श्रीमद्भागवतम् - ०६ - षष्ठस्कन्धः Shrimad Bhagavatam Chhhanto 6 – Shashthaskandhah

राजोवाच ।निवृत्तिमार्गः कथित आदौ भगवता यथा ।क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृतिः ॥ १॥

rājovāca |nivṛttimārgaḥ kathita ādau bhagavatā yathā |kramayogopalabdhena brahmaṇā yadasaṃsṛtiḥ || 1||

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने ।योऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्गः पुनः पुनः ॥ २॥

pravṛttilakṣaṇaścaiva traiguṇyaviṣayo mune |yo'sāvalīnaprakṛterguṇasargaḥ punaḥ punaḥ || 2||

अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिताः ।मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्यः स्वायम्भुवो यतः ॥ ३॥

adharmalakṣaṇā nānā narakāścānuvarṇitāḥ |manvantaraśca vyākhyāta ādyaḥ svāyambhuvo yataḥ || 3||

प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च ।द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४॥

priyavratottānapadorvaṃśastaccaritāni ca |dvīpavarṣasamudrādrinadyudyānavanaspatīn || 4||

धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः ।ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभुः ॥ ५॥

dharāmaṇḍalasaṃsthānaṃ bhāgalakṣaṇamānataḥ |jyotiṣāṃ vivarāṇāṃ ca yathedamasṛjadvibhuḥ || 5||

अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नरः ।नानोग्रयातनान् नेयात्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६॥

adhuneha mahābhāga yathaiva narakānnaraḥ |nānograyātanān neyāttanme vyākhyātumarhasi || 6||

श्रीशुक उवाच ।न चेदिहैवापचितिं यथांहसःकृतस्य कुर्यान्मन उक्तपाणिभिः ।ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैतिये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातनाः ॥ ७॥

śrīśuka uvāca |na cedihaivāpacitiṃ yathāṃhasaḥkṛtasya kuryānmana uktapāṇibhiḥ |dhruvaṃ sa vai pretya narakānupaitiye kīrtitā me bhavatastigmayātanāḥ || 7||

तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौयतेत मृत्योरविपद्यतात्मना ।दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथाभिषक्चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८॥

tasmātpuraivāśviha pāpaniṣkṛtauyateta mṛtyoravipadyatātmanā |doṣasya dṛṣṭvā gurulāghavaṃ yathābhiṣakcikitseta rujāṃ nidānavit || 8||

राजोवाच ।दृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन्नप्यात्मनोऽहितम् ।करोति भूयो विवशः प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९॥

rājovāca |dṛṣṭaśrutābhyāṃ yatpāpaṃ jānannapyātmano'hitam |karoti bhūyo vivaśaḥ prāyaścittamatho katham || 9||

क्वचिन्निवर्ततेऽभद्रात्क्वचिच्चरति तत्पुनः ।प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १०॥

kvacinnivartate'bhadrātkvaciccarati tatpunaḥ |prāyaścittamatho'pārthaṃ manye kuñjaraśaucavat || 10||

श्रीशुक उवाच ।कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते ।अविद्वदधिकारित्वात्प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११॥

śrīśuka uvāca |karmaṇā karmanirhāro na hyātyantika iṣyate |avidvadadhikāritvātprāyaścittaṃ vimarśanam || 11||

नाश्नतः पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि ।एवं नियमकृद्राजन् शनैः क्षेमाय कल्पते ॥ १२॥

nāśnataḥ pathyamevānnaṃ vyādhayo'bhibhavanti hi |evaṃ niyamakṛdrājan śanaiḥ kṣemāya kalpate || 12||

तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च ।त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन च ॥ १३॥

tapasā brahmacaryeṇa śamena ca damena ca |tyāgena satyaśaucābhyāṃ yamena niyamena ca || 13||

देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञाः श्रद्धयान्विताः ।क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानलः ॥ १४॥

dehavāgbuddhijaṃ dhīrā dharmajñāḥ śraddhayānvitāḥ |kṣipantyaghaṃ mahadapi veṇugulmamivānalaḥ || 14||

केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः ।अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः ॥ १५॥

kecitkevalayā bhaktyā vāsudevaparāyaṇāḥ |aghaṃ dhunvanti kārtsnyena nīhāramiva bhāskaraḥ || 15||

न तथा ह्यघवान् राजन् पूयेत तप आदिभिः ।यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पूरुषनिषेवया ॥ १६॥

na tathā hyaghavān rājan pūyeta tapa ādibhiḥ |yathā kṛṣṇārpitaprāṇastatpūruṣaniṣevayā || 16||

सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतोभयः ।सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः ॥ १७॥

sadhrīcīno hyayaṃ loke panthāḥ kṣemo'kutobhayaḥ |suśīlāḥ sādhavo yatra nārāyaṇaparāyaṇāḥ || 17||

प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् ।न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः ॥ १८॥

prāyaścittāni cīrṇāni nārāyaṇaparāṅmukham |na niṣpunanti rājendra surākumbhamivāpagāḥ || 18||

सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयोर्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह ।न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान्स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः ॥ १९॥

sakṛnmanaḥ kṛṣṇapadāravindayorniveśitaṃ tadguṇarāgi yairiha |na te yamaṃ pāśabhṛtaśca tadbhaṭānsvapne'pi paśyanti hi cīrṇaniṣkṛtāḥ || 19||

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।दूतानां विष्णुयमयोः संवादस्तं निबोध मे ॥ २०॥

atra codāharantīmamitihāsaṃ purātanam |dūtānāṃ viṣṇuyamayoḥ saṃvādastaṃ nibodha me || 20||

कान्यकुब्जे द्विजः कश्चिद्दासीपतिरजामिलः ।नाम्ना नष्टसदाचारो दास्याः संसर्गदूषितः ॥ २१॥

kānyakubje dvijaḥ kaściddāsīpatirajāmilaḥ |nāmnā naṣṭasadācāro dāsyāḥ saṃsargadūṣitaḥ || 21||

बन्द्यक्षकैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थितः ।बिभ्रत्कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिनः ॥ २२॥

bandyakṣakaitavaiścauryairgarhitāṃ vṛttimāsthitaḥ |bibhratkuṭumbamaśuciryātayāmāsa dehinaḥ || 22||

एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् ।कालोऽत्यगान्महान् राजन्नष्टाशीत्यायुषः समाः ॥ २३॥

evaṃ nivasatastasya lālayānasya tatsutān |kālo'tyagānmahān rājannaṣṭāśītyāyuṣaḥ samāḥ || 23||

तस्य प्रवयसः पुत्रा दश तेषां तु योऽवमः ।बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४॥

tasya pravayasaḥ putrā daśa teṣāṃ tu yo'vamaḥ |bālo nārāyaṇo nāmnā pitrośca dayito bhṛśam || 24||

स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि ।निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५॥

sa baddhahṛdayastasminnarbhake kalabhāṣiṇi |nirīkṣamāṇastallīlāṃ mumude jaraṭho bhṛśam || 25||

भुञ्जानः प्रपिबन् खादन् बालकस्नेहयन्त्रितः ।भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६॥

bhuñjānaḥ prapiban khādan bālakasnehayantritaḥ |bhojayan pāyayan mūḍho na vedāgatamantakam || 26||

स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते ।मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७॥

sa evaṃ vartamāno'jño mṛtyukāla upasthite |matiṃ cakāra tanaye bāle nārāyaṇāhvaye || 27||

स पाशहस्तांस्त्रीन् दृष्ट्वा पुरुषान् भृशदारुणान् ।वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८॥

sa pāśahastāṃstrīn dṛṣṭvā puruṣān bhṛśadāruṇān |vakratuṇḍānūrdhvaromṇa ātmānaṃ netumāgatān || 28||

दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् ।प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रियः ॥ २९॥

dūre krīḍanakāsaktaṃ putraṃ nārāyaṇāhvayam |plāvitena svareṇoccairājuhāvākulendriyaḥ || 29||

निशम्य म्रियमाणस्य ब्रुवतो हरिकीर्तनम् ।भर्तुर्नाम महाराज पार्षदाः सहसापतन् ॥ ३०॥

niśamya mriyamāṇasya bruvato harikīrtanam |bharturnāma mahārāja pārṣadāḥ sahasāpatan || 30||

विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् ।यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१॥

vikarṣato'ntarhṛdayāddāsīpatimajāmilam |yamapreṣyān viṣṇudūtā vārayāmāsurojasā || 31||

ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुरःसराः ।के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२॥

ūcurniṣedhitāstāṃste vaivasvatapuraḥsarāḥ |ke yūyaṃ pratiṣeddhāro dharmarājasya śāsanam || 32||

कस्य वा कुत आयाताः कस्मादस्य निषेधथ ।किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमाः ॥ ३३॥

kasya vā kuta āyātāḥ kasmādasya niṣedhatha |kiṃ devā upadevā yā yūyaṃ kiṃ siddhasattamāḥ || 33||

सर्वे पद्मपलाशाक्षाः पीतकौशेयवाससः ।किरीटिनः कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिनः ॥ ३४॥

sarve padmapalāśākṣāḥ pītakauśeyavāsasaḥ |kirīṭinaḥ kuṇḍalino lasatpuṣkaramālinaḥ || 34||

सर्वे च नूत्नवयसः सर्वे चारुचतुर्भुजाः ।धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रियः ॥ ३५॥

sarve ca nūtnavayasaḥ sarve cārucaturbhujāḥ |dhanurniṣaṅgāsigadāśaṅkhacakrāmbujaśriyaḥ || 35||

दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः स्वेन रोचिषा ।किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६॥

diśo vitimirālokāḥ kurvantaḥ svena rociṣā |kimarthaṃ dharmapālasya kiṅkarānno niṣedhatha || 36||

श्रीशुक उवाच ।इत्युक्ते यमदूतैस्तैर्वासुदेवोक्तकारिणः ।तान् प्रत्यूचुः प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७॥

śrīśuka uvāca |ityukte yamadūtaistairvāsudevoktakāriṇaḥ |tān pratyūcuḥ prahasyedaṃ meghanirhrādayā girā || 37||

विष्णुदूता ऊचुः ।यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिणः ।ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्च धर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८॥

viṣṇudūtā ūcuḥ |yūyaṃ vai dharmarājasya yadi nirdeśakāriṇaḥ |brūta dharmasya nastattvaṃ yacca dharmasya lakṣaṇam || 38||

कथं स्विद्ध्रियते दण्डः किं वास्य स्थानमीप्सितम् ।दण्ड्याः किं कारिणः सर्वे आहोस्वित्कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९॥

kathaṃ sviddhriyate daṇḍaḥ kiṃ vāsya sthānamīpsitam |daṇḍyāḥ kiṃ kāriṇaḥ sarve āhosvitkaticinnṛṇām || 39||

यमदूता ऊचुः ।वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।वेदो नारायणः साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४०॥

yamadūtā ūcuḥ |vedapraṇihito dharmo hyadharmastadviparyayaḥ |vedo nārāyaṇaḥ sākṣātsvayambhūriti śuśruma || 40||

येन स्वधाम्न्यमी भावा रजःसत्त्वतमोमयाः ।गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१॥

yena svadhāmnyamī bhāvā rajaḥsattvatamomayāḥ |guṇanāmakriyārūpairvibhāvyante yathātatham || 41||

सूर्योऽग्निः खं मरुद्गावः सोमः सन्ध्याहनी दिशः ।कं कुः स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिणः ॥ ४२॥

sūryo'gniḥ khaṃ marudgāvaḥ somaḥ sandhyāhanī diśaḥ |kaṃ kuḥ svayaṃ dharma iti hyete daihyasya sākṣiṇaḥ || 42||

एतैरधर्मो विज्ञातः स्थानं दण्डस्य युज्यते ।सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिणः ॥ ४३॥

etairadharmo vijñātaḥ sthānaṃ daṇḍasya yujyate |sarve karmānurodhena daṇḍamarhanti kāriṇaḥ || 43||

सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघाः ।कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान् न ह्यकर्मकृत् ॥ ४४॥

sambhavanti hi bhadrāṇi viparītāni cānaghāḥ |kāriṇāṃ guṇasaṅgo'sti dehavān na hyakarmakṛt || 44||

येन यावान् यथाधर्मो धर्मो वेह समीहितः ।स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५॥

yena yāvān yathādharmo dharmo veha samīhitaḥ |sa eva tatphalaṃ bhuṅkte tathā tāvadamutra vai || 45||

यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते ।भूतेषु गुणवैचित्र्यात्तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६॥

yatheha devapravarāstraividhyamupalabhyate |bhūteṣu guṇavaicitryāttathānyatrānumīyate || 46||

वर्तमानोऽन्ययोः कालो गुणाभिज्ञापको यथा ।एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७॥

vartamāno'nyayoḥ kālo guṇābhijñāpako yathā |evaṃ janmānyayoretaddharmādharmanidarśanam || 47||

मनसैव पुरे देवः पूर्वरूपं विपश्यति ।अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानजः ॥ ४८॥

manasaiva pure devaḥ pūrvarūpaṃ vipaśyati |anumīmāṃsate'pūrvaṃ manasā bhagavānajaḥ || 48||

यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि ।न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९॥

yathājñastamasā yukta upāste vyaktameva hi |na veda pūrvamaparaṃ naṣṭajanmasmṛtistathā || 49||

पञ्चभिः कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभिः ।एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५०॥

pañcabhiḥ kurute svārthān pañca vedātha pañcabhiḥ |ekastu ṣoḍaśena trīn svayaṃ saptadaśo'śnute || 50||