श्रीमद्भागवतम् - ०२ - द्वितीयस्कन्धः Shrimad Bhagavatam Chhhanto 2 – Dvitiyaskandhah

श्रीशुक उवाच ।वरीयानेष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप ।आत्मवित्सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः ॥ १॥

śrīśuka uvāca |varīyāneṣa te praśnaḥ kṛto lokahitaṃ nṛpa |ātmavitsammataḥ puṃsāṃ śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ || 1||

श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः ।अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २॥

śrotavyādīni rājendra nṛṇāṃ santi sahasraśaḥ |apaśyatāmātmatattvaṃ gṛheṣu gṛhamedhinām || 2||

निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः ।दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३॥

nidrayā hriyate naktaṃ vyavāyena ca vā vayaḥ |divā cārthehayā rājan kuṭumbabharaṇena vā || 3||

देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि ।तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४॥

dehāpatyakalatrādiṣvātmasainyeṣvasatsvapi |teṣāṃ pramatto nidhanaṃ paśyannapi na paśyati || 4||

तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरिः ।श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५॥

tasmādbhārata sarvātmā bhagavānīśvaro hariḥ |śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyaścecchatābhayam || 5||

एतावान् साङ्ख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया ।जन्मलाभः परः पुंसामन्ते नारायणस्मृतिः ॥ ६॥

etāvān sāṅkhyayogābhyāṃ svadharmapariniṣṭhayā |janmalābhaḥ paraḥ puṃsāmante nārāyaṇasmṛtiḥ || 6||

प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः ।नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः ॥ ७॥

prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhiṣedhataḥ |nairguṇyasthā ramante sma guṇānukathane hareḥ || 7||

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८॥

idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam |adhītavān dvāparādau piturdvaipāyanādaham || 8||

परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया ।गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९॥

pariniṣṭhito'pi nairguṇya uttamaślokalīlayā |gṛhītacetā rājarṣe ākhyānaṃ yadadhītavān || 9||

तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् ।यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मतिः सती ॥ १०॥

tadahaṃ te'bhidhāsyāmi mahāpauruṣiko bhavān |yasya śraddadhatāmāśu syānmukunde matiḥ satī || 10||

एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् ।योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११॥

etannirvidyamānānāmicchatāmakutobhayam |yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harernāmānukīrtanam || 11||

किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैर्हायनैरिह ।वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः ॥ १२॥

kiṃ pramattasya bahubhiḥ parokṣairhāyanairiha |varaṃ muhūrtaṃ viditaṃ ghaṭate śreyase yataḥ || 12||

खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुषः ।मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३॥

khaṭvāṅgo nāma rājarṣirjñātveyattāmihāyuṣaḥ |muhūrtātsarvamutsṛjya gatavānabhayaṃ harim || 13||

तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः ।उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४॥

tavāpyetarhi kauravya saptāhaṃ jīvitāvadhiḥ |upakalpaya tatsarvaṃ tāvadyatsāmparāyikam || 14||

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः ।छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५॥

antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ |chindyādasaṅgaśastreṇa spṛhāṃ dehe'nu ye ca tam || 15||

गृहात्प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः ।शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६॥

gṛhātpravrajito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ |śucau vivikta āsīno vidhivatkalpitāsane || 16||

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् ।मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७॥

abhyasenmanasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param |mano yacchejjitaśvāso brahmabījamavismaran || 17||

नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान् मनसा बुद्धिसारथिः ।मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८॥

niyacchedviṣayebhyo'kṣān manasā buddhisārathiḥ |manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā || 18||

तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा ।मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत् ।पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९॥

tatraikāvayavaṃ dhyāyedavyucchinnena cetasā |mano nirviṣayaṃ yuktvā tataḥ kiñcana na smaret |padaṃ tatparamaṃ viṣṇormano yatra prasīdati || 19||

रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः ।यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २०॥

rajastamobhyāmākṣiptaṃ vimūḍhaṃ mana ātmanaḥ |yaccheddhāraṇayā dhīro hanti yā tatkṛtaṃ malam || 20||

यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः ।आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षतः ॥ २१॥

yasyāṃ sandhāryamāṇāyāṃ yogino bhaktilakṣaṇaḥ |āśu sampadyate yoga āśrayaṃ bhadramīkṣataḥ || 21||

राजोवाच ।यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता ।यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२॥

rājovāca |yathā sandhāryate brahman dhāraṇā yatra sammatā |yādṛśī vā haredāśu puruṣasya manomalam || 22||

श्रीशुक उवाच ।जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः ।स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्धिया ॥ २३॥

śrīśuka uvāca |jitāsano jitaśvāso jitasaṅgo jitendriyaḥ |sthūle bhagavato rūpe manaḥ sandhārayeddhiyā || 23||

विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् ।यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४॥

viśeṣastasya deho'yaṃ sthaviṣṭhaśca sthavīyasām |yatredaṃ dṛśyate viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca sat || 24||

आण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते ।वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रयः ॥ २५॥

āṇḍakośe śarīre'smin saptāvaraṇasaṃyute |vairājaḥ puruṣo yo'sau bhagavān dhāraṇāśrayaḥ || 25||

पातालमेतस्य हि पादमूलंपठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् ।महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौतलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६॥

pātālametasya hi pādamūlaṃpaṭhanti pārṣṇiprapade rasātalam |mahātalaṃ viśvasṛjo'tha gulphautalātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe || 26||

द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेरूरुद्वयं वितलं चातलं च ।महीतलं तज्जघनं महीपतेनभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७॥

dve jānunī sutalaṃ viśvamūrterūrudvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca |mahītalaṃ tajjaghanaṃ mahīpatenabhastalaṃ nābhisaro gṛṇanti || 27||

उरःस्थलं ज्योतिरनीकमस्यग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य ।तपो रराटीं विदुरादिपुंसःसत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः ॥ २८॥

uraḥsthalaṃ jyotiranīkamasyagrīvā maharvadanaṃ vai jano'sya |tapo rarāṭīṃ vidurādipuṃsaḥsatyaṃ tu śīrṣāṇi sahasraśīrṣṇaḥ || 28||

इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्राःकर्णौ दिशः श्रोत्रममुष्य शब्दः ।नासत्यदस्रौ परमस्य नासेघ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्धः ॥ २९॥

indrādayo bāhava āhurusrāḥkarṇau diśaḥ śrotramamuṣya śabdaḥ |nāsatyadasrau paramasya nāseghrāṇo'sya gandho mukhamagniriddhaḥ || 29||

द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्गःपक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च ।तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यमापोऽस्य तालू रस एव जिह्वा ॥ ३०॥

dyaurakṣiṇī cakṣurabhūtpataṅgaḥpakṣmāṇi viṣṇorahanī ubhe ca |tadbhrūvijṛmbhaḥ parameṣṭhidhiṣṇyamāpo'sya tālū rasa eva jihvā || 30||

छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्तिदंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि ।हासो जनोन्मादकरी च मायादुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः ॥ ३१॥

chandāṃsyanantasya śiro gṛṇantidaṃṣṭrā yamaḥ snehakalā dvijāni |hāso janonmādakarī ca māyādurantasargo yadapāṅgamokṣaḥ || 31||

व्रीडोत्तरोष्ठोऽधर एव लोभोधर्मः स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् ।कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौकुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घाः ॥ ३२॥

vrīḍottaroṣṭho'dhara eva lobhodharmaḥ stano'dharmapatho'sya pṛṣṭham |kastasya meḍhraṃ vṛṣaṇau ca mitraukukṣiḥ samudrā girayo'sthisaṅghāḥ || 32||

नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणिमहीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र ।अनन्तवीर्यः श्वसितं मातरिश्वागतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः ॥ ३३॥

nadyo'sya nāḍyo'tha tanūruhāṇimahīruhā viśvatanornṛpendra |anantavīryaḥ śvasitaṃ mātariśvāgatirvayaḥ karma guṇapravāhaḥ || 33||

ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान्वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्नः ।अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्चसचन्द्रमाः सर्वविकारकोशः ॥ ३४॥

īśasya keśān vidurambuvāhānvāsastu sandhyāṃ kuruvarya bhūmnaḥ |avyaktamāhurhṛdayaṃ manaścasacandramāḥ sarvavikārakośaḥ || 34||

विज्ञानशक्तिं महिमामनन्तिसर्वात्मनोऽन्तःकरणं गिरित्रम् ।अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानिसर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे ॥ ३५॥

vijñānaśaktiṃ mahimāmanantisarvātmano'ntaḥkaraṇaṃ giritram |aśvāśvataryuṣṭragajā nakhānisarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇideśe || 35||

वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रंमनुर्मनीषा मनुजो निवासः ।गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरःस्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्यः ॥ ३६॥

vayāṃsi tadvyākaraṇaṃ vicitraṃmanurmanīṣā manujo nivāsaḥ |gandharvavidyādharacāraṇāpsaraḥsvarasmṛtīrasurānīkavīryaḥ || 36||

ब्रह्माऽऽननं क्षत्रभुजो महात्माविडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्णः ।नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नोद्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः ॥ ३७॥

brahmā''nanaṃ kṣatrabhujo mahātmāviḍūruraṅghriśritakṛṣṇavarṇaḥ |nānābhidhābhījyagaṇopapannodravyātmakaḥ karma vitānayogaḥ || 37||

इयानसावीश्वरविग्रहस्ययः सन्निवेशः कथितो मया ते ।सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठेमनः स्वबुद्।ह्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८॥

iyānasāvīśvaravigrahasyayaḥ sanniveśaḥ kathito mayā te |sandhāryate'smin vapuṣi sthaviṣṭhemanaḥ svabud|hdhyā na yato'sti kiñcit || 38||

स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्वआत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः ।तं सत्यमानन्दनिधिं भजेतनान्यत्र सज्जेद्यत आत्मपातः ॥ ३९॥

sa sarvadhīvṛttyanubhūtasarvaātmā yathā svapnajanekṣitaikaḥ |taṃ satyamānandanidhiṃ bhajetanānyatra sajjedyata ātmapātaḥ || 39||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे हंस्यां पारमहंस्यां संहितायांद्वितीयस्कन्धे महापुरुषसंस्थानुवर्णने प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe haṃsyāṃ pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃdvitīyaskandhe mahāpuruṣasaṃsthānuvarṇane prathamo'dhyāyaḥ || 1||

श्रीशुक उवाच ।एवं पुरा धारणयाऽऽत्मयोनिर्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् ।तथा ससर्जेदममोघदृष्टिर्यथाप्ययात्प्राग्व्यवसायबुद्धिः ॥ १॥

śrīśuka uvāca |evaṃ purā dhāraṇayā''tmayonirnaṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt |tathā sasarjedamamoghadṛṣṭiryathāpyayātprāgvyavasāyabuddhiḥ || 1||

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्थायन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः ।परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान्मायामये वासनया शयानः ॥ २॥

śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthāyannāmabhirdhyāyati dhīrapārthaiḥ |paribhramaṃstatra na vindate'rthānmāyāmaye vāsanayā śayānaḥ || 2||

अतः कविर्नामसु यावदर्थःस्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ।सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्रपरिश्रमं तत्र समीक्षमाणः ॥ ३॥

ataḥ kavirnāmasu yāvadarthaḥsyādapramatto vyavasāyabuddhiḥ |siddhe'nyathārthe na yateta tatrapariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ || 3||

सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयासैर्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणैः किम् ।सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्यादिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः ॥ ४॥

satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsairbāhau svasiddhe hyupabarhaṇaiḥ kim |satyañjalau kiṃ purudhānnapātryādigvalkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ || 4||

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षांनैवाङ्घ्रिपाः परभृतः सरितोऽप्यशुष्यन् ।रुद्धा गुहाः किमजितोऽवति नोपसन्नान्कस्माद्भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५॥

cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃnaivāṅghripāḥ parabhṛtaḥ sarito'pyaśuṣyan |ruddhā guhāḥ kimajito'vati nopasannānkasmādbhajanti kavayo dhanadurmadāndhān || 5||

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्धआत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्तः ।तं निर्वृतो नियतार्थो भजेतसंसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६॥

evaṃ svacitte svata eva siddhaātmā priyo'rtho bhagavānanantaḥ |taṃ nirvṛto niyatārtho bhajetasaṃsārahetūparamaśca yatra || 6||

कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्तामृते पशूनसतीं नाम युञ्ज्यात् ।पश्यन् जनं पतितं वैतरण्यांस्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७॥

kastāṃ tvanādṛtya parānucintāmṛte paśūnasatīṃ nāma yuñjyāt |paśyan janaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃsvakarmajān paritāpāñjuṣāṇam || 7||

केचित्स्वदेहान्तर्हृदयावकाशेप्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् ।चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्खगदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८॥

kecitsvadehāntarhṛdayāvakāśeprādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam |caturbhujaṃ kañjarathāṅgaśaṅkhagadādharaṃ dhāraṇayā smaranti || 8||

प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणंकदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् ।लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदंस्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९॥

prasannavaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃkadambakiñjalkapiśaṅgavāsasam |lasanmahāratnahiraṇmayāṅgadaṃsphuranmahāratnakirīṭakuṇḍalam || 9||

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालयेयोगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् ।श्रीलक्ष्मणं कौस्तुभरत्नकन्धरमम्लानलक्ष्म्या वनमालयाऽऽचितम् ॥ १०॥

unnidrahṛtpaṅkajakarṇikālayeyogeśvarāsthāpitapādapallavam |śrīlakṣmaṇaṃ kaustubharatnakandharamamlānalakṣmyā vanamālayā''citam || 10||