श्रीमद्भागवतम् - ०३ - तृतीयस्कन्धः Shrimadbhagavatam – Tritiyaskandhah

श्रीशुक उवाच ।एवमेतत्पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल ।क्षत्त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृहमृद्धिमत् ॥ १॥

śrīśuka uvāca |evametatpurā pṛṣṭo maitreyo bhagavān kila |kṣattrā vanaṃ praviṣṭena tyaktvā svagṛhamṛddhimat || 1||

यद्वा अयं मन्त्रकृद्वो भगवानखिलेश्वरः ।पौरवेन्द्रगृहं हित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम् ॥ २॥

yadvā ayaṃ mantrakṛdvo bhagavānakhileśvaraḥ |pauravendragṛhaṃ hitvā praviveśātmasātkṛtam || 2||

राजोवाच ।कुत्र क्षत्तुर्भगवता मैत्रेयेणास सङ्गमः ।कदा वा सह संवाद एतद्वर्णय नः प्रभो ॥ ३॥

rājovāca |kutra kṣatturbhagavatā maitreyeṇāsa saṅgamaḥ |kadā vā saha saṃvāda etadvarṇaya naḥ prabho || 3||

न ह्यल्पार्थोदयस्तस्य विदुरस्यामलात्मनः ।तस्मिन् वरीयसि प्रश्नः साधुवादोपबृंहितः ॥ ४॥

na hyalpārthodayastasya vidurasyāmalātmanaḥ |tasmin varīyasi praśnaḥ sādhuvādopabṛṃhitaḥ || 4||

सूत उवाच ।स एवमृषिवर्योऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता ।प्रत्याह तं सुबहुवित्प्रीतात्मा श्रूयतामिति ॥ ५॥

sūta uvāca |sa evamṛṣivaryo'yaṃ pṛṣṭo rājñā parīkṣitā |pratyāha taṃ subahuvitprītātmā śrūyatāmiti || 5||

श्रीशुक उवाच ।यदा तु राजा स्वसुतानसाधून्पुष्णन्नधर्मेण विनष्टदृष्टिः ।भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून्प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह ॥ ६॥

śrīśuka uvāca |yadā tu rājā svasutānasādhūnpuṣṇannadharmeṇa vinaṣṭadṛṣṭiḥ |bhrāturyaviṣṭhasya sutān vibandhūnpraveśya lākṣābhavane dadāha || 6||

यदा सभायां कुरुदेवदेव्याःकेशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यम् ।न वारयामास नृपः स्नुषायाःस्वास्रैर्हरन्त्याः कुचकुङ्कुमानि ॥ ७॥

yadā sabhāyāṃ kurudevadevyāḥkeśābhimarśaṃ sutakarma garhyam |na vārayāmāsa nṛpaḥ snuṣāyāḥsvāsrairharantyāḥ kucakuṅkumāni || 7||

द्यूते त्वधर्मेण जितस्य साधोःसत्यावलम्बस्य वनागतस्य ।न याचतोऽदात्समयेन दायंतमो जुषाणो यदजातशत्रोः ॥ ८॥

dyūte tvadharmeṇa jitasya sādhoḥsatyāvalambasya vanāgatasya |na yācato'dātsamayena dāyaṃtamo juṣāṇo yadajātaśatroḥ || 8||

यदा च पार्थप्रहितः सभायांजगद्गुरुर्यानि जगाद कृष्णः ।न तानि पुंसाममृतायनानिराजोरु मेने क्षतपुण्यलेशः ॥ ९॥

yadā ca pārthaprahitaḥ sabhāyāṃjagadgururyāni jagāda kṛṣṇaḥ |na tāni puṃsāmamṛtāyanānirājoru mene kṣatapuṇyaleśaḥ || 9||

यदोपहूतो भवनं प्रविष्टोमन्त्राय पृष्टः किल पूर्वजेन ।अथाह तन्मन्त्रदृशां वरीयान्यन्मन्त्रिणो वैदुरिकं वदन्ति ॥ १०॥

yadopahūto bhavanaṃ praviṣṭomantrāya pṛṣṭaḥ kila pūrvajena |athāha tanmantradṛśāṃ varīyānyanmantriṇo vaidurikaṃ vadanti || 10||

अजातशत्रोः प्रतियच्छ दायंतितिक्षतो दुर्विषहं तवागः ।सहानुजो यत्र वृकोदराहिःश्वसन् रुषा यत्त्वमलं बिभेषि ॥ ११॥

ajātaśatroḥ pratiyaccha dāyaṃtitikṣato durviṣahaṃ tavāgaḥ |sahānujo yatra vṛkodarāhiḥśvasan ruṣā yattvamalaṃ bibheṣi || 11||

पार्थांस्तु देवो भगवान्मुकुन्दोगृहीतवान् सक्षितिदेवदेवः ।आस्ते स्वपुर्यां यदुदेवदेवोविनिर्जिताशेषनृदेवदेवः ॥ १२॥

pārthāṃstu devo bhagavānmukundogṛhītavān sakṣitidevadevaḥ |āste svapuryāṃ yadudevadevovinirjitāśeṣanṛdevadevaḥ || 12||

स एष दोषः पुरुषद्विडास्तेगृहान् प्रविष्टो यमपत्यमत्या ।पुष्णासि कृष्णाद्विमुखो गतश्रीःत्यजाश्वशैवं कुलकौशलाय ॥ १३॥

sa eṣa doṣaḥ puruṣadviḍāstegṛhān praviṣṭo yamapatyamatyā |puṣṇāsi kṛṣṇādvimukho gataśrīḥtyajāśvaśaivaṃ kulakauśalāya || 13||

इत्यूचिवांस्तत्र सुयोधनेनप्रवृद्धकोपस्फुरिताधरेण ।असत्कृतः सत्स्पृहणीयशीलःक्षत्ता सकर्णानुजसौबलेन ॥ १४॥

ityūcivāṃstatra suyodhanenapravṛddhakopasphuritādhareṇa |asatkṛtaḥ satspṛhaṇīyaśīlaḥkṣattā sakarṇānujasaubalena || 14||

क एनमत्रोपजुहाव जिह्मंदास्याः सुतं यद्बलिनैव पुष्टः ।तस्मिन् प्रतीपः परकृत्य आस्तेनिर्वास्यतामाशु पुराच्छ्वसानः ॥ १५॥

ka enamatropajuhāva jihmaṃdāsyāḥ sutaṃ yadbalinaiva puṣṭaḥ |tasmin pratīpaḥ parakṛtya āstenirvāsyatāmāśu purācchvasānaḥ || 15||

स इत्थमत्युल्बणकर्णबाणैःभ्रातुः पुरो मर्मसु ताडितोऽपि ।स्वयं धनुर्द्वारि निधाय मायांगतव्यथोऽयादुरुमानयानः ॥ १६॥

sa itthamatyulbaṇakarṇabāṇaiḥbhrātuḥ puro marmasu tāḍito'pi |svayaṃ dhanurdvāri nidhāya māyāṃgatavyatho'yādurumānayānaḥ || 16||

स निर्गतः कौरवपुण्यलब्धोगजाह्वयात्तीर्थपदः पदानि ।अन्वाक्रमत्पुण्यचिकीर्षयोर्व्यांस्वधिष्ठितो यानि सहस्रमूर्तिः ॥ १७॥

sa nirgataḥ kauravapuṇyalabdhogajāhvayāttīrthapadaḥ padāni |anvākramatpuṇyacikīrṣayorvyāṃsvadhiṣṭhito yāni sahasramūrtiḥ || 17||

पुरेषु पुण्योपवनाद्रिकुञ्जेष्वपङ्कतोयेषु सरित्सरःसु ।अनन्तलिङ्गैः समलङ्कृतेषुचचार तीर्थायतनेष्वनन्यः ॥ १८॥

pureṣu puṇyopavanādrikuñjeṣvapaṅkatoyeṣu saritsaraḥsu |anantaliṅgaiḥ samalaṅkṛteṣucacāra tīrthāyataneṣvananyaḥ || 18||

गां पर्यटन्मेध्यविविक्तवृत्तिःसदाऽऽप्लुतोऽधःशयनोऽवधूतः ।अलक्षितः स्वैरवधूतवेषोव्रतानि चेरे हरितोषणानि ॥ १९॥

gāṃ paryaṭanmedhyaviviktavṛttiḥsadā''pluto'dhaḥśayano'vadhūtaḥ |alakṣitaḥ svairavadhūtaveṣovratāni cere haritoṣaṇāni || 19||

इत्थं व्रजन्भारतमेव वर्षंकालेन यावद्गतवान्प्रभासम् ।तावच्छशास क्षितिमेकचक्रामेकातपत्रामजितेन पार्थः ॥ २०॥

itthaṃ vrajanbhāratameva varṣaṃkālena yāvadgatavānprabhāsam |tāvacchaśāsa kṣitimekacakrāmekātapatrāmajitena pārthaḥ || 20||

तत्राथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिंवनं यथा वेणुजवह्निसंश्रयम् ।संस्पर्धया दग्द्धमथानुशोचन्सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम् ॥ २१॥

tatrātha śuśrāva suhṛdvinaṣṭiṃvanaṃ yathā veṇujavahnisaṃśrayam |saṃspardhayā dagddhamathānuśocansarasvatīṃ pratyagiyāya tūṣṇīm || 21||

तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश्चपृथोरथाग्नेरसितस्य वायोः ।तीर्थं सुदासस्य गवां गुहस्ययच्छ्राद्धदेवस्य स आसिषेवे ॥ २२॥

tasyāṃ tritasyośanaso manoścapṛthorathāgnerasitasya vāyoḥ |tīrthaṃ sudāsasya gavāṃ guhasyayacchrāddhadevasya sa āsiṣeve || 22||

अन्यानि चेह द्विजदेवदेवैःकृतानि नानाऽऽयतनानि विष्णोः ।प्रत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणियद्दर्शनात्कृष्णमनुस्मरन्ति ॥ २३॥

anyāni ceha dvijadevadevaiḥkṛtāni nānā''yatanāni viṣṇoḥ |pratyaṅgamukhyāṅkitamandirāṇiyaddarśanātkṛṣṇamanusmaranti || 23||

ततस्त्वतिव्रज्य सुराष्ट्रमृद्धंसौवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च ।कालेन तावद्यमुनामुपेत्यतत्रोद्धवं भागवतं ददर्श ॥ २४॥

tatastvativrajya surāṣṭramṛddhaṃsauvīramatsyān kurujāṅgalāṃśca |kālena tāvadyamunāmupetyatatroddhavaṃ bhāgavataṃ dadarśa || 24||

स वासुदेवानुचरं प्रशान्तंबृहस्पतेः प्राक्तनयं प्रतीतम् ।आलिङ्ग्य गाढं प्रणयेन भद्रंस्वानामपृच्छद्भगवत्प्रजानाम् ॥ २५॥

sa vāsudevānucaraṃ praśāntaṃbṛhaspateḥ prāktanayaṃ pratītam |āliṅgya gāḍhaṃ praṇayena bhadraṃsvānāmapṛcchadbhagavatprajānām || 25||

कच्चित्पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्यपाद्मानुवृत्त्येह किलावतीर्णौ ।आसात उर्व्याः कुशलं विधायकृतक्षणौ कुशलं शूरगेहे ॥ २६॥

kaccitpurāṇau puruṣau svanābhyapādmānuvṛttyeha kilāvatīrṇau |āsāta urvyāḥ kuśalaṃ vidhāyakṛtakṣaṇau kuśalaṃ śūragehe || 26||

कच्चित्कुरूणां परमः सुहृन्नोभामः स आस्ते सुखमङ्ग शौरिः ।यो वै स्वसॄणां पितृवद्ददातिवरान् वदान्यो वरतर्पणेन ॥ २७॥

kaccitkurūṇāṃ paramaḥ suhṛnnobhāmaḥ sa āste sukhamaṅga śauriḥ |yo vai svasṝṇāṃ pitṛvaddadātivarān vadānyo varatarpaṇena || 27||

कच्चिद्वरूथाधिपतिर्यदूनांप्रद्युम्न आस्ते सुखमङ्ग वीरः ।यं रुक्मिणी भगवतोऽभिलेभेआराध्य विप्रान् स्मरमादिसर्गे ॥ २८॥

kaccidvarūthādhipatiryadūnāṃpradyumna āste sukhamaṅga vīraḥ |yaṃ rukmiṇī bhagavato'bhilebheārādhya viprān smaramādisarge || 28||

कच्चित्सुखं सात्वतवृष्णिभोजदाशार्हकाणामधिपः स आस्ते ।यमभ्यषिञ्चच्छतपत्रनेत्रोनृपासनाशां परिहृत्य दूरात् ॥ २९॥

kaccitsukhaṃ sātvatavṛṣṇibhojadāśārhakāṇāmadhipaḥ sa āste |yamabhyaṣiñcacchatapatranetronṛpāsanāśāṃ parihṛtya dūrāt || 29||

कच्चिद्धरेः सौम्य सुतः सदृक्षआस्तेऽग्रणी रथिनां साधु साम्बः ।असूत यं जाम्बवती व्रताढ्यादेवं गुहं योंऽबिकया धृतोऽग्रे ॥ ३०॥

kacciddhareḥ saumya sutaḥ sadṛkṣaāste'graṇī rathināṃ sādhu sāmbaḥ |asūta yaṃ jāmbavatī vratāḍhyādevaṃ guhaṃ yoṃ'bikayā dhṛto'gre || 30||

क्षेमं स कच्चिद्युयुधान आस्तेयः फाल्गुनाल्लब्धधनूरहस्यः ।लेभेऽञ्जसाधोक्षजसेवयैवगतिं तदीयां यतिभिर्दुरापाम् ॥ ३१॥

kṣemaṃ sa kaccidyuyudhāna āsteyaḥ phālgunāllabdhadhanūrahasyaḥ |lebhe'ñjasādhokṣajasevayaivagatiṃ tadīyāṃ yatibhirdurāpām || 31||

कच्चिद्बुधः स्वस्त्यनमीव आस्तेश्वफल्कपुत्रो भगवत्प्रपन्नः ।यः कृष्णपादाङ्कितमार्गपांसुष्वचेष्टत प्रेमविभिन्नधैर्यः ॥ ३२॥

kaccidbudhaḥ svastyanamīva āsteśvaphalkaputro bhagavatprapannaḥ |yaḥ kṛṣṇapādāṅkitamārgapāṃsuṣvaceṣṭata premavibhinnadhairyaḥ || 32||

कच्चिच्छिवं देवकभोजपुत्र्याविष्णुप्रजाया इव देवमातुः ।या वै स्वगर्भेण दधार देवंत्रयी यथा यज्ञवितानमर्थम् ॥ ३३॥

kaccicchivaṃ devakabhojaputryāviṣṇuprajāyā iva devamātuḥ |yā vai svagarbheṇa dadhāra devaṃtrayī yathā yajñavitānamartham || 33||

अपिस्विदास्ते भगवान्सुखं वोयः सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्धः ।यमामनन्ति स्म ह शब्दयोनिंमनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम् ॥ ३४॥

apisvidāste bhagavānsukhaṃ voyaḥ sātvatāṃ kāmadugho'niruddhaḥ |yamāmananti sma ha śabdayoniṃmanomayaṃ sattvaturīyatattvam || 34||

अपिस्विदन्ये च निजात्मदैवमनन्यवृत्त्या समनुव्रता ये ।हृदीकसत्यात्मजचारुदेष्णगदादयः स्वस्ति चरन्ति सौम्य ॥ ३५॥

apisvidanye ca nijātmadaivamananyavṛttyā samanuvratā ye |hṛdīkasatyātmajacārudeṣṇagadādayaḥ svasti caranti saumya || 35||

अपि स्वदोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यांधर्मेण धर्मः परिपाति सेतुम् ।दुर्योधनोऽतप्यत यत्सभायांसाम्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या ॥ ३६॥

api svadorbhyāṃ vijayācyutābhyāṃdharmeṇa dharmaḥ paripāti setum |duryodhano'tapyata yatsabhāyāṃsāmrājyalakṣmyā vijayānuvṛttyā || 36||

किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षीभीमोऽहिवद्दीर्घतमं व्यमुञ्चत् ।यस्याङ्घ्रिपातं रणभूर्न सेहेमार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम् ॥ ३७॥

kiṃ vā kṛtāgheṣvaghamatyamarṣībhīmo'hivaddīrghatamaṃ vyamuñcat |yasyāṅghripātaṃ raṇabhūrna sehemārgaṃ gadāyāścarato vicitram || 37||

कच्चिद्यशोधा रथयूथपानांगाण्डीवधन्वोपरतारिरास्ते ।अलक्षितो यच्छरकूटगूढोमायाकिरातो गिरिशस्तुतोष ॥ ३८॥

kaccidyaśodhā rathayūthapānāṃgāṇḍīvadhanvoparatārirāste |alakṣito yaccharakūṭagūḍhomāyākirāto giriśastutoṣa || 38||

यमावुतस्वित्तनयौ पृथायाःपार्थैर्वृतौ पक्ष्मभिरक्षिणीव ।रेमात उद्दाय मृधे स्वरिक्थंपरात्सुपर्णाविव वज्रिवक्त्रात् ॥ ३९॥

yamāvutasvittanayau pṛthāyāḥpārthairvṛtau pakṣmabhirakṣiṇīva |remāta uddāya mṛdhe svarikthaṃparātsuparṇāviva vajrivaktrāt || 39||

अहो पृथापि ध्रियतेऽर्भकार्थेराजर्षिवर्येण विनापि तेन ।यस्त्वेकवीरोऽधिरथो विजिग्येधनुर्द्वितीयः ककुभश्चतस्रः ॥ ४०॥

aho pṛthāpi dhriyate'rbhakārtherājarṣivaryeṇa vināpi tena |yastvekavīro'dhiratho vijigyedhanurdvitīyaḥ kakubhaścatasraḥ || 40||

सौम्यानुशोचे तमधःपतन्तंभ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे यः ।निर्यापितो येन सुहृत्स्वपुर्याअहं स्वपुत्रान्समनुव्रतेन ॥ ४१॥

saumyānuśoce tamadhaḥpatantaṃbhrātre paretāya vidudruhe yaḥ |niryāpito yena suhṛtsvapuryāahaṃ svaputrānsamanuvratena || 41||

सोऽहं हरेर्मर्त्यविडम्बनेनदृशो नृणां चालयतो विधातुः ।नान्योपलक्ष्यः पदवीं प्रसादाच्चरामि पश्यन् गतविस्मयोऽत्र ॥ ४२॥

so'haṃ harermartyaviḍambanenadṛśo nṛṇāṃ cālayato vidhātuḥ |nānyopalakṣyaḥ padavīṃ prasādāccarāmi paśyan gatavismayo'tra || 42||

नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानांमहीं मुहुश्चालयतां चमूभिः ।वधात्प्रपन्नार्तिजिहीर्षयेशोऽप्युपैक्षताघं भगवान्कुरूणाम् ॥ ४३॥

nūnaṃ nṛpāṇāṃ trimadotpathānāṃmahīṃ muhuścālayatāṃ camūbhiḥ |vadhātprapannārtijihīrṣayeśo'pyupaikṣatāghaṃ bhagavānkurūṇām || 43||

अजस्य जन्मोत्पथनाशनायकर्माण्यकर्तुर्ग्रहणाय पुंसाम् ।नन्वन्यथा कोऽर्हति देहयोगंपरो गुणानामुत कर्मतन्त्रम् ॥ ४४॥

ajasya janmotpathanāśanāyakarmāṇyakarturgrahaṇāya puṃsām |nanvanyathā ko'rhati dehayogaṃparo guṇānāmuta karmatantram || 44||

तस्य प्रपन्नाखिललोकपानामवस्थितानामनुशासने स्वे ।अर्थाय जातस्य यदुष्वजस्यवार्तां सखे कीर्तय तीर्थकीर्तेः ॥ ४५॥

tasya prapannākhilalokapānāmavasthitānāmanuśāsane sve |arthāya jātasya yaduṣvajasyavārtāṃ sakhe kīrtaya tīrthakīrteḥ || 45||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांतृतीयस्कन्धे विदुरोद्धवसंवादे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃtṛtīyaskandhe viduroddhavasaṃvāde prathamo'dhyāyaḥ || 1||

श्रीशुक उवाच ।इति भागवतः पृष्टः क्षत्त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् ।प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात्स्मारितेश्वरः ॥ १॥

śrīśuka uvāca |iti bhāgavataḥ pṛṣṭaḥ kṣattrā vārtāṃ priyāśrayām |prativaktuṃ na cotseha autkaṇṭhyātsmāriteśvaraḥ || 1||

यः पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचितः ।तन्नैच्छद्रचयन्यस्य सपर्यां बाललीलया ॥ २॥

yaḥ pañcahāyano mātrā prātarāśāya yācitaḥ |tannaicchadracayanyasya saparyāṃ bālalīlayā || 2||

स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गतः ।पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद्भर्तुः पादावनुस्मरन् ॥ ३॥

sa kathaṃ sevayā tasya kālena jarasaṃ gataḥ |pṛṣṭo vārtāṃ pratibrūyādbhartuḥ pādāvanusmaran || 3||

स मुहूर्तमभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रिसुधया भृशम् ।तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्नः साधु निर्वृतः ॥ ४॥

sa muhūrtamabhūttūṣṇīṃ kṛṣṇāṅghrisudhayā bhṛśam |tīvreṇa bhaktiyogena nimagnaḥ sādhu nirvṛtaḥ || 4||