श्रीमद्भागवतम् - ०७ - सप्तमस्कन्धः Shrimad Bhagavatam Chhhanto 7 – Saptamaskandhah

राजोवाच ।समः प्रियः सुहृद्ब्रह्मन् भूतानां भगवान् स्वयम् ।इन्द्रस्यार्थे कथं दैत्यानवधीद्विषमो यथा ॥ १॥

rājovāca |samaḥ priyaḥ suhṛdbrahman bhūtānāṃ bhagavān svayam |indrasyārthe kathaṃ daityānavadhīdviṣamo yathā || 1||

न ह्यस्यार्थः सुरगणैः साक्षान्निःश्रेयसात्मनः ।नैवासुरेभ्यो विद्वेषो नोद्वेगश्चागुणस्य हि ॥ २॥

na hyasyārthaḥ suragaṇaiḥ sākṣānniḥśreyasātmanaḥ |naivāsurebhyo vidveṣo nodvegaścāguṇasya hi || 2||

इति नः सुमहाभाग नारायणगुणान् प्रति ।संशयः सुमहान् जातस्तद्भवांश्छेत्तुमर्हति ॥ ३॥

iti naḥ sumahābhāga nārāyaṇaguṇān prati |saṃśayaḥ sumahān jātastadbhavāṃśchettumarhati || 3||

श्रीशुक उवाच ।साधु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमद्भुतम् ।यद्भागवतमाहात्म्यं भगवद्भक्तिवर्धनम् ॥ ४॥

śrīśuka uvāca |sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja hareścaritamadbhutam |yadbhāgavatamāhātmyaṃ bhagavadbhaktivardhanam || 4||

गीयते परमं पुण्यमृषिभिर्नारदादिभिः ।नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरेः कथाम् ॥ ५॥

gīyate paramaṃ puṇyamṛṣibhirnāradādibhiḥ |natvā kṛṣṇāya munaye kathayiṣye hareḥ kathām || 5||

निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान् प्रकृतेः परः ।स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गतः ॥ ६॥

nirguṇo'pi hyajo'vyakto bhagavān prakṛteḥ paraḥ |svamāyāguṇamāviśya bādhyabādhakatāṃ gataḥ || 6||

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।न तेषां युगपद्राजन् ह्रास उल्लास एव वा ॥ ७॥

sattvaṃ rajastama iti prakṛternātmano guṇāḥ |na teṣāṃ yugapadrājan hrāsa ullāsa eva vā || 7||

जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसोऽसुरान् ।तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत् ॥ ८॥

jayakāle tu sattvasya devarṣīn rajaso'surān |tamaso yakṣarakṣāṃsi tatkālānuguṇo'bhajat || 8||

ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते ।विदन्त्यात्मानमात्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्ततः ॥ ९॥

jyotirādirivābhāti saṅghātānna vivicyate |vidantyātmānamātmasthaṃ mathitvā kavayo'ntataḥ || 9||

यदा सिसृक्षुः पुर आत्मनः परोरजः सृजत्येष पृथक् स्वमायया ।सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुरीश्वरःशयिष्यमाणस्तम ईरयत्यसौ ॥ १०॥

yadā sisṛkṣuḥ pura ātmanaḥ parorajaḥ sṛjatyeṣa pṛthak svamāyayā |sattvaṃ vicitrāsu riraṃsurīśvaraḥśayiṣyamāṇastama īrayatyasau || 10||

कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयंप्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् ।य एष राजन्नपि काल ईशितासत्त्वं सुरानीकमिवैधयत्यतः ।तत्प्रत्यनीकानसुरान् सुरप्रियोरजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवाः ॥ ११॥

kālaṃ carantaṃ sṛjatīśa āśrayaṃpradhānapumbhyāṃ naradeva satyakṛt |ya eṣa rājannapi kāla īśitāsattvaṃ surānīkamivaidhayatyataḥ |tatpratyanīkānasurān surapriyorajastamaskān pramiṇotyuruśravāḥ || 11||

अत्रैवोदाहृतः पूर्वमितिहासः सुरर्षिणा ।प्रीत्या महाक्रतौ राजन् पृच्छतेऽजातशत्रवे ॥ १२॥

atraivodāhṛtaḥ pūrvamitihāsaḥ surarṣiṇā |prītyā mahākratau rājan pṛcchate'jātaśatrave || 12||

दृष्ट्वा महाद्भुतं राजा राजसूये महाक्रतौ ।वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुजः ॥ १३॥

dṛṣṭvā mahādbhutaṃ rājā rājasūye mahākratau |vāsudeve bhagavati sāyujyaṃ cedibhūbhujaḥ || 13||

तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुतः क्रतौ ।पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां शृण्वतामिदम् ॥ १४॥

tatrāsīnaṃ suraṛṣiṃ rājā pāṇḍusutaḥ kratau |papraccha vismitamanā munīnāṃ śṛṇvatāmidam || 14||

युधिष्ठिर उवाच ।अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्दुर्लभैकान्तिनामपि ।वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश्चैद्यस्य विद्विषः ॥ १५॥

yudhiṣṭhira uvāca |aho atyadbhutaṃ hyetaddurlabhaikāntināmapi |vāsudeve pare tattve prāptiścaidyasya vidviṣaḥ || 15||

एतद्वेदितुमिच्छामः सर्व एव वयं मुने ।भगवन्निन्दया वेनो द्विजैस्तमसि पातितः ॥ १६॥

etadveditumicchāmaḥ sarva eva vayaṃ mune |bhagavannindayā veno dvijaistamasi pātitaḥ || 16||

दमघोषसुतः पाप आरभ्य कलभाषणात् ।सम्प्रत्यमर्षी गोविन्दे दन्तवक्त्रश्च दुर्मतिः ॥ १७॥

damaghoṣasutaḥ pāpa ārabhya kalabhāṣaṇāt |sampratyamarṣī govinde dantavaktraśca durmatiḥ || 17||

शपतोरसकृद्विष्णुं यद्ब्रह्म परमव्ययम् ।श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुस्तमः ॥ १८॥

śapatorasakṛdviṣṇuṃ yadbrahma paramavyayam |śvitro na jāto jihvāyāṃ nāndhaṃ viviśatustamaḥ || 18||

कथं तस्मिन् भगवति दुरवग्राहधामनि ।पश्यतां सर्वलोकानां लयमीयतुरञ्जसा ॥ १९॥

kathaṃ tasmin bhagavati duravagrāhadhāmani |paśyatāṃ sarvalokānāṃ layamīyaturañjasā || 19||

एतद्भ्राम्यति मे बुद्धिर्दीपार्चिरिव वायुना ।ब्रूह्येतदद्भुततमं भगवांस्तत्र कारणम् ॥ २०॥

etadbhrāmyati me buddhirdīpārciriva vāyunā |brūhyetadadbhutatamaṃ bhagavāṃstatra kāraṇam || 20||

श्रीशुक उवाच ।राज्ञस्तद्वच आकर्ण्य नारदो भगवानृषिः ।तुष्टः प्राह तमाभाष्य शृण्वत्यास्तत्सदः कथाः ॥ २१॥

śrīśuka uvāca |rājñastadvaca ākarṇya nārado bhagavānṛṣiḥ |tuṣṭaḥ prāha tamābhāṣya śṛṇvatyāstatsadaḥ kathāḥ || 21||

नारद उवाच ।निन्दनस्तवसत्कारन्यक्कारार्थं कलेवरम् ।प्रधानपरयो राजन्नविवेकेन कल्पितम् ॥ २२॥

nārada uvāca |nindanastavasatkāranyakkārārthaṃ kalevaram |pradhānaparayo rājannavivekena kalpitam || 22||

हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर्यथा ।वैषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव ॥ २३॥

hiṃsā tadabhimānena daṇḍapāruṣyayoryathā |vaiṣamyamiha bhūtānāṃ mamāhamiti pārthiva || 23||

यन्निबद्धोऽभिमानोऽयं तद्वधात्प्राणिनां वधः ।तथा न यस्य कैवल्यादभिमानोऽखिलात्मनः ।परस्य दमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते ॥ २४॥

yannibaddho'bhimāno'yaṃ tadvadhātprāṇināṃ vadhaḥ |tathā na yasya kaivalyādabhimāno'khilātmanaḥ |parasya damakarturhi hiṃsā kenāsya kalpyate || 24||

तस्माद्वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा ।स्नेहात्कामेन वा युञ्ज्यात्कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् ॥ २५॥

tasmādvairānubandhena nirvaireṇa bhayena vā |snehātkāmena vā yuñjyātkathañcinnekṣate pṛthak || 25||

यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यस्तन्मयतामियात् ।न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मतिः ॥ २६॥

yathā vairānubandhena martyastanmayatāmiyāt |na tathā bhaktiyogena iti me niścitā matiḥ || 26||

कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यायां तमनुस्मरन् ।संरम्भभययोगेन विन्दते तत्सरूपताम् ॥ २७॥

kīṭaḥ peśaskṛtā ruddhaḥ kuḍyāyāṃ tamanusmaran |saṃrambhabhayayogena vindate tatsarūpatām || 27||

एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे ।वैरेण पूतपाप्मानस्तमापुरनुचिन्तया ॥ २८॥

evaṃ kṛṣṇe bhagavati māyāmanuja īśvare |vaireṇa pūtapāpmānastamāpuranucintayā || 28||

कामाद्द्वेषाद्भयात्स्नेहाद्यथा भक्त्येश्वरे मनः ।आवेश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः ॥ २९॥

kāmāddveṣādbhayātsnehādyathā bhaktyeśvare manaḥ |āveśya tadaghaṃ hitvā bahavastadgatiṃ gatāḥ || 29||

गोप्यः कामाद्भयात्कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः ।सम्बन्धाद्वृष्णयः स्नेहाद्यूयं भक्त्या वयं विभो ॥ ३०॥

gopyaḥ kāmādbhayātkaṃso dveṣāccaidyādayo nṛpāḥ |sambandhādvṛṣṇayaḥ snehādyūyaṃ bhaktyā vayaṃ vibho || 30||

कतमोऽपि न वेनः स्यात्पञ्चानां पुरुषं प्रति ।तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् ॥ ३१॥

katamo'pi na venaḥ syātpañcānāṃ puruṣaṃ prati |tasmātkenāpyupāyena manaḥ kṛṣṇe niveśayet || 31||

मातृष्वसेयो वश्चैद्यो दन्तवक्त्रश्च पाण्डव ।पार्षदप्रवरौ विष्णोर्विप्रशापात्पदाच्च्युतौ ॥ ३२॥

mātṛṣvaseyo vaścaidyo dantavaktraśca pāṇḍava |pārṣadapravarau viṣṇorvipraśāpātpadāccyutau || 32||

युधिष्ठिर उवाच ।कीदृशः कस्य वा शापो हरिदासाभिमर्शनः ।अश्रद्धेय इवाभाति हरेरेकान्तिनां भवः ॥ ३३॥

yudhiṣṭhira uvāca |kīdṛśaḥ kasya vā śāpo haridāsābhimarśanaḥ |aśraddheya ivābhāti harerekāntināṃ bhavaḥ || 33||

देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् ।देहसम्बन्धसम्बद्धमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ ३४॥

dehendriyāsuhīnānāṃ vaikuṇṭhapuravāsinām |dehasambandhasambaddhametadākhyātumarhasi || 34||

नारद उवाच ।एकदा ब्रह्मणः पुत्रा विष्णोर्लोकं यदृच्छया ।सनन्दनादयो जग्मुश्चरन्तो भुवनत्रयम् ॥ ३५॥

nārada uvāca |ekadā brahmaṇaḥ putrā viṣṇorlokaṃ yadṛcchayā |sanandanādayo jagmuścaranto bhuvanatrayam || 35||

पञ्चषड्ढायनार्भाभाः पूर्वेषामपि पूर्वजाः ।दिग्वाससः शिशून् मत्वा द्वाःस्थौ तान् प्रत्यषेधताम् ॥ ३६॥

pañcaṣaḍḍhāyanārbhābhāḥ pūrveṣāmapi pūrvajāḥ |digvāsasaḥ śiśūn matvā dvāḥsthau tān pratyaṣedhatām || 36||

अशपन् कुपिता एवं युवां वासं न चार्हथः ।रजस्तमोभ्यां रहिते पादमूले मधुद्विषः ।पापिष्ठामासुरीं योनिं बालिशौ यातमाश्वतः ॥ ३७॥

aśapan kupitā evaṃ yuvāṃ vāsaṃ na cārhathaḥ |rajastamobhyāṃ rahite pādamūle madhudviṣaḥ |pāpiṣṭhāmāsurīṃ yoniṃ bāliśau yātamāśvataḥ || 37||

एवं शप्तौ स्वभवनात्पतन्तौ तैः कृपालुभिः ।प्रोक्तौ पुनर्जन्मभिर्वां त्रिभिर्लोकाय कल्पताम् ॥ ३८॥

evaṃ śaptau svabhavanātpatantau taiḥ kṛpālubhiḥ |proktau punarjanmabhirvāṃ tribhirlokāya kalpatām || 38||

जज्ञाते तौ दितेः पुत्रौ दैत्यदानववन्दितौ ।हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः ॥ ३९॥

jajñāte tau diteḥ putrau daityadānavavanditau |hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo'nujastataḥ || 39||

हतो हिरण्यकशिपुर्हरिणा सिंहरूपिणा ।हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता सौकरं वपुः ॥ ४०॥

hato hiraṇyakaśipurhariṇā siṃharūpiṇā |hiraṇyākṣo dharoddhāre bibhratā saukaraṃ vapuḥ || 40||

हिरण्यकशिपुः पुत्रं प्रह्लादं केशवप्रियम् ।जिघांसुरकरोन्नाना यातना मृत्युहेतवे ॥ ४१॥

hiraṇyakaśipuḥ putraṃ prahlādaṃ keśavapriyam |jighāṃsurakaronnānā yātanā mṛtyuhetave || 41||

सर्वभूतात्मभूतं तं प्रशान्तं समदर्शनम् ।भगवत्तेजसा स्पृष्टं नाशक्नोद्धन्तुमुद्यमैः ॥ ४२॥

sarvabhūtātmabhūtaṃ taṃ praśāntaṃ samadarśanam |bhagavattejasā spṛṣṭaṃ nāśaknoddhantumudyamaiḥ || 42||

ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रवःसुतौ ।रावणः कुम्भकर्णश्च सर्वलोकोपतापनौ ॥ ४३॥

tatastau rākṣasau jātau keśinyāṃ viśravaḥsutau |rāvaṇaḥ kumbhakarṇaśca sarvalokopatāpanau || 43||

तत्रापि राघवो भूत्वा न्यहनच्छापमुक्तये ।रामवीर्यं श्रोष्यसि त्वं मार्कण्डेयमुखात्प्रभो ॥ ४४॥

tatrāpi rāghavo bhūtvā nyahanacchāpamuktaye |rāmavīryaṃ śroṣyasi tvaṃ mārkaṇḍeyamukhātprabho || 44||

तावेव क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव ।अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ ॥ ४५॥

tāveva kṣatriyau jātau mātṛṣvasrātmajau tava |adhunā śāpanirmuktau kṛṣṇacakrahatāṃhasau || 45||

वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसात्मताम् ।नीतौ पुनर्हरेः पार्श्वं जग्मतुर्विष्णुपार्षदौ ॥ ४६॥

vairānubandhatīvreṇa dhyānenācyutasātmatām |nītau punarhareḥ pārśvaṃ jagmaturviṣṇupārṣadau || 46||

युधिष्ठिर उवाच ।विद्वेषो दयिते पुत्रे कथमासीन्महात्मनि ।ब्रूहि मे भगवन् येन प्रह्लादस्याच्युतात्मता ॥ ४७॥

yudhiṣṭhira uvāca |vidveṣo dayite putre kathamāsīnmahātmani |brūhi me bhagavan yena prahlādasyācyutātmatā || 47||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांसप्तमस्कन्धे प्रह्लादचरितोपक्रमे प्रथमोऽध्यायः (१)

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃsaptamaskandhe prahlādacaritopakrame prathamo'dhyāyaḥ (1)

नारद उवाच ।भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना ।हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा ॥ १॥

nārada uvāca |bhrātaryevaṃ vinihate hariṇā kroḍamūrtinā |hiraṇyakaśipū rājan paryatapyadruṣā śucā || 1||

आह चेदं रुषा घूर्णः सन्दष्टदशनच्छदः ।कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम् ॥ २॥

āha cedaṃ ruṣā ghūrṇaḥ sandaṣṭadaśanacchadaḥ |kopojjvaladbhyāṃ cakṣurbhyāṃ nirīkṣan dhūmramambaram || 2||