श्रीमद्भागवतम् - ०८ - अष्टमस्कन्धः Shrimad Bhagavatam Chhhanto 8 – Ashtamaskandhah

राजोवाच ।स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुतः ।यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान् वदस्व नः ॥ १॥

rājovāca |svāyambhuvasyeha guro vaṃśo'yaṃ vistarācchrutaḥ |yatra viśvasṛjāṃ sargo manūnanyān vadasva naḥ || 1||

यत्र यत्र हरेर्जन्म कर्माणि च महीयसः ।गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद शृण्वताम् ॥ २॥

yatra yatra harerjanma karmāṇi ca mahīyasaḥ |gṛṇanti kavayo brahmaṃstāni no vada śṛṇvatām || 2||

यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् भगवान् विश्वभावनः ।कृतवान् कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा ॥ ३॥

yadyasminnantare brahman bhagavān viśvabhāvanaḥ |kṛtavān kurute kartā hyatīte'nāgate'dya vā || 3||

ऋषिरुवाच ।मनवोऽस्मिन् व्यतीताः षट् कल्पे स्वायम्भुवादयः ।आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भवः ॥ ४॥

ṛṣiruvāca |manavo'smin vyatītāḥ ṣaṭ kalpe svāyambhuvādayaḥ |ādyaste kathito yatra devādīnāṃ ca sambhavaḥ || 4||

आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनोः ।धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान् पुत्रतां गतः ॥ ५॥

ākūtyāṃ devahūtyāṃ ca duhitrostasya vai manoḥ |dharmajñānopadeśārthaṃ bhagavān putratāṃ gataḥ || 5||

कृतं पुरा भगवतः कपिलस्यानुवर्णितम् ।आख्यास्ये भगवान् यज्ञो यच्चकार कुरूद्वह ॥ ६॥

kṛtaṃ purā bhagavataḥ kapilasyānuvarṇitam |ākhyāsye bhagavān yajño yaccakāra kurūdvaha || 6||

विरक्तः कामभोगेषु शतरूपापतिः प्रभुः ।विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत् ॥ ७॥

viraktaḥ kāmabhogeṣu śatarūpāpatiḥ prabhuḥ |visṛjya rājyaṃ tapase sabhāryo vanamāviśat || 7||

सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् ।तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत ॥ ८॥

sunandāyāṃ varṣaśataṃ padaikena bhuvaṃ spṛśan |tapyamānastapo ghoramidamanvāha bhārata || 8||

मनुरुवाच ।येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् ।यो जागर्ति शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद सः ॥ ९॥

manuruvāca |yena cetayate viśvaṃ viśvaṃ cetayate na yam |yo jāgarti śayāne'sminnāyaṃ taṃ veda veda saḥ || 9||

आत्मावास्यमिदं विश्वं यत्किञ्चिज्जगत्यां जगत् ।तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १०॥

ātmāvāsyamidaṃ viśvaṃ yatkiñcijjagatyāṃ jagat |tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasya sviddhanam || 10||

यं न पश्यतिपश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति ।तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत ॥ ११॥

yaṃ na paśyatipaśyantaṃ cakṣuryasya na riṣyati |taṃ bhūtanilayaṃ devaṃ suparṇamupadhāvata || 11||

न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्वः परो नान्तरं बहिः ।विश्वस्यामूनि यद्यस्माद्विश्वं च तदृतं महत् ॥ १२॥

na yasyādyantau madhyaṃ ca svaḥ paro nāntaraṃ bahiḥ |viśvasyāmūni yadyasmādviśvaṃ ca tadṛtaṃ mahat || 12||

स विश्वकायः पुरुहूत ईशःसत्यः स्वयञ्ज्योतिरजः पुराणः ।धत्तेऽस्य जन्माद्यजयाऽऽत्मशक्त्यातां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते ॥ १३॥

sa viśvakāyaḥ puruhūta īśaḥsatyaḥ svayañjyotirajaḥ purāṇaḥ |dhatte'sya janmādyajayā''tmaśaktyātāṃ vidyayodasya nirīha āste || 13||

अथाग्रे ऋषयः कर्माणीहन्तेऽकर्महेतवे ।ईहमानो हि पुरुषः प्रायोऽनीहां प्रपद्यते ॥ १४॥

athāgre ṛṣayaḥ karmāṇīhante'karmahetave |īhamāno hi puruṣaḥ prāyo'nīhāṃ prapadyate || 14||

ईहते भगवानीशो न हि तत्र विषज्जते ।आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति येऽनु तम् ॥ १५॥

īhate bhagavānīśo na hi tatra viṣajjate |ātmalābhena pūrṇārtho nāvasīdanti ye'nu tam || 15||

तमीहमानं निरहङ्कृतं बुधंनिराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् ।नॄन् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितंप्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम् ॥ १६॥

tamīhamānaṃ nirahaṅkṛtaṃ budhaṃnirāśiṣaṃ pūrṇamananyacoditam |nṝn śikṣayantaṃ nijavartmasaṃsthitaṃprabhuṃ prapadye'khiladharmabhāvanam || 16||

श्रीशुक उवाच ।इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् ।दृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा ॥ १७॥

śrīśuka uvāca |iti mantropaniṣadaṃ vyāharantaṃ samāhitam |dṛṣṭvāsurā yātudhānā jagdhumabhyadravan kṣudhā || 17||

तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञः सर्वगतो हरिः ।यामैः परिवृतो देवैर्हत्वाशासत्त्रिविष्टपम् ॥ १८॥

tāṃstathāvasitān vīkṣya yajñaḥ sarvagato hariḥ |yāmaiḥ parivṛto devairhatvāśāsattriviṣṭapam || 18||

स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्नेः सुतोऽभवत् ।द्युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजाः ॥ १९॥

svārociṣo dvitīyastu manuragneḥ suto'bhavat |dyumatsuṣeṇarociṣmatpramukhāstasya cātmajāḥ || 19||

तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद्देवाश्च तुषितादयः ।ऊर्जस्तम्भादयः सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ २०॥

tatrendro rocanastvāsīddevāśca tuṣitādayaḥ |ūrjastambhādayaḥ sapta ṛṣayo brahmavādinaḥ || 20||

ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्न्यभूत् ।तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुतः ॥ २१॥

ṛṣestu vedaśirasastuṣitā nāma patnyabhūt |tasyāṃ jajñe tato devo vibhurityabhiviśrutaḥ || 21||

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रताः ।अन्वशिक्षन् व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिणः ॥ २२॥

aṣṭāśītisahasrāṇi munayo ye dhṛtavratāḥ |anvaśikṣan vrataṃ tasya kaumārabrahmacāriṇaḥ || 22||

तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनुः ।पवनः सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ॥ २३॥

tṛtīya uttamo nāma priyavratasuto manuḥ |pavanaḥ sṛñjayo yajñahotrādyāstatsutā nṛpa || 23||

वसिष्ठतनयाः सप्त ऋषयः प्रमदादयः ।सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥ २४॥

vasiṣṭhatanayāḥ sapta ṛṣayaḥ pramadādayaḥ |satyā vedaśrutā bhadrā devā indrastu satyajit || 24||

धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान् पुरुषोत्तमः ।सत्यसेन इति ख्यातो जातः सत्यव्रतैः सह ॥ २५॥

dharmasya sūnṛtāyāṃ tu bhagavān puruṣottamaḥ |satyasena iti khyāto jātaḥ satyavrataiḥ saha || 25||

सोऽनृतव्रतदुःशीलानसतो यक्षराक्षसान् ।भूतद्रुहो भूतगणांस्त्ववधीत्सत्यजित्सखः ॥ २६॥

so'nṛtavrataduḥśīlānasato yakṣarākṣasān |bhūtadruho bhūtagaṇāṃstvavadhītsatyajitsakhaḥ || 26||

चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामसः ।पृथुः ख्यातिर्नरः केतुरित्याद्या दश तत्सुताः ॥ २७॥

caturtha uttamabhrātā manurnāmnā ca tāmasaḥ |pṛthuḥ khyātirnaraḥ keturityādyā daśa tatsutāḥ || 27||

सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वरः ।ज्योतिर्धामादयः सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे ॥ २८॥

satyakā harayo vīrā devāstriśikha īśvaraḥ |jyotirdhāmādayaḥ sapta ṛṣayastāmase'ntare || 28||

देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप ।नष्टाः कालेन यैर्वेदा विधृताः स्वेन तेजसा ॥ २९॥

devā vaidhṛtayo nāma vidhṛtestanayā nṛpa |naṣṭāḥ kālena yairvedā vidhṛtāḥ svena tejasā || 29||

तत्रापि जज्ञे भगवान् हरिण्यां हरिमेधसः ।हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ ३०॥

tatrāpi jajñe bhagavān hariṇyāṃ harimedhasaḥ |harirityāhṛto yena gajendro mocito grahāt || 30||

राजोवाच ।बादरायण एतत्ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् ।हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत् ॥ ३१॥

rājovāca |bādarāyaṇa etatte śrotumicchāmahe vayam |hariryathā gajapatiṃ grāhagrastamamūmucat || 31||

तत्कथा सुमहत्पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् ।यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान् गीयते हरिः ॥ ३२॥

tatkathā sumahatpuṇyaṃ dhanyaṃ svastyayanaṃ śubham |yatra yatrottamaśloko bhagavān gīyate hariḥ || 32||

सूत उवाच ।परीक्षितैवं स तु बादरायणिःप्रायोपविष्टेन कथासु चोदितः ।उवाच विप्राः प्रतिनन्द्य पार्थिवंमुदा मुनीनां सदसि स्म शृण्वताम् ॥ ३३॥

sūta uvāca |parīkṣitaivaṃ sa tu bādarāyaṇiḥprāyopaviṣṭena kathāsu coditaḥ |uvāca viprāḥ pratinandya pārthivaṃmudā munīnāṃ sadasi sma śṛṇvatām || 33||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांअष्टमस्कन्धे मन्वन्तरानुचरिते प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃaṣṭamaskandhe manvantarānucarite prathamo'dhyāyaḥ || 1||

श्रीशुक उवाच ।आसीद्गिरिवरो राजंस्त्रिकूट इति विश्रुतः ।क्षीरोदेनावृतः श्रीमान् योजनायुतमुच्छ्रितः ॥ १॥

śrīśuka uvāca |āsīdgirivaro rājaṃstrikūṭa iti viśrutaḥ |kṣīrodenāvṛtaḥ śrīmān yojanāyutamucchritaḥ || 1||

तावता विस्तृतः पर्यक् त्रिभिः शृङ्गैः पयोनिधिम् ।दिशः खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयैः ॥ २॥

tāvatā vistṛtaḥ paryak tribhiḥ śṛṅgaiḥ payonidhim |diśaḥ khaṃ rocayannāste raupyāyasahiraṇmayaiḥ || 2||

अन्यैश्च ककुभः सर्वा रत्नधातुविचित्रितैः ।नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३॥

anyaiśca kakubhaḥ sarvā ratnadhātuvicitritaiḥ |nānādrumalatāgulmairnirghoṣairnirjharāmbhasām || 3||

स चावनिज्यमानाङ्घ्रिः समन्तात्पयऊर्मिभिः ।करोति श्यामलां भूमिं हरिण्मरकताश्मभिः ॥ ४॥

sa cāvanijyamānāṅghriḥ samantātpayaūrmibhiḥ |karoti śyāmalāṃ bhūmiṃ hariṇmarakatāśmabhiḥ || 4||

सिद्धचारणगन्धर्वविद्याधरमहोरगैः ।किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भिर्जुष्टकन्दरः ॥ ५॥

siddhacāraṇagandharvavidyādharamahoragaiḥ |kinnarairapsarobhiśca krīḍadbhirjuṣṭakandaraḥ || 5||

यत्र सङ्गीतसन्नादैर्नदद्गुहममर्षया ।अभिगर्जन्ति हरयः श्लाघिनः परशङ्कया ॥ ६॥

yatra saṅgītasannādairnadadguhamamarṣayā |abhigarjanti harayaḥ ślāghinaḥ paraśaṅkayā || 6||

नानारण्यपशुव्रातसङ्कुलद्रोण्यलङ्कृतः ।चित्रद्रुमसुरोद्यानकलकण्ठविहङ्गमः ॥ ७॥

nānāraṇyapaśuvrātasaṅkuladroṇyalaṅkṛtaḥ |citradrumasurodyānakalakaṇṭhavihaṅgamaḥ || 7||

सरित्सरोभिरच्छोदैः पुलिनैर्मणिवालुकैः ।देवस्त्रीमज्जनामोदसौरभाम्ब्वनिलैर्युतः ॥ ८॥

saritsarobhiracchodaiḥ pulinairmaṇivālukaiḥ |devastrīmajjanāmodasaurabhāmbvanilairyutaḥ || 8||

तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मनः ।उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९॥

tasya droṇyāṃ bhagavato varuṇasya mahātmanaḥ |udyānamṛtumannāma ākrīḍaṃ surayoṣitām || 9||

सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यं पुष्पफलद्रुमैः ।मन्दारैः पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकैः ॥ १०॥

sarvato'laṅkṛtaṃ divyairnityaṃ puṣpaphaladrumaiḥ |mandāraiḥ pārijātaiśca pāṭalāśokacampakaiḥ || 10||

चूतैः प्रियालैः पनसैराम्रैराम्रातकैरपि ।क्रमुकैर्नालिकेरैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकैः ॥ ११॥

cūtaiḥ priyālaiḥ panasairāmrairāmrātakairapi |kramukairnālikeraiśca kharjūrairbījapūrakaiḥ || 11||

मधूकैः शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनैः ।अरिष्टोदुम्बरप्लक्षैर्वटैः किंशुकचन्दनैः ॥ १२॥

madhūkaiḥ śālatālaiśca tamālairasanārjunaiḥ |ariṣṭodumbaraplakṣairvaṭaiḥ kiṃśukacandanaiḥ || 12||

पिचुमन्दैः कोविदारैः सरलैः सुरदारुभिः ।द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बूभिर्बदर्यक्षाभयामलैः ॥ १३॥

picumandaiḥ kovidāraiḥ saralaiḥ suradārubhiḥ |drākṣekṣurambhājambūbhirbadaryakṣābhayāmalaiḥ || 13||

बिल्वैः कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभिः ।तस्मिन् सरः सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४॥

bilvaiḥ kapitthairjambīrairvṛto bhallātakādibhiḥ |tasmin saraḥ suvipulaṃ lasatkāñcanapaṅkajam || 14||

कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् ।मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनैः ॥ १५॥

kumudotpalakahlāraśatapatraśriyorjitam |mattaṣaṭpadanirghuṣṭaṃ śakuntaiśca kalasvanaiḥ || 15||

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वैः सारसैरपि ।जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६॥

haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakrāhvaiḥ sārasairapi |jalakukkuṭakoyaṣṭidātyūhakulakūjitam || 16||