देवीभागवतमहापुराणम् स्कन्धः ०२ 2. Shrimaddevibhagavatamahapurane Dvitiyah Skandhah

ऋषय ऊचुः ।आश्चर्यकरमेतत्ते वचनं गर्भहेतुकम् ।सन्देहोऽत्र समुत्पन्नः सर्वेषां नस्तपस्विनाम् ॥ १॥

ṛṣaya ūcuḥ |āścaryakarametatte vacanaṃ garbhahetukam |sandeho'tra samutpannaḥ sarveṣāṃ nastapasvinām || 1||

माता व्यासस्य मेधाविन्नाम्ना सत्यवतीति च ।विवाहिता पुरा ज्ञाता राज्ञा शन्तनुना यथा ॥ २॥

mātā vyāsasya medhāvinnāmnā satyavatīti ca |vivāhitā purā jñātā rājñā śantanunā yathā || 2||

तस्याः पुत्रः कथं व्यासः सती स्वभवने स्थिता ।ईदृशी सा कथं राज्ञा पुनः शन्तनुना वृता ॥ ३॥

tasyāḥ putraḥ kathaṃ vyāsaḥ satī svabhavane sthitā |īdṛśī sā kathaṃ rājñā punaḥ śantanunā vṛtā || 3||

तस्यां पुत्रावुभौ जातौ तत्त्वं कथय सुव्रत ।विस्तरेण महाभाग कथां परमपावनीम् ॥ ४॥

tasyāṃ putrāvubhau jātau tattvaṃ kathaya suvrata |vistareṇa mahābhāga kathāṃ paramapāvanīm || 4||

उत्पत्तिं वद व्यासस्य सत्यवत्यास्तथा पुनः ।श्रोतुकामाः पुनः सर्वे ऋषयः संशितव्रताः ॥ ५॥

utpattiṃ vada vyāsasya satyavatyāstathā punaḥ |śrotukāmāḥ punaḥ sarve ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ || 5||

सूत उवाच ।प्रणम्य परमां शक्तिं चतुर्वर्गप्रदायिनीम् ।आदिशक्तिं वदिष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥ ६॥

sūta uvāca |praṇamya paramāṃ śaktiṃ caturvargapradāyinīm |ādiśaktiṃ vadiṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām || 6||

यस्योच्चारणमात्रेण सिद्धिर्भवति शाश्वती ।व्याजेनापि हि बीजस्य वाग्भवस्य विशेषतः ॥ ७॥

yasyoccāraṇamātreṇa siddhirbhavati śāśvatī |vyājenāpi hi bījasya vāgbhavasya viśeṣataḥ || 7||

सम्यक् सर्वात्मना सर्वैः सर्वकामार्थसिद्धये ।स्मर्तव्या सर्वथा देवी वाञ्छितार्थप्रदायिनी ॥ ८॥

samyak sarvātmanā sarvaiḥ sarvakāmārthasiddhaye |smartavyā sarvathā devī vāñchitārthapradāyinī || 8||

राजोपरिचरो नाम धार्मिकः सत्यसङ्गरः ।चेदिदेशपतिः श्रीमान् बभूव द्विजपूजकः ॥ ९॥

rājoparicaro nāma dhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ |cedideśapatiḥ śrīmān babhūva dvijapūjakaḥ || 9||

तपसा तस्य तुष्टेन विमानं स्फाटिकं शुभम् ।दत्तमिन्द्रेण तत्तस्मै सुन्दरं प्रियकाम्यया ॥ १०॥

tapasā tasya tuṣṭena vimānaṃ sphāṭikaṃ śubham |dattamindreṇa tattasmai sundaraṃ priyakāmyayā || 10||

तेनारूढस्तु सर्वत्र याति दिव्येन भूपतिः ।न भूमावुपरिस्थोऽसौ तेनोपरिचरो वसुः ॥ ११॥

tenārūḍhastu sarvatra yāti divyena bhūpatiḥ |na bhūmāvuparistho'sau tenoparicaro vasuḥ || 11||

विख्यातः सर्वलोकेषु धर्मनित्यः स भूपतिः ।तस्य भार्या वरारोहा गिरिका नाम सुन्दरी ॥ १२॥

vikhyātaḥ sarvalokeṣu dharmanityaḥ sa bhūpatiḥ |tasya bhāryā varārohā girikā nāma sundarī || 12||

पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः ।पृथग्देशेषु राजानः स्थापितास्तेन भूभुजा ॥ १३॥

putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ |pṛthagdeśeṣu rājānaḥ sthāpitāstena bhūbhujā || 13||

वसोस्तु पत्नी गिरिका कामान् काले न्यवेदयत् ।ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः ॥ १४॥

vasostu patnī girikā kāmān kāle nyavedayat |ṛtukālamanuprāptā snātā puṃsavane śuciḥ || 14||

तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति ।तच्छ्रुत्वा चिन्तयामास भार्यामृतुमतीं तथा ॥ १५॥

tadahaḥ pitaraścainamūcurjahi mṛgāniti |tacchrutvā cintayāmāsa bhāryāmṛtumatīṃ tathā || 15||

पितृवाक्यं गुरुं मत्वा कर्तव्यमिति निश्चितम् ।चचार मृगयां राजा गिरिकां मनसा स्मरन् ॥ १६॥

pitṛvākyaṃ guruṃ matvā kartavyamiti niścitam |cacāra mṛgayāṃ rājā girikāṃ manasā smaran || 16||

वने स्थितः स राजर्षिश्चित्ते सस्मार भामिनीम् ।अतीव रूपसम्पन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम् ॥ १७॥

vane sthitaḥ sa rājarṣiścitte sasmāra bhāminīm |atīva rūpasampannāṃ sākṣācchriyamivāparām || 17||

तस्य रेतः प्रचस्कन्द स्मरतस्तां च कामिनीम् ।वटपत्रे तु तद्राजा स्कन्नमात्रं समाक्षिपत् ॥ १८॥

tasya retaḥ pracaskanda smaratastāṃ ca kāminīm |vaṭapatre tu tadrājā skannamātraṃ samākṣipat || 18||

इदं वृथा परिस्कन्नं रेतो वै न भवेत्कथम् ।ऋतुकालं च विज्ञाय मतिं चक्रे नृपस्तदा ॥ १९॥

idaṃ vṛthā pariskannaṃ reto vai na bhavetkatham |ṛtukālaṃ ca vijñāya matiṃ cakre nṛpastadā || 19||

अमोघं सर्वथा वीर्यं मम चैतन्न संशयः ।प्रियायै प्रेषयाम्येतदिति बुद्धिमकल्पयत् ॥ २०॥

amoghaṃ sarvathā vīryaṃ mama caitanna saṃśayaḥ |priyāyai preṣayāmyetaditi buddhimakalpayat || 20||

शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सः ।अभिमन्त्र्याथ तद्वीर्यं वटपर्णपुटे कृतम् ॥ २१॥

śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ |abhimantryātha tadvīryaṃ vaṭaparṇapuṭe kṛtam || 21||

पार्श्वस्थं श्येनमाभाष्य राजोवाच द्विजं प्रति ।गृहाणेदं महाभाग गच्छ शीघ्रं गृहं मम ॥ २२॥

pārśvasthaṃ śyenamābhāṣya rājovāca dvijaṃ prati |gṛhāṇedaṃ mahābhāga gaccha śīghraṃ gṛhaṃ mama || 22||

मत्प्रियार्थमिदं सौम्य गृहीत्वा त्वं गृहं नय ।गिरिकायै प्रयच्छाशु तस्यास्त्वार्तवमद्य वै ॥ २३॥

matpriyārthamidaṃ saumya gṛhītvā tvaṃ gṛhaṃ naya |girikāyai prayacchāśu tasyāstvārtavamadya vai || 23||

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा प्रददौ पर्णं श्येनाय नृपसत्तमः ।स गृहीत्वोत्पपाताशु गगनं गतिवित्तमः ॥ २४॥

sūta uvāca |ityuktvā pradadau parṇaṃ śyenāya nṛpasattamaḥ |sa gṛhītvotpapātāśu gaganaṃ gativittamaḥ || 24||

गच्छन्तं गगनं श्येनं धृत्वा चञ्चुपुटे पुटम् ।तमपश्यदथायान्तं खगं श्येनस्तथापरः ॥ २५॥

gacchantaṃ gaganaṃ śyenaṃ dhṛtvā cañcupuṭe puṭam |tamapaśyadathāyāntaṃ khagaṃ śyenastathāparaḥ || 25||

आमिषं स तु विज्ञाय शीघ्रमभ्यद्रवत्खगम् ।तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतुः ॥ २६॥

āmiṣaṃ sa tu vijñāya śīghramabhyadravatkhagam |tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau sampracakratuḥ || 26||

युद्।ह्ध्यतोरपतद्रेतस्तज्जापि यमुनाम्भसि ।खगौ तौ निर्गतौ कामं पुटके पतिते तदा ॥ २७॥

yud|hdhyatorapatadretastajjāpi yamunāmbhasi |khagau tau nirgatau kāmaṃ puṭake patite tadā || 27||

एतस्मिन्समये काचिदद्रिका नाम चाप्सराः ।ब्राह्मणं समनुप्राप्तं सन्ध्यावन्दनतत्परम् ॥ २८॥

etasminsamaye kācidadrikā nāma cāpsarāḥ |brāhmaṇaṃ samanuprāptaṃ sandhyāvandanatatparam || 28||

कुर्वन्ती जलकेलिं सा जले मग्ना चचार सा ।जग्राह चरणं नारी द्विजस्य वरवर्णिनी ॥ २९॥

kurvantī jalakeliṃ sā jale magnā cacāra sā |jagrāha caraṇaṃ nārī dvijasya varavarṇinī || 29||

प्राणायामपरः सोऽथ दृष्ट्वा तां कामचारिणीम् ।शशाप भव मत्स्यी त्वं ध्यानविघ्नकरी यतः ॥ ३०॥

prāṇāyāmaparaḥ so'tha dṛṣṭvā tāṃ kāmacāriṇīm |śaśāpa bhava matsyī tvaṃ dhyānavighnakarī yataḥ || 30||

सा शप्ता विप्रमुख्येन बभूव यमुनाचरी ।शफरी रूपसम्पन्ना ह्यद्रिका च वराप्सराः ॥ ३१॥

sā śaptā vipramukhyena babhūva yamunācarī |śapharī rūpasampannā hyadrikā ca varāpsarāḥ || 31||

श्येनपादपरिभ्रष्टं तच्छुक्रमथ वासवी ।जग्राह तरसाभ्येत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी ॥ ३२॥

śyenapādaparibhraṣṭaṃ tacchukramatha vāsavī |jagrāha tarasābhyetya sādrikā matsyarūpiṇī || 32||

अथ कालेन कियता मत्स्यीं तां मत्स्यजीवनः ।सम्प्राप्ते दशमे मासि बबन्ध तां मनोरमाम् ॥ ३३॥

atha kālena kiyatā matsyīṃ tāṃ matsyajīvanaḥ |samprāpte daśame māsi babandha tāṃ manoramām || 33||

उदरं विददाराशु स तस्या मत्स्यजीवनः ।युग्मं विनिःसृतं तस्मादुदरान्मानुषाकृति ॥ ३४॥

udaraṃ vidadārāśu sa tasyā matsyajīvanaḥ |yugmaṃ viniḥsṛtaṃ tasmādudarānmānuṣākṛti || 34||

बालः कुमारः सुभगस्तथा कन्या शुभानना ।दृष्ट्वाश्चर्यमिदं सोऽथ विस्मयं परमं गतः ॥ ३५॥

bālaḥ kumāraḥ subhagastathā kanyā śubhānanā |dṛṣṭvāścaryamidaṃ so'tha vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 35||

राज्ञे निवेदयामास पुत्रौ द्वौ तु झषोद्भवौ ।राजापि विस्मयाविष्टः सुतं जग्राह तं शुभम् ॥ ३६॥

rājñe nivedayāmāsa putrau dvau tu jhaṣodbhavau |rājāpi vismayāviṣṭaḥ sutaṃ jagrāha taṃ śubham || 36||

स मत्स्यो नाम राजासौ धार्मिकः सत्यसङ्गरः ।वसुपुत्रो महातेजाः पित्रा तुल्यपराक्रमः ॥ ३७॥

sa matsyo nāma rājāsau dhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ |vasuputro mahātejāḥ pitrā tulyaparākramaḥ || 37||

कालिका वसुना दत्ता तरसा जलजीविने ।नाम्ना कालीति विख्याता तथा मत्स्योदरीति च ॥ ३८॥

kālikā vasunā dattā tarasā jalajīvine |nāmnā kālīti vikhyātā tathā matsyodarīti ca || 38||

मत्स्यगन्धेति नाम्ना वै गणेन समजायत ।विवर्धमाना दाशस्य गृहे सा वासवी शुभा ॥ ३९॥

matsyagandheti nāmnā vai gaṇena samajāyata |vivardhamānā dāśasya gṛhe sā vāsavī śubhā || 39||

ऋषय ऊचुः ।अद्रिका मुनिना शप्ता मत्स्यी जाता वराप्सराः ।विदारिता च दाशेन मृता च भक्षिता पुनः ॥ ४०॥

ṛṣaya ūcuḥ |adrikā muninā śaptā matsyī jātā varāpsarāḥ |vidāritā ca dāśena mṛtā ca bhakṣitā punaḥ || 40||

किं बभूव पुनस्तस्या अप्सराया वदस्व तत् ।शापस्यान्तं कथं सूत कथं स्वर्गमवाप सा ॥ ४१॥

kiṃ babhūva punastasyā apsarāyā vadasva tat |śāpasyāntaṃ kathaṃ sūta kathaṃ svargamavāpa sā || 41||

सूत उवाच ।शप्ता यदा सा मुनिना विस्मिता सम्बभूव ह ।स्तुतिं चकार विप्रस्य दीनेव रुदती तदा ॥ ४२॥

sūta uvāca |śaptā yadā sā muninā vismitā sambabhūva ha |stutiṃ cakāra viprasya dīneva rudatī tadā || 42||

दयावान्ब्राह्मणः प्राह तां तदा रुदतीं स्त्रियम् ।मा शोकं कुरु कल्याणि शापान्तं ते वदाम्यहम् ॥ ४३॥

dayāvānbrāhmaṇaḥ prāha tāṃ tadā rudatīṃ striyam |mā śokaṃ kuru kalyāṇi śāpāntaṃ te vadāmyaham || 43||

मत्क्रोधशापयोगेन मत्स्ययोनिं गता शुभे ।मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि ॥ ४४॥

matkrodhaśāpayogena matsyayoniṃ gatā śubhe |mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi || 44||

इत्युक्ता तेन सा प्राप मत्स्यदेहं नदीजले ।बालकौ जनयित्वा सा मृता मुक्ता च शापतः ॥ ४५॥

ityuktā tena sā prāpa matsyadehaṃ nadījale |bālakau janayitvā sā mṛtā muktā ca śāpataḥ || 45||

सन्त्यज्य रूपं मत्स्यस्य दिव्यरूपमवाप्य च ।जगामामरमार्गं च शापान्ते वरवर्णिनी ॥ ४६॥

santyajya rūpaṃ matsyasya divyarūpamavāpya ca |jagāmāmaramārgaṃ ca śāpānte varavarṇinī || 46||

एवं जाता वरा पुत्री मत्स्यगन्धा वरानना ।पुत्रीव पाल्यमाना सा दाशगेहे व्यवर्धत ॥ ४७॥

evaṃ jātā varā putrī matsyagandhā varānanā |putrīva pālyamānā sā dāśagehe vyavardhata || 47||

मत्स्यगन्धा तदा जाता किशोरी चातिसुप्रभा ।तस्य कार्याणि कुर्वाणा वासवी चातिसुप्रभा ॥ ४८॥

matsyagandhā tadā jātā kiśorī cātisuprabhā |tasya kāryāṇi kurvāṇā vāsavī cātisuprabhā || 48||

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायांद्वितीयस्कन्धे मस्त्यगन्धोत्पत्तिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ २\।१॥

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃdvitīyaskandhe mastyagandhotpattivarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 2\|1||

सूत उवाच ।एकदा तीर्थयात्रायां व्रजन् पाराशरो मुनिः ।आजगाम महातेजाः कालिन्द्यास्तटमुत्तमम् ॥ १॥

sūta uvāca |ekadā tīrthayātrāyāṃ vrajan pārāśaro muniḥ |ājagāma mahātejāḥ kālindyāstaṭamuttamam || 1||