

saccidānandarūpaśca vibhūtidvayanāyakaḥ |pūrṇaḥ śrīsītayā sārdhaṃ bhagavān viśvamohanaḥ || 4||

दिव्यसिंहासनासीनो दिव्यभूषणभूषितः ।दिव्याकारेण सम्पन्नः सर्वदोषविवर्जितः ॥ ५॥

divyasiṃhāsanāsīno divyabhūṣaṇabhūṣitaḥ |divyākāreṇa sampannaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ || 5||

सेवितो नित्यमुक्तैश्च सर्वज्ञः सर्वशक्तिकः ।देशादिकापरिच्छिन्नोऽवतारी चेतनोऽजनि ॥ ६॥

sevito nityamuktaiśca sarvajñaḥ sarvaśaktikaḥ |deśādikāparicchinno'vatārī cetano'jani || 6||

विश्वं परिणतिस्तस्य विकारी नो तथापि सः ।परिणामः प्रकारांशे नो विशेष्ये यतो मतः ॥ ७॥

viśvaṃ pariṇatistasya vikārī no tathāpi saḥ |pariṇāmaḥ prakārāṃśe no viśeṣye yato mataḥ || 7||

इन्द्रियप्राणदेहेभ्यो ज्ञानाच्चापि विलक्षणः ।जीवोऽणुश्चेतनो नित्यो भिन्नः प्रतिकलेवरम् ॥ ८॥

indriyaprāṇadehebhyo jñānāccāpi vilakṣaṇaḥ |jīvo'ṇuścetano nityo bhinnaḥ pratikalevaram || 8||

सुखज्ञानस्वरूपश्चाचिन्त्योऽव्यक्तस्तथाऽजडः ।राघवस्य नियाम्यश्च धार्यः शेषस्तथा वपुः ॥ ९॥

sukhajñānasvarūpaścācintyo'vyaktastathā'jaḍaḥ |rāghavasya niyāmyaśca dhāryaḥ śeṣastathā vapuḥ || 9||

ब्रह्मांशो ब्रह्मभिन्नोऽथ कर्त्ता भोक्ताऽविकारवान् ।बद्धमुक्तविभेदेन जीवो द्विधा समीरितः ॥ १०॥

brahmāṃśo brahmabhinno'tha karttā bhoktā'vikāravān |baddhamuktavibhedena jīvo dvidhā samīritaḥ || 10||

जगत् सत्यमनित्यं च देहो रामस्य नो मृषा ।श्रीसीतारामकैर्यं मुक्तिः साकेतधामनि ॥ ११॥

jagat satyamanityaṃ ca deho rāmasya no mṛṣā |śrīsītārāmakairyaṃ muktiḥ sāketadhāmani || 11||

तत्रेशभोगसाम्यं हि दुःखबीजं न विद्यते ।अर्चिरादिकया गत्या सायुज्यं नैव चान्यथा ॥ १२॥

tatreśabhogasāmyaṃ hi duḥkhabījaṃ na vidyate |arcirādikayā gatyā sāyujyaṃ naiva cānyathā || 12||

मुक्तौ भोग्यश्च रामो हि तारतम्यं न तत् तदा ।भक्त्याऽथवा प्रपत्त्या हि मोक्षो लभ्येत नान्यथा ॥ १३॥

muktau bhogyaśca rāmo hi tāratamyaṃ na tat tadā |bhaktyā'thavā prapattyā hi mokṣo labhyeta nānyathā || 13||

तैलधारा यथा लोके विच्छेदरहिता तथा ।जानकीजानकीनाथस्मृतिर्भीक्तिः प्रकीर्तिता ॥ १४॥

tailadhārā yathā loke vicchedarahitā tathā |jānakījānakīnāthasmṛtirbhīktiḥ prakīrtitā || 14||

प्रपत्तिश्चाखिलं त्यक्त्वा रामायात्मनिवेदनम् ।रामानुकूलसङ्कल्पः प्रातिकूल्यविवर्जनम् ॥ १५॥

prapattiścākhilaṃ tyaktvā rāmāyātmanivedanam |rāmānukūlasaṅkalpaḥ prātikūlyavivarjanam || 15||

विश्वासो रक्षणस्याथ वरणं गोपनस्य हि ।कार्पण्यं चात्मनिक्षेपः सा चेति षड् विधा स्मृता ॥ १६॥

viśvāso rakṣaṇasyātha varaṇaṃ gopanasya hi |kārpaṇyaṃ cātmanikṣepaḥ sā ceti ṣaḍ vidhā smṛtā || 16||

इति सिद्धान्तपञ्चके प्रथमः विच्छेदः । १।

iti siddhāntapañcake prathamaḥ vicchedaḥ | 1|

मध्वाचार्यमतश्चाथ द्वैतवादोऽभिधीयते ।तत्र सर्वोत्तमं तत्त्व भगवान् विष्णुरेव हि ॥ १॥

madhvācāryamataścātha dvaitavādo'bhidhīyate |tatra sarvottamaṃ tattva bhagavān viṣṇureva hi || 1||

देशकालानवच्छिन्नः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः ।सविशेषः स्वतन्त्रोऽथ कल्याणगुणसागरः ॥ २॥

deśakālānavacchinnaḥ sṛṣṭisthityantakārakaḥ |saviśeṣaḥ svatantro'tha kalyāṇaguṇasāgaraḥ || 2||

सच्चिदानन्दरूपश्च सर्वज्ञः सर्वशक्तिकः ।जगतोऽस्य निमित्तत्वं मतं चेशस्य केवलम् ॥ ३॥

saccidānandarūpaśca sarvajñaḥ sarvaśaktikaḥ |jagato'sya nimittatvaṃ mataṃ ceśasya kevalam || 3||

प्रकृतिस्तन्मते विश्वस्योपादानतया मता ।ईश्वरानुचरो जीवः सच्चिदानन्दरूपवान् ॥ ४॥

prakṛtistanmate viśvasyopādānatayā matā |īśvarānucaro jīvaḥ saccidānandarūpavān || 4||

अणुर्बद्धस्तथाऽनादिकालान्मायाविमोहितः ।अज्ञत्वादिकधर्माणामाश्रयः परवाँस्तथा ॥ ५॥

aṇurbaddhastathā'nādikālānmāyāvimohitaḥ |ajñatvādikadharmāṇāmāśrayaḥ paravām̐stathā || 5||

अस्वतन्त्रमथो चेशनियाम्यं सत् तथा जगत् ।वास्तविको मतो भेदः पञ्चधा स उदीरितः ॥ ६॥

asvatantramatho ceśaniyāmyaṃ sat tathā jagat |vāstaviko mato bhedaḥ pañcadhā sa udīritaḥ || 6||

जीवेशयोस्तथा जीवाज्जडस्य चेश्वरादपि ।जीवानां च मिथो भेदो जडानां च परस्परम् ॥ ७॥

jīveśayostathā jīvājjaḍasya ceśvarādapi |jīvānāṃ ca mitho bhedo jaḍānāṃ ca parasparam || 7||

भेदावबोधतो विष्णुतद्गुणोत्कर्षशेमुषी ।ततश्चाराध्य विष्णुं तत्प्रसादेनाथ मुच्यते ॥ ८॥

bhedāvabodhato viṣṇutadguṇotkarṣaśemuṣī |tataścārādhya viṣṇuṃ tatprasādenātha mucyate || 8||

दिव्यलोकं समासाद्य स्वरूपं प्राप्यते तथा ।तारतम्यं च जीवेषु मुक्तावप्युररीकृतम् ॥ ९॥

divyalokaṃ samāsādya svarūpaṃ prāpyate tathā |tāratamyaṃ ca jīveṣu muktāvapyurarīkṛtam || 9||

मोक्षस्य साधनं भक्तिः सा च निष्कामभावतः ।वेदाभ्यासोऽविलासित्वं तथा चेन्द्रियसंयमः ॥ १०॥

mokṣasya sādhanaṃ bhaktiḥ sā ca niṣkāmabhāvataḥ |vedābhyāso'vilāsitvaṃ tathā cendriyasaṃyamaḥ || 10||

आशाभयपरित्याग ईशायात्मसमर्पणम् ।सत्या हितपरा वाणी हरेर्दास्ये स्पृहा सदा ॥ ११॥

āśābhayaparityāga īśāyātmasamarpaṇam |satyā hitaparā vāṇī harerdāsye spṛhā sadā || 11||

दया दानं प्रपन्नस्य विपन्नस्य च रक्षणम् ।हरो गुरौ तथा शास्त्रे श्रद्धा दम्भविवर्जिता ॥ १२॥

dayā dānaṃ prapannasya vipannasya ca rakṣaṇam |haro gurau tathā śāstre śraddhā dambhavivarjitā || 12||

इति सिद्धान्तपञ्चके द्वितीयः परिच्छेदः । २।

iti siddhāntapañcake dvitīyaḥ paricchedaḥ | 2|

श्रीविष्णुस्वामिसिद्धान्तः शुद्धाद्वैततयोच्यते ।तत्र ब्रह्म च सर्वज्ञः श्रीकृष्णो देवकीसुतः ॥ १॥

śrīviṣṇusvāmisiddhāntaḥ śuddhādvaitatayocyate |tatra brahma ca sarvajñaḥ śrīkṛṣṇo devakīsutaḥ || 1||

सच्चिदानन्दरूपश्च सर्वधर्ममहार्णवः ।मायया रहितस्तद्वदनन्ताचिन्त्यशक्तिकः ॥ २॥

saccidānandarūpaśca sarvadharmamahārṇavaḥ |māyayā rahitastadvadanantācintyaśaktikaḥ || 2||

शुद्धश्च परमः सेव्यः सर्वेषां प्राणिनां तथा ।अपरिच्छिन्नरूपः स दिव्यानन्तगुणाम्बुधिः ॥ ३॥

śuddhaśca paramaḥ sevyaḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ tathā |aparicchinnarūpaḥ sa divyānantaguṇāmbudhiḥ || 3||

विरुद्धानां च धर्माणां वाक्यानामपि तादृशाम् ।युगपच्च समावेशो गोलोकाधिपतौ खलु ॥ ४॥

viruddhānāṃ ca dharmāṇāṃ vākyānāmapi tādṛśām |yugapacca samāveśo golokādhipatau khalu || 4||

चैतन्यगुणको जीवः शुद्धो ब्रह्मांश एव हि ।अणुः कर्त्ता तथा भोक्ता भिन्नः प्रतिकलेवरम् ॥ ५॥

caitanyaguṇako jīvaḥ śuddho brahmāṃśa eva hi |aṇuḥ karttā tathā bhoktā bhinnaḥ pratikalevaram || 5||

आविर्भावतिरोभावौ जगतः स्तो हरिच्छया ।परिणतं परं ब्रह्म जगद्रूपेण लीलया ॥ ६॥

āvirbhāvatirobhāvau jagataḥ sto haricchayā |pariṇataṃ paraṃ brahma jagadrūpeṇa līlayā || 6||

जगदविकृतश्चैशः परिणामो न मायिकम् ।सतोऽस्य प्रकृतिर्ब्रह्म ब्रह्मशक्तिर्निमित्तकम् ॥ ७॥

jagadavikṛtaścaiśaḥ pariṇāmo na māyikam |sato'sya prakṛtirbrahma brahmaśaktirnimittakam || 7||

कार्यकारणरूपाभ्यां सर्वदैव जगत् स्थितम् ।गोलोके श्रीहरिप्राप्तिर्मोक्षः सुखमयः स्मृतः ॥ ८॥

kāryakāraṇarūpābhyāṃ sarvadaiva jagat sthitam |goloke śrīhariprāptirmokṣaḥ sukhamayaḥ smṛtaḥ || 8||

सर्वं कृष्णमयं दृष्ट्वा प्रेम्णा श्रीहरिसेव्या ।परमानन्दरसे मग्नः शुद्धो जीवस्तदा भवेत् ॥ ९॥

sarvaṃ kṛṣṇamayaṃ dṛṣṭvā premṇā śrīharisevyā |paramānandarase magnaḥ śuddho jīvastadā bhavet || 9||

हरेरनुग्रहः पुष्टिर्या ततश्चोपजायते ।पुष्टिभक्तिर्हि सा प्रोक्ता तया जीवो विमुच्यते ॥ १०॥

hareranugrahaḥ puṣṭiryā tataścopajāyate |puṣṭibhaktirhi sā proktā tayā jīvo vimucyate || 10||

इति सिद्धान्तपञ्चके तृतीयः परिच्छेदः । ३।

iti siddhāntapañcake tṛtīyaḥ paricchedaḥ | 3|

द्वैताद्वैतमतं त्वत्र निम्बार्काचार्यसम्मतम् ।ब्रह्मत्वेनमतस्तत्र श्रीकृष्णो राधिकापतिः ॥ १॥

dvaitādvaitamataṃ tvatra nimbārkācāryasammatam |brahmatvenamatastatra śrīkṛṣṇo rādhikāpatiḥ || 1||

अचिन्त्यानन्तशक्तिश्च कल्याणगुणवारिधिः ।विभुर्दोषविरोधी च सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ २॥

acintyānantaśaktiśca kalyāṇaguṇavāridhiḥ |vibhurdoṣavirodhī ca saccidānandavigrahaḥ || 2||

सर्वज्ञाता च विश्वस्य प्रकृतिश्च निमित्तकम् ।ब्रह्मणः परिणामस्तु शक्तिविक्षेप एव हि ॥ ३॥

sarvajñātā ca viśvasya prakṛtiśca nimittakam |brahmaṇaḥ pariṇāmastu śaktivikṣepa eva hi || 3||

भिन्नः कृष्णादभिन्नश्च जीवो ब्रह्मांश एव हि ।अणुश्चेतनरूपो ज्ञो देहादिभ्यो विलक्षणः ॥ ४॥

bhinnaḥ kṛṣṇādabhinnaśca jīvo brahmāṃśa eva hi |aṇuścetanarūpo jño dehādibhyo vilakṣaṇaḥ || 4||

प्रतिदेहं विभिन्नः स नित्यादिभेदतस्त्रिधा ।नित्यो ब्रह्मात्मकश्चात्मा ब्रह्मव्याप्यतया मतः ॥ ५॥

pratidehaṃ vibhinnaḥ sa nityādibhedatastridhā |nityo brahmātmakaścātmā brahmavyāpyatayā mataḥ || 5||

अमायिकं जगत् सत्यं भिन्नाभिन्नं च कृष्णतः ।आदावुत्पद्यते कृष्णादन्ते तत्रैव लीयते ॥ ६॥

amāyikaṃ jagat satyaṃ bhinnābhinnaṃ ca kṛṣṇataḥ |ādāvutpadyate kṛṣṇādante tatraiva līyate || 6||

भगवद्भावसम्प्राप्तिर्मुक्तिः सायुज्यनामिका ।अर्चिरादिकया गत्या गोलोके प्राप्यते हि सा ॥ ७॥

bhagavadbhāvasamprāptirmuktiḥ sāyujyanāmikā |arcirādikayā gatyā goloke prāpyate hi sā || 7||

श्रीराधाकृष्ण पादारविन्दयोरनपायिनी ।भक्तिर्हिसाधनं मुक्तेर्नान्यो मार्गोऽस्ति तां विना ॥ ८॥

śrīrādhākṛṣṇa pādāravindayoranapāyinī |bhaktirhisādhanaṃ mukternānyo mārgo'sti tāṃ vinā || 8||

इति सिद्धान्तपञ्चके चतुर्थः परिच्छेदः । ४।

iti siddhāntapañcake caturthaḥ paricchedaḥ | 4|

वाद चैतन्याभिमतोऽचिन्त्यभेदाभेदः प्रकीर्त्तित ।तत्रेश्वरःस्वतन्त्रः श्रीकृष्णः पूर्णोऽथ मुक्तिदः ॥ १॥

vāda caitanyābhimato'cintyabhedābhedaḥ prakīrttita |tatreśvaraḥsvatantraḥ śrīkṛṣṇaḥ pūrṇo'tha muktidaḥ || 1||

कल्याणगुणसिन्धुश्च सच्चिदानन्दविग्रहः ।व्यापकत्वेऽपि भक्त्याऽऽप्यः सत्वादिगुणवर्जितः ॥ २॥

kalyāṇaguṇasindhuśca saccidānandavigrahaḥ |vyāpakatve'pi bhaktyā''pyaḥ satvādiguṇavarjitaḥ || 2||

कर्त्ता चैकरसत्वेऽपि ज्ञानानन्दप्रदायकः ।सर्वस्य जीववर्गस्य भोक्ता च विभुरव्ययः ॥ ३॥

karttā caikarasatve'pi jñānānandapradāyakaḥ |sarvasya jīvavargasya bhoktā ca vibhuravyayaḥ || 3||

उपादानं निमित्तं च सर्वस्य जगतस्तथा ।परिणामो जगत् तस्य स्वीयशक्त्या ह्यचिन्त्यया ॥ ४॥

upādānaṃ nimittaṃ ca sarvasya jagatastathā |pariṇāmo jagat tasya svīyaśaktyā hyacintyayā || 4||

परिणामे विकारीशो न स्याच्चिन्तामणिर्यथा ।ईशस्य शक्तयः संवित् सन्धिनी ह्रादिनी तथा ॥ ५॥

pariṇāme vikārīśo na syāccintāmaṇiryathā |īśasya śaktayaḥ saṃvit sandhinī hrādinī tathā || 5||

अस्मच्छब्दवाच्यत्वं नित्यं ज्ञत्वं यथेश्वरे ।तथैव जीववर्गे तत् तत्त्वेन समतोभयोः ॥ ६॥

asmacchabdavācyatvaṃ nityaṃ jñatvaṃ yatheśvare |tathaiva jīvavarge tat tattvena samatobhayoḥ || 6||

जीवो मतोऽणुचैतन्यो गुणः शक्तिस्तथा वपुः ।विभुरीशो गुणी देही तथा चाचिन्त्यशक्तिमान् ॥ ७॥

jīvo mato'ṇucaitanyo guṇaḥ śaktistathā vapuḥ |vibhurīśo guṇī dehī tathā cācintyaśaktimān || 7||

जगत् सत्यं तथा नित्यं न च मिथ्या कदापि तत् ।भगवत्पादसम्प्राप्तिर्मुक्तिर्गोलोकधामनि ॥ ८॥

jagat satyaṃ tathā nityaṃ na ca mithyā kadāpi tat |bhagavatpādasamprāptirmuktirgolokadhāmani || 8||

भगवद्भामसम्प्राप्तो मुक्तो न च निवर्त्तते ।नावर्त्तयति यत् कृष्णो मुक्तो नावर्त्तते स्वतः ॥ ९॥

bhagavadbhāmasamprāpto mukto na ca nivarttate |nāvarttayati yat kṛṣṇo mukto nāvarttate svataḥ || 9||

मुख्यं च साधनं मुक्तेर्हरः प्रेमैव मन्यते ।दुर्लभं तद् हरेः प्रेम कृष्णभक्त्यैव जायते ॥ १०॥

mukhyaṃ ca sādhanaṃ mukterharaḥ premaiva manyate |durlabhaṃ tad hareḥ prema kṛṣṇabhaktyaiva jāyate || 10||

ह्लादिनीसारसम्मिश्रसंवित्सारात्मिका च सा ।मुक्तौ हि ज्ञानवैराग्ये सहकारितया मते ॥ ११॥

hlādinīsārasammiśrasaṃvitsārātmikā ca sā |muktau hi jñānavairāgye sahakāritayā mate || 11||

कीर्तनीयो हरिनित्यं मानदेन ह्यमानिना ।लघुना तृणतश्चापि तरुणेव सहिष्णुना ॥ १२॥

kīrtanīyo harinityaṃ mānadena hyamāninā |laghunā tṛṇataścāpi taruṇeva sahiṣṇunā || 12||

इति सिद्धान्तपञ्चके पञ्चमः परिच्छेदः । ५।

iti siddhāntapañcake pañcamaḥ paricchedaḥ | 5|

इति श्रीवैष्णवाचार्यप्रणीत सिद्धान्तपञ्चकं समाप्तम् ।

iti śrīvaiṣṇavācāryapraṇīta siddhāntapañcakaṃ samāptam |