श्रीमद्भागवतम् - ०४ - चतुर्थस्कन्धः Shrimad Bhagavatam Chhhanto 4 – Chaturthaskandhah

मैत्रेय उवाच ।मनोस्तु शतरूपायां तिस्रः कन्याश्च जज्ञिरे ।आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः ॥ १॥

maitreya uvāca |manostu śatarūpāyāṃ tisraḥ kanyāśca jajñire |ākūtirdevahūtiśca prasūtiriti viśrutāḥ || 1||

आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृपः ।पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदितः ॥ २॥

ākūtiṃ rucaye prādādapi bhrātṛmatīṃ nṛpaḥ |putrikādharmamāśritya śatarūpānumoditaḥ || 2||

प्रजापतिः स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् ।मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ ३॥

prajāpatiḥ sa bhagavān rucistasyāmajījanat |mithunaṃ brahmavarcasvī parameṇa samādhinā || 3||

यस्तयोः पुरुषः साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् ।या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ॥ ४॥

yastayoḥ puruṣaḥ sākṣādviṣṇuryajñasvarūpadhṛk |yā strī sā dakṣiṇā bhūteraṃśabhūtānapāyinī || 4||

आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्याः पुत्रं विततरोचिषम् ।स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम् ॥ ५॥

āninye svagṛhaṃ putryāḥ putraṃ vitatarociṣam |svāyambhuvo mudā yukto rucirjagrāha dakṣiṇām || 5||

तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पतिः ।तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद्द्वादशात्मजान् ॥ ६॥

tāṃ kāmayānāṃ bhagavānuvāha yajuṣāṃ patiḥ |tuṣṭāyāṃ toṣamāpanno'janayaddvādaśātmajān || 6||

तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिरिडस्पतिः ।इध्मः कविर्विभुः स्वह्नः सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७॥

toṣaḥ pratoṣaḥ santoṣo bhadraḥ śāntiriḍaspatiḥ |idhmaḥ kavirvibhuḥ svahnaḥ sudevo rocano dviṣaṭ || 7||

तुषिता नाम ते देवा आसन् स्वायम्भुवान्तरे ।मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञः सुरगणेश्वरः ॥ ८॥

tuṣitā nāma te devā āsan svāyambhuvāntare |marīcimiśrā ṛṣayo yajñaḥ suragaṇeśvaraḥ || 8||

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ ।तत्पुत्रपौत्रनप्तॄणामनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ ९॥

priyavratottānapādau manuputrau mahaujasau |tatputrapautranaptṝṇāmanuvṛttaṃ tadantaram || 9||

देवहूतिमदात्तात कर्दमायात्मजां मनुः ।तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १०॥

devahūtimadāttāta kardamāyātmajāṃ manuḥ |tatsambandhi śrutaprāyaṃ bhavatā gadato mama || 10||

दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान् मनुः ।प्रायच्छद्यत्कृतः सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ ११॥

dakṣāya brahmaputrāya prasūtiṃ bhagavān manuḥ |prāyacchadyatkṛtaḥ sargastrilokyāṃ vitato mahān || 11||

याः कर्दमसुताः प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नयः ।तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२॥

yāḥ kardamasutāḥ proktā nava brahmarṣipatnayaḥ |tāsāṃ prasūtiprasavaṃ procyamānaṃ nibodha me || 12||

पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा ।कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत् ॥ १३॥

patnī marīcestu kalā suṣuve kardamātmajā |kaśyapaṃ pūrṇimānaṃ ca yayorāpūritaṃ jagat || 13||

पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप ।देवकुल्यां हरेः पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिवः ॥ १४॥

pūrṇimāsūta virajaṃ viśvagaṃ ca parantapa |devakulyāṃ hareḥ pādaśaucādyābhūtsariddivaḥ || 14||

अत्रेः पत्न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशसः सुतान् ।दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ १५॥

atreḥ patnyanasūyā trīñjajñe suyaśasaḥ sutān |dattaṃ durvāsasaṃ somamātmeśabrahmasambhavān || 15||

विदुर उवाच ।अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठाः स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ।किञ्चिच्चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६॥

vidura uvāca |atrergṛhe suraśreṣṭhāḥ sthityutpattyantahetavaḥ |kiñciccikīrṣavo jātā etadākhyāhi me guro || 16||

मैत्रेय उवाच ।ब्रह्मणा नोदितः सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदां वरः ।सह पत्न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थितः ॥ १७॥

maitreya uvāca |brahmaṇā noditaḥ sṛṣṭāvatrirbrahmavidāṃ varaḥ |saha patnyā yayāvṛkṣaṃ kulādriṃ tapasi sthitaḥ || 17||

तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने ।वार्भिः स्रवद्भिरुद्घुष्टे निर्विन्ध्यायाः समन्ततः ॥ १८॥

tasmin prasūnastabakapalāśāśokakānane |vārbhiḥ sravadbhirudghuṣṭe nirvindhyāyāḥ samantataḥ || 18||

प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनिः ।अतिष्ठदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजनः ॥ १९॥

prāṇāyāmena saṃyamya mano varṣaśataṃ muniḥ |atiṣṭhadekapādena nirdvandvo'nilabhojanaḥ || 19||

शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वरः ।प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २०॥

śaraṇaṃ taṃ prapadye'haṃ ya eva jagadīśvaraḥ |prajāmātmasamāṃ mahyaṃ prayacchatviti cintayan || 20||

तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना ।निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्नः समीक्ष्य प्रभवस्त्रयः ॥ २१॥

tapyamānaṃ tribhuvanaṃ prāṇāyāmaidhasāgninā |nirgatena munermūrdhnaḥ samīkṣya prabhavastrayaḥ || 21||

अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगैः ।वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययुः ॥ २२॥

apsaromunigandharvasiddhavidyādharoragaiḥ |vitāyamānayaśasastadāśramapadaṃ yayuḥ || 22||

तत्प्रादुर्भावसंयोगविद्योतितमना मुनिः ।उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ २३॥

tatprādurbhāvasaṃyogavidyotitamanā muniḥ |uttiṣṭhannekapādena dadarśa vibudharṣabhān || 23||

प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलिः ।वृषहंससुपर्णस्थान् स्वैः स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान् ॥ २४॥

praṇamya daṇḍavadbhūmāvupatasthe'rhaṇāñjaliḥ |vṛṣahaṃsasuparṇasthān svaiḥ svaiścihnaiśca cihnitān || 24||

कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् ।तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५॥

kṛpāvalokena hasadvadanenopalambhitān |tadrociṣā pratihate nimīlya munirakṣiṇī || 25||

चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलिः ।श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयसः ॥ २६॥

cetastatpravaṇaṃ yuñjannastāvītsaṃhatāñjaliḥ |ślakṣṇayā sūktayā vācā sarvalokagarīyasaḥ || 26||

अत्रिरुवाच ।विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानैर्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहाः ।ते ब्रह्मविष्णुगिरिशाः प्रणतोऽस्म्यहं वःतेभ्यः क एव भवतां म इहोपहूतः ॥ २७॥

atriruvāca |viśvodbhavasthitilayeṣu vibhajyamānairmāyāguṇairanuyugaṃ vigṛhītadehāḥ |te brahmaviṣṇugiriśāḥ praṇato'smyahaṃ vaḥtebhyaḥ ka eva bhavatāṃ ma ihopahūtaḥ || 27||

एको मयेह भगवान् विविधप्रधानैश्चित्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् ।अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद्ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८॥

eko mayeha bhagavān vividhapradhānaiścittīkṛtaḥ prajananāya kathaṃ nu yūyam |atrāgatāstanubhṛtāṃ manaso'pi dūrādbrūta prasīdata mahāniha vismayo me || 28||

मैत्रेय उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभाः ।प्रत्याहुः श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो ॥ २९॥

maitreya uvāca |iti tasya vacaḥ śrutvā trayaste vibudharṣabhāḥ |pratyāhuḥ ślakṣṇayā vācā prahasya tamṛṣiṃ prabho || 29||

देवा ऊचुः ।यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा ।सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥ ३०॥

devā ūcuḥ |yathā kṛtaste saṅkalpo bhāvyaṃ tenaiva nānyathā |satsaṅkalpasya te brahman yadvai dhyāyati te vayam || 30||

अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुताः ।भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यशः ॥ ३१॥

athāsmadaṃśabhūtāste ātmajā lokaviśrutāḥ |bhavitāro'ṅga bhadraṃ te visrapsyanti ca te yaśaḥ || 31||

एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मुः सुरेश्वराः ।सभाजितास्तयोः सम्यग्दम्पत्योर्मिषतोस्ततः ॥ ३२॥

evaṃ kāmavaraṃ dattvā pratijagmuḥ sureśvarāḥ |sabhājitāstayoḥ samyagdampatyormiṣatostataḥ || 32||

सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् ।दुर्वासाः शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरसः प्रजाः ॥ ३३॥

somo'bhūdbrahmaṇoṃ'śena datto viṣṇostu yogavit |durvāsāḥ śaṅkarasyāṃśo nibodhāṅgirasaḥ prajāḥ || 33||

श्रद्धा त्वङ्गिरसः पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यकाः ।सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा ॥ ३४॥

śraddhā tvaṅgirasaḥ patnī catasro'sūta kanyakāḥ |sinīvālī kuhū rākā caturthyanumatistathā || 34||

तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे ।उतथ्यो भगवान् साक्षाद्ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पतिः ॥ ३५॥

tatputrāvaparāvāstāṃ khyātau svārociṣe'ntare |utathyo bhagavān sākṣādbrahmiṣṭhaśca bṛhaspatiḥ || 35||

पुलस्त्योऽजनयत्पत्न्यामगस्त्यं च हविर्भुवि ।सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निर्विश्रवाश्च महातपाः ॥ ३६॥

pulastyo'janayatpatnyāmagastyaṃ ca havirbhuvi |so'nyajanmani dahrāgnirviśravāśca mahātapāḥ || 36||

तस्य यक्षपतिर्देवः कुबेरस्त्विडविडा सुतः ।रावणः कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषणः ॥ ३७॥

tasya yakṣapatirdevaḥ kuberastviḍaviḍā sutaḥ |rāvaṇaḥ kumbhakarṇaśca tathānyasyāṃ vibhīṣaṇaḥ || 37||

पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् ।कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८॥

pulahasya gatirbhāryā trīnasūta satī sutān |karmaśreṣṭhaṃ varīyāṃsaṃ sahiṣṇuṃ ca mahāmate || 38||

क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत ।ऋषीन् षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ ३९॥

kratorapi kriyā bhāryā vālakhilyānasūyata |ṛṣīn ṣaṣṭisahasrāṇi jvalato brahmatejasā || 39||

ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप ।चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ ४०॥

ūrjāyāṃ jajñire putrā vasiṣṭhasya parantapa |citraketupradhānāste sapta brahmarṣayo'malāḥ || 40||

चित्रकेतुः सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च ।उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान् शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१॥

citraketuḥ surociśca virajā mitra eva ca |ulbaṇo vasubhṛdyāno dyumān śaktyādayo'pare || 41||

चित्तिस्त्वथर्वणः पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् ।दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२॥

cittistvatharvaṇaḥ patnī lebhe putraṃ dhṛtavratam |dadhyañcamaśvaśirasaṃ bhṛgorvaṃśaṃ nibodha me || 42||

भृगुः ख्यात्यां महाभागः पत्न्यां पुत्रानजीजनत् ।धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ ४३॥

bhṛguḥ khyātyāṃ mahābhāgaḥ patnyāṃ putrānajījanat |dhātāraṃ ca vidhātāraṃ śriyaṃ ca bhagavatparām || 43||

आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् ।ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्डः प्राण एव च ॥ ४४॥

āyatiṃ niyatiṃ caiva sute merustayoradāt |tābhyāṃ tayorabhavatāṃ mṛkaṇḍaḥ prāṇa eva ca || 44||

मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनिः ।कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुतः ॥ ४५॥

mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍasya prāṇādvedaśirā muniḥ |kaviśca bhārgavo yasya bhagavānuśanā sutaḥ || 45||

त एते मुनयः क्षत्तर्लोकान् सर्गैरभावयन् ।एष कर्दमदौहित्रसन्तानः कथितस्तव ।शृण्वतः श्रद्दधानस्य सद्यः पापहरः परः ॥ ४६॥

ta ete munayaḥ kṣattarlokān sargairabhāvayan |eṣa kardamadauhitrasantānaḥ kathitastava |śṛṇvataḥ śraddadhānasya sadyaḥ pāpaharaḥ paraḥ || 46||

प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मजः ।तस्यां ससर्ज दुहितॄः षोडशामललोचनाः ॥ ४७॥

prasūtiṃ mānavīṃ dakṣa upayeme hyajātmajaḥ |tasyāṃ sasarja duhitṝḥ ṣoḍaśāmalalocanāḥ || 47||

त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभुः ।पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे ॥ ४८॥

trayodaśādāddharmāya tathaikāmagnaye vibhuḥ |pitṛbhya ekāṃ yuktebhyo bhavāyaikāṃ bhavacchide || 48||

श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टिः पुष्टिः क्रियोन्नतिः ।बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नयः ॥ ४९॥

śraddhā maitrī dayā śāntistuṣṭiḥ puṣṭiḥ kriyonnatiḥ |buddhirmedhā titikṣā hrīrmūrtirdharmasya patnayaḥ || 49||

श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ।शान्तिः सुखं मुदं तुष्टिः स्मयं पुष्टिरसूयत ॥ ५०॥

śraddhāsūta śubhaṃ maitrī prasādamabhayaṃ dayā |śāntiḥ sukhaṃ mudaṃ tuṣṭiḥ smayaṃ puṣṭirasūyata || 50||