श्रीमद्भागवतम् - ०९ - नवमस्कन्धः Shrimad Bhagavatam Chhhanto 9 – Navamaskandhah

राजोवाच ।मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे ।वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च ॥ १॥

rājovāca |manvantarāṇi sarvāṇi tvayoktāni śrutāni me |vīryāṇyanantavīryasya harestatra kṛtāni ca || 1||

योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वरः ।ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥ २॥

yo'sau satyavrato nāma rājarṣirdraviḍeśvaraḥ |jñānaṃ yo'tītakalpānte lebhe puruṣasevayā || 2||

स वै विवस्वतः पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् ।त्वत्तस्तस्य सुताश्चोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः ॥ ३॥

sa vai vivasvataḥ putro manurāsīditi śrutam |tvattastasya sutāścoktā ikṣvākupramukhā nṛpāḥ || 3||

तेषां वंशं पृथग्ब्रह्मन् वंश्यानुचरितानि च ।कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि नः ॥ ४॥

teṣāṃ vaṃśaṃ pṛthagbrahman vaṃśyānucaritāni ca |kīrtayasva mahābhāga nityaṃ śuśrūṣatāṃ hi naḥ || 4||

ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये ।तेषां नः पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान् ॥ ५॥

ye bhūtā ye bhaviṣyāśca bhavantyadyatanāśca ye |teṣāṃ naḥ puṇyakīrtīnāṃ sarveṣāṃ vada vikramān || 5||

सूत उवाच ।एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् ।पृष्टः प्रोवाच भगवाञ्छुकः परमधर्मवित् ॥ ६॥

sūta uvāca |evaṃ parīkṣitā rājñā sadasi brahmavādinām |pṛṣṭaḥ provāca bhagavāñchukaḥ paramadharmavit || 6||

श्रीशुक उवाच ।श्रूयतां मानवो वंशः प्राचुर्येण परन्तप ।न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ ७॥

śrīśuka uvāca |śrūyatāṃ mānavo vaṃśaḥ prācuryeṇa parantapa |na śakyate vistarato vaktuṃ varṣaśatairapi || 7||

परावरेषां भूतानामात्मा यः पुरुषः परः ।स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्तेऽन्यन्न किञ्चन ॥ ८॥

parāvareṣāṃ bhūtānāmātmā yaḥ puruṣaḥ paraḥ |sa evāsīdidaṃ viśvaṃ kalpānte'nyanna kiñcana || 8||

तस्य नाभेः समभवत्पद्मकोशो हिरण्मयः ।तस्मिन् जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुराननः ॥ ९॥

tasya nābheḥ samabhavatpadmakośo hiraṇmayaḥ |tasmin jajñe mahārāja svayambhūścaturānanaḥ || 9||

मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यपः ।दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वानभवत्सुतः ॥ १०॥

marīcirmanasastasya jajñe tasyāpi kaśyapaḥ |dākṣāyaṇyāṃ tato'dityāṃ vivasvānabhavatsutaḥ || 10||

ततो मनुः श्राद्धदेवः संज्ञायामास भारत ।श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ ११॥

tato manuḥ śrāddhadevaḥ saṃjñāyāmāsa bhārata |śraddhāyāṃ janayāmāsa daśa putrān sa ātmavān || 11||

इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् ।नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभुः ॥ १२॥

ikṣvākunṛgaśaryātidiṣṭadhṛṣṭakarūṣakān |nariṣyantaṃ pṛṣadhraṃ ca nabhagaṃ ca kaviṃ vibhuḥ || 12||

अप्रजस्य मनोः पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल ।मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोत्प्रभुः ॥ १३॥

aprajasya manoḥ pūrvaṃ vasiṣṭho bhagavān kila |mitrāvaruṇayoriṣṭiṃ prajārthamakarotprabhuḥ || 13||

तत्र श्रद्धा मनोः पत्नी होतारं समयाचत ।दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता ॥ १४॥

tatra śraddhā manoḥ patnī hotāraṃ samayācata |duhitrarthamupāgamya praṇipatya payovratā || 14||

प्रेषितोऽध्वर्युणा होता ध्यायंस्तत्सुसमाहितः ।हविषि व्यचरत्तेन वषट्कारं गृणन् द्विजः ॥ १५॥

preṣito'dhvaryuṇā hotā dhyāyaṃstatsusamāhitaḥ |haviṣi vyacarattena vaṣaṭkāraṃ gṛṇan dvijaḥ || 15||

होतुस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् ।तां विलोक्य मनुः प्राह नातिहृष्टमना गुरुम् ॥ १६॥

hotustadvyabhicāreṇa kanyelā nāma sābhavat |tāṃ vilokya manuḥ prāha nātihṛṣṭamanā gurum || 16||

भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् ।विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद्ब्रह्मविक्रिया ॥ १७॥

bhagavan kimidaṃ jātaṃ karma vo brahmavādinām |viparyayamaho kaṣṭaṃ maivaṃ syādbrahmavikriyā || 17||

यूयं मन्त्रविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ।कुतः सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्विव ॥ १८॥

yūyaṃ mantravido yuktāstapasā dagdhakilbiṣāḥ |kutaḥ saṅkalpavaiṣamyamanṛtaṃ vibudheṣviva || 18||

तन्निशम्य वचस्तस्य भगवान् प्रपितामहः ।होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम् ॥ १९॥

tanniśamya vacastasya bhagavān prapitāmahaḥ |hoturvyatikramaṃ jñātvā babhāṣe ravinandanam || 19||

एतत्सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारतः ।तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा ॥ २०॥

etatsaṅkalpavaiṣamyaṃ hotuste vyabhicārataḥ |tathāpi sādhayiṣye te suprajāstvaṃ svatejasā || 20||

एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशाः ।अस्तौषीदादिपुरुषमिलायाः पुंस्त्वकाम्यया ॥ २१॥

evaṃ vyavasito rājan bhagavān sa mahāyaśāḥ |astauṣīdādipuruṣamilāyāḥ puṃstvakāmyayā || 21||

तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वरः ।ददाविलाभवत्तेन सुद्युम्नः पुरुषर्षभः ॥ २२॥

tasmai kāmavaraṃ tuṣṭo bhagavān harirīśvaraḥ |dadāvilābhavattena sudyumnaḥ puruṣarṣabhaḥ || 22||

स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने ।वृतः कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥ २३॥

sa ekadā mahārāja vicaran mṛgayāṃ vane |vṛtaḥ katipayāmātyairaśvamāruhya saindhavam || 23||

प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् ।दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४॥

pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ śarāṃśca paramādbhutān |daṃśito'numṛgaṃ vīro jagāma diśamuttarām || 24||

स कुमारो वनं मेरोरधस्तात्प्रविवेश ह ।यत्रास्ते भगवान् शर्वो रममाणः सहोमया ॥ २५॥

sa kumāro vanaṃ meroradhastātpraviveśa ha |yatrāste bhagavān śarvo ramamāṇaḥ sahomayā || 25||

तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्नः परवीरहा ।अपश्यत्स्त्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप ॥ २६॥

tasmin praviṣṭa evāsau sudyumnaḥ paravīrahā |apaśyatstriyamātmānamaśvaṃ ca vaḍavāṃ nṛpa || 26||

तथा तदनुगाः सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम् ।दृष्ट्वा विमनसोऽभूवन् वीक्षमाणाः परस्परम् ॥ २७॥

tathā tadanugāḥ sarve ātmaliṅgaviparyayam |dṛṣṭvā vimanaso'bhūvan vīkṣamāṇāḥ parasparam || 27||

राजोवाच ।कथमेवङ्गुणो देशः केन वा भगवन् कृतः ।प्रश्नमेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः ॥ २८॥

rājovāca |kathamevaṅguṇo deśaḥ kena vā bhagavan kṛtaḥ |praśnamenaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ || 28||

श्रीशुक उवाच ।एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रताः ।दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन् ॥ २९॥

śrīśuka uvāca |ekadā giriśaṃ draṣṭumṛṣayastatra suvratāḥ |diśo vitimirābhāsāḥ kurvantaḥ samupāgaman || 29||

तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् ।भर्तुरङ्कात्समुत्थाय नीवीमाश्वथ पर्यधात् ॥ ३०॥

tān vilokyāmbikā devī vivāsā vrīḍitā bhṛśam |bharturaṅkātsamutthāya nīvīmāśvatha paryadhāt || 30||

ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः ।निवृत्ताः प्रययुस्तस्मान्नरनारायणाश्रमम् ॥ ३१॥

ṛṣayo'pi tayorvīkṣya prasaṅgaṃ ramamāṇayoḥ |nivṛttāḥ prayayustasmānnaranārāyaṇāśramam || 31||

तदिदं भगवानाह प्रियायाः प्रियकाम्यया ।स्थानं यः प्रविशेदेतत्स वै योषिद्भवेदिति ॥ ३२॥

tadidaṃ bhagavānāha priyāyāḥ priyakāmyayā |sthānaṃ yaḥ praviśedetatsa vai yoṣidbhavediti || 32||

तत ऊर्ध्वं वनं तद्वै पुरुषा वर्जयन्ति हि ।सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद्वनम् ॥ ३३॥

tata ūrdhvaṃ vanaṃ tadvai puruṣā varjayanti hi |sā cānucarasaṃyuktā vicacāra vanādvanam || 33||

अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् ।स्त्रीभिः परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुधः ॥ ३४॥

atha tāmāśramābhyāśe carantīṃ pramadottamām |strībhiḥ parivṛtāṃ vīkṣya cakame bhagavān budhaḥ || 34||

सापि तं चकमे सुभ्रूः सोमराजसुतं पतिम् ।स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ॥ ३५॥

sāpi taṃ cakame subhrūḥ somarājasutaṃ patim |sa tasyāṃ janayāmāsa purūravasamātmajam || 35||

एवं स्त्रीत्वमनुप्राप्तः सुद्युम्नो मानवो नृपः ।सस्मार स्वकुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम ॥ ३६॥

evaṃ strītvamanuprāptaḥ sudyumno mānavo nṛpaḥ |sasmāra svakulācāryaṃ vasiṣṭhamiti śuśruma || 36||

स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडितः ।सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम् ॥ ३७॥

sa tasya tāṃ daśāṃ dṛṣṭvā kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ |sudyumnasyāśayan puṃstvamupādhāvata śaṅkaram || 37||

तुष्टस्तस्मै स भगवान् ऋषये प्रियमावहन् ।स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥ ३८॥

tuṣṭastasmai sa bhagavān ṛṣaye priyamāvahan |svāṃ ca vācamṛtāṃ kurvannidamāha viśāmpate || 38||

मासं पुमान् स भविता मासं स्त्री तव गोत्रजः ।इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९॥

māsaṃ pumān sa bhavitā māsaṃ strī tava gotrajaḥ |itthaṃ vyavasthayā kāmaṃ sudyumno'vatu medinīm || 39||

आचार्यानुग्रहात्कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया ।पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजाः ॥ ४०॥

ācāryānugrahātkāmaṃ labdhvā puṃstvaṃ vyavasthayā |pālayāmāsa jagatīṃ nābhyanandan sma taṃ prajāḥ || 40||

तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च सुतास्त्रयः ।दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सलाः ॥ ४१॥

tasyotkalo gayo rājan vimalaśca sutāstrayaḥ |dakṣiṇāpatharājāno babhūvurdharmavatsalāḥ || 41||

ततः परिणते काले प्रतिष्ठानपतिः प्रभुः ।पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम् ॥ ४२॥

tataḥ pariṇate kāle pratiṣṭhānapatiḥ prabhuḥ |purūravasa utsṛjya gāṃ putrāya gato vanam || 42||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांनवमस्कन्धे इलोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃnavamaskandhe ilopākhyāne prathamo'dhyāyaḥ || 1||

श्रीशुक उवाच ।एवं गतेऽथ सुद्युम्ने मनुर्वैवस्वतः सुते ।पुत्रकामस्तपस्तेपे यमुनायां शतं समाः ॥ १॥

śrīśuka uvāca |evaṃ gate'tha sudyumne manurvaivasvataḥ sute |putrakāmastapastepe yamunāyāṃ śataṃ samāḥ || 1||

ततोऽयजन्मनुर्देवमपत्यार्थं हरिं प्रभुम् ।इक्ष्वाकुपूर्वजान् पुत्रान् लेभे स्वसदृशान् दश ॥ २॥

tato'yajanmanurdevamapatyārthaṃ hariṃ prabhum |ikṣvākupūrvajān putrān lebhe svasadṛśān daśa || 2||

पृषध्रस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः ।पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः ॥ ३॥

pṛṣadhrastu manoḥ putro gopālo guruṇā kṛtaḥ |pālayāmāsa gā yatto rātryāṃ vīrāsanavrataḥ || 3||

एकदा प्राविशद्गोष्ठं शार्दूलो निशि वर्षति ।शयाना गाव उत्थाय भीतास्ता बभ्रमुर्व्रजे ॥ ४॥

ekadā prāviśadgoṣṭhaṃ śārdūlo niśi varṣati |śayānā gāva utthāya bhītāstā babhramurvraje || 4||

एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा ।तस्यास्तत्क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽभिससार ह ॥ ५॥

ekāṃ jagrāha balavān sā cukrośa bhayāturā |tasyāstatkranditaṃ śrutvā pṛṣadhro'bhisasāra ha || 5||

खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि ।अजानन्नहनद्बभ्रोः शिरः शार्दूलशङ्कया ॥ ६॥

khaḍgamādāya tarasā pralīnoḍugaṇe niśi |ajānannahanadbabhroḥ śiraḥ śārdūlaśaṅkayā || 6||

व्याघ्रोऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्ततः ।निश्चक्राम भृशं भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन् ॥ ७॥

vyāghro'pi vṛkṇaśravaṇo nistriṃśāgrāhatastataḥ |niścakrāma bhṛśaṃ bhīto raktaṃ pathi samutsṛjan || 7||