देवीभागवतमहापुराणम् स्कन्धः ०६ 6. Shrimaddevibhagavatamahapurane Shashthah Skandhah

ऋषय ऊचुः ।सूत सूत महाभाग मिष्टं ते वचनामृतम् ।न तृप्ताः स्मो वयं पीत्वा द्वैपायनकृतं शुभम् ॥ १॥

ṛṣaya ūcuḥ |sūta sūta mahābhāga miṣṭaṃ te vacanāmṛtam |na tṛptāḥ smo vayaṃ pītvā dvaipāyanakṛtaṃ śubham || 1||

पुनस्त्वां प्रष्टुमिच्छामः कथां पौराणिकीं शुभाम् ।वेदेऽपि कथितां रम्यां प्रसिद्धां पापनाशिनीम् ॥ २॥

punastvāṃ praṣṭumicchāmaḥ kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām |vede'pi kathitāṃ ramyāṃ prasiddhāṃ pāpanāśinīm || 2||

वृत्रासुर इति ख्यातो वीर्यवांस्त्वष्टुरात्मजः ।स कथं निहतः सङ्ख्ये वासवेन महात्मना ॥ ३॥

vṛtrāsura iti khyāto vīryavāṃstvaṣṭurātmajaḥ |sa kathaṃ nihataḥ saṅkhye vāsavena mahātmanā || 3||

त्वष्टा वै सुरपक्षीयस्तत्पुत्रो बलवत्तरः ।शक्रेण घातितः कस्माद्ब्रह्मयोनिर्महाबलः ॥ ४॥

tvaṣṭā vai surapakṣīyastatputro balavattaraḥ |śakreṇa ghātitaḥ kasmādbrahmayonirmahābalaḥ || 4||

देवाः सत्त्वगुणोत्पना मानुषा राजसाः स्मृताः ।तिर्यञ्चस्तामसाः प्रोक्ताः पुराणागमवादिभिः ॥ ५॥

devāḥ sattvaguṇotpanā mānuṣā rājasāḥ smṛtāḥ |tiryañcastāmasāḥ proktāḥ purāṇāgamavādibhiḥ || 5||

विरोधोऽत्र महान् भाति नूनं शतमखेन ह ।छलेन बलवान् वृत्रः शक्रेण विनिपातितः ॥ ६॥

virodho'tra mahān bhāti nūnaṃ śatamakhena ha |chalena balavān vṛtraḥ śakreṇa vinipātitaḥ || 6||

विष्णुः प्रेरयिता तत्र स तु सत्त्वधरः परः ।प्रविष्टः पविमध्ये स छद्मना भगवान् प्रभुः ॥ ७॥

viṣṇuḥ prerayitā tatra sa tu sattvadharaḥ paraḥ |praviṣṭaḥ pavimadhye sa chadmanā bhagavān prabhuḥ || 7||

सन्धिं विधाय स ह्येवं मन्त्रितोऽसौ महाबलः ।हरिभ्यां सत्यमुत्सृज्य जलफेनेन शातितः ॥ ८॥

sandhiṃ vidhāya sa hyevaṃ mantrito'sau mahābalaḥ |haribhyāṃ satyamutsṛjya jalaphenena śātitaḥ || 8||

कृतमिन्द्रेण हरिणा किमेतत्सूत साहसम् ।महान्तोऽपि च मोहेन वञ्चिताः पापबुद्धयः ॥ ९॥

kṛtamindreṇa hariṇā kimetatsūta sāhasam |mahānto'pi ca mohena vañcitāḥ pāpabuddhayaḥ || 9||

अन्यायवर्तिनोऽत्यर्थं भवन्ति सुरसत्तमाः ।सदाचारेण युक्तेन देवाः शिष्टत्वमागताः ॥ १०॥

anyāyavartino'tyarthaṃ bhavanti surasattamāḥ |sadācāreṇa yuktena devāḥ śiṣṭatvamāgatāḥ || 10||

एवं विशिष्टधर्मेण शिष्टत्वं कीदृशं पुनः ।हत्वा वृत्रं तु विश्वस्तं शक्रेण छद्मना पुनः ॥ ११॥

evaṃ viśiṣṭadharmeṇa śiṣṭatvaṃ kīdṛśaṃ punaḥ |hatvā vṛtraṃ tu viśvastaṃ śakreṇa chadmanā punaḥ || 11||

प्राप्तं पापफलं नो वा ब्रह्महत्यासमुद्भवम् ।किं च त्वया पुरा प्रोक्तं वृत्रासुरवधः कृतः ॥ १२॥

prāptaṃ pāpaphalaṃ no vā brahmahatyāsamudbhavam |kiṃ ca tvayā purā proktaṃ vṛtrāsuravadhaḥ kṛtaḥ || 12||

श्रीदेव्या इति तच्चापि चित्तं मोहयतीह नः ।सूत उवाच ।शृण्वन्तु मुनयो वृत्तं वृत्रासुरवधाश्रयम् ॥ १३॥

śrīdevyā iti taccāpi cittaṃ mohayatīha naḥ |sūta uvāca |śṛṇvantu munayo vṛttaṃ vṛtrāsuravadhāśrayam || 13||

यथेन्द्रेण च सम्प्राप्तं दुःखं हत्यासमुद्भवम् ।एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ १४॥

yathendreṇa ca samprāptaṃ duḥkhaṃ hatyāsamudbhavam |evameva purā pṛṣṭo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ || 14||

पारीक्षितेन राज्ञापि स यदाह च तद्ब्रुवे ।जनमेजय उवाच ।कथं वृत्रासुरः पूर्वं हतो मघवता मुने ॥ १५॥

pārīkṣitena rājñāpi sa yadāha ca tadbruve |janamejaya uvāca |kathaṃ vṛtrāsuraḥ pūrvaṃ hato maghavatā mune || 15||

सहायं विष्णुमासाद्य छद्मना सात्त्विकेन ह ।कथं च देव्या निहतो दैत्योऽसौ केन हेतुना ॥ १६॥

sahāyaṃ viṣṇumāsādya chadmanā sāttvikena ha |kathaṃ ca devyā nihato daityo'sau kena hetunā || 16||

कथमेकवधो द्वाभ्यां कृतः स्यान्मुनिपुङ्गव ।तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे ॥ १७॥

kathamekavadho dvābhyāṃ kṛtaḥ syānmunipuṅgava |tadetacchrotumicchāmi paraṃ kautūhalaṃ hi me || 17||

महतां चरितं शृण्वन् को विरज्येत मानवः ।कथयाम्बावैभवं त्वं वृत्रासुरवधाश्रितम् ॥ १८॥

mahatāṃ caritaṃ śṛṇvan ko virajyeta mānavaḥ |kathayāmbāvaibhavaṃ tvaṃ vṛtrāsuravadhāśritam || 18||

व्यास उवाच ।धन्योऽसि राजंस्तव बुद्धिरीदृशीजाता पुराणश्रवणेऽतिसादरा ।पीत्वामृतं देववरास्तु सर्वथापाने वितृष्णाः प्रभवन्ति वै पुनः ॥ १९॥

vyāsa uvāca |dhanyo'si rājaṃstava buddhirīdṛśījātā purāṇaśravaṇe'tisādarā |pītvāmṛtaṃ devavarāstu sarvathāpāne vitṛṣṇāḥ prabhavanti vai punaḥ || 19||

दिने दिने तेऽधिकभक्तिभावःकथासु राजन् महनीयकीर्तेः ।श्रोता यदैकप्रवणः शृणोतिवक्ता तदा प्रीतमना ब्रवीति ॥ २०॥

dine dine te'dhikabhaktibhāvaḥkathāsu rājan mahanīyakīrteḥ |śrotā yadaikapravaṇaḥ śṛṇotivaktā tadā prītamanā bravīti || 20||

युद्धं पुरा वासववृत्रयोर्यद्वेदे प्रसिद्धं च तथा पुराणे ।दुःखं सुरेन्द्रेण तथैव लब्धंहत्वा रिपुं त्वाष्ट्रमपापमेव ॥ २१॥

yuddhaṃ purā vāsavavṛtrayoryadvede prasiddhaṃ ca tathā purāṇe |duḥkhaṃ surendreṇa tathaiva labdhaṃhatvā ripuṃ tvāṣṭramapāpameva || 21||

चित्रं किमत्र नृपते हरिवज्रभृद्भ्यांयच्छद्मना विनिहतस्त्रिशिरोऽथ वृत्रः ।मायाबलेन मुनयोऽपि विमोहितास्तेचक्रुश्च निन्द्यमनिशं किल पापभीताः ॥ २२॥

citraṃ kimatra nṛpate harivajrabhṛdbhyāṃyacchadmanā vinihatastriśiro'tha vṛtraḥ |māyābalena munayo'pi vimohitāstecakruśca nindyamaniśaṃ kila pāpabhītāḥ || 22||

विष्णुः सदैव कपटेन जघान दैत्यान्सत्त्वात्ममूर्तिरपि मोहमवाप्य कामम् ।कोऽन्योऽस्ति तां भगवतीं मनसापि जेतुंशक्तः समस्तजनमोहकरीं भवानीम् ॥ २३॥

viṣṇuḥ sadaiva kapaṭena jaghāna daityānsattvātmamūrtirapi mohamavāpya kāmam |ko'nyo'sti tāṃ bhagavatīṃ manasāpi jetuṃśaktaḥ samastajanamohakarīṃ bhavānīm || 23||

मत्स्यादियोनिषु सहस्रयुगेषु सद्यःसाक्षाद्भवत्यपि यया विनियोजितोऽत्र ।नारायणो नरसखो भगवाननन्तःकार्यं करोति विहिताविहितं कदाचित् ॥ २४॥

matsyādiyoniṣu sahasrayugeṣu sadyaḥsākṣādbhavatyapi yayā viniyojito'tra |nārāyaṇo narasakho bhagavānanantaḥkāryaṃ karoti vihitāvihitaṃ kadācit || 24||

देहं धनं गृहमिदं स्वजना मदीयंपुत्राः कलत्रमिति मोहमुपेत्य सर्वः ।पुण्यं करोत्यथ च पापचयं करोतिमायागुणैरतिबलैर्विकलीकृतो यत् ॥ २५॥

dehaṃ dhanaṃ gṛhamidaṃ svajanā madīyaṃputrāḥ kalatramiti mohamupetya sarvaḥ |puṇyaṃ karotyatha ca pāpacayaṃ karotimāyāguṇairatibalairvikalīkṛto yat || 25||

न जातु मोहं क्षपितुं नरः क्षमःकश्चिद्भवेद्भूप परावरार्थवित् ।विमोहितस्तैस्त्रिभिरेव मूलतोवशीकृतात्मा जगतीतले भृशम् ॥ २६॥

na jātu mohaṃ kṣapituṃ naraḥ kṣamaḥkaścidbhavedbhūpa parāvarārthavit |vimohitastaistribhireva mūlatovaśīkṛtātmā jagatītale bhṛśam || 26||

अथ तौ मायया विष्णुवासवौ मोहितौ भृशम् ।जघ्नतुश्छद्मना वृत्रं स्वार्थसाधनतत्परौ ॥ २७॥

atha tau māyayā viṣṇuvāsavau mohitau bhṛśam |jaghnatuśchadmanā vṛtraṃ svārthasādhanatatparau || 27||

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि वृत्तान्तमवनीपते ।कारणं पूर्ववैरस्य वृत्रवासवयोर्मिथः ॥ २८॥

tadahaṃ sampravakṣyāmi vṛttāntamavanīpate |kāraṇaṃ pūrvavairasya vṛtravāsavayormithaḥ || 28||

त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः ।देवानां कार्यकर्ता च निपुणो ब्राह्मणप्रियः ॥ २९॥

tvaṣṭā prajāpatirhyāsīddevaśreṣṭho mahātapāḥ |devānāṃ kāryakartā ca nipuṇo brāhmaṇapriyaḥ || 29||

स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्वेषात्किलासृजत् ।विश्वरूपेति विख्यातं नाम्ना रूपेण मोहनम् ॥ ३०॥

sa putraṃ vai triśirasamindradveṣātkilāsṛjat |viśvarūpeti vikhyātaṃ nāmnā rūpeṇa mohanam || 30||

त्रिभिः स वदनैः श्रेष्ठैर्व्यरोचत मनोहरैः ।त्रिभिर्भिन्नानि कार्याणि मुखैः समकरोन्मुनिः ॥ ३१॥

tribhiḥ sa vadanaiḥ śreṣṭhairvyarocata manoharaiḥ |tribhirbhinnāni kāryāṇi mukhaiḥ samakaronmuniḥ || 31||

वेदानेकेन सोऽधीते सुरां चैकेन सोऽपिबत् ।तृतीयेन दिशः सर्वा युगपच्च निरीक्षते ॥ ३२॥

vedānekena so'dhīte surāṃ caikena so'pibat |tṛtīyena diśaḥ sarvā yugapacca nirīkṣate || 32||

त्रिशिरा भोगमुत्सृज्य तपश्चक्रे सुदुष्करम् ।तपस्वी स मृदुर्दान्तो धर्ममेव समाश्रितः ॥ ३३॥

triśirā bhogamutsṛjya tapaścakre suduṣkaram |tapasvī sa mṛdurdānto dharmameva samāśritaḥ || 33||

पञ्चाग्निसाधनं काले पादपाग्रे निवेशनम् ।जलमध्ये निवासं च हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ ३४॥

pañcāgnisādhanaṃ kāle pādapāgre niveśanam |jalamadhye nivāsaṃ ca hemante śiśire tathā || 34||

निराहारो जितात्मासौ त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।तपश्चचार मेधावी दुष्करं मन्दबुद्धिभिः ॥ ३५॥

nirāhāro jitātmāsau tyaktasarvaparigrahaḥ |tapaścacāra medhāvī duṣkaraṃ mandabuddhibhiḥ || 35||

तं च दृष्ट्वा तपस्यन्तं खेदमाप शचीपतिः ।विषादमगमत्तत्र शक्रोऽयं मास्मभूदिति ॥ ३६॥

taṃ ca dṛṣṭvā tapasyantaṃ khedamāpa śacīpatiḥ |viṣādamagamattatra śakro'yaṃ māsmabhūditi || 36||

दृष्ट्वा तस्य तपो वीर्यं सत्यं चामिततेजसः ।चिन्तां च महतीं प्राप ह्यनिशं पाकशासनः ॥ ३७॥

dṛṣṭvā tasya tapo vīryaṃ satyaṃ cāmitatejasaḥ |cintāṃ ca mahatīṃ prāpa hyaniśaṃ pākaśāsanaḥ || 37||

विवर्धमानस्त्रिशिरा मामयं शातयिष्यति ।नोपेक्ष्यः सर्वथा शत्रुर्वर्धमानबलो बुधैः ॥ ३८॥

vivardhamānastriśirā māmayaṃ śātayiṣyati |nopekṣyaḥ sarvathā śatrurvardhamānabalo budhaiḥ || 38||

तस्मादुपायः कर्तव्यस्तपोनाशाय साम्प्रतम् ।कामस्तु तपसां शत्रुः कामान्नश्यति वै तपः ॥ ३९॥

tasmādupāyaḥ kartavyastaponāśāya sāmpratam |kāmastu tapasāṃ śatruḥ kāmānnaśyati vai tapaḥ || 39||

तथैवाद्य प्रकर्तव्यं भोगासक्तो भवेद्यथा ।इति सञ्चिन्त्य मनसा बुद्धिमान्बलमर्दनः ॥ ४०॥

tathaivādya prakartavyaṃ bhogāsakto bhavedyathā |iti sañcintya manasā buddhimānbalamardanaḥ || 40||

आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वाष्ट्रपुत्रप्रलोभने ।उर्वशीं मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम् ॥ ४१॥

ājñāpayatso'psarasastvāṣṭraputrapralobhane |urvaśīṃ menakāṃ rambhāṃ ghṛtācīṃ ca tilottamām || 41||

समाहूयाब्रवीच्छक्रस्तास्तदा रूपगर्विताः ।प्रियं कुरुध्वं मे सर्वाः कार्येऽद्य समुपस्थिते ॥ ४२॥

samāhūyābravīcchakrastāstadā rūpagarvitāḥ |priyaṃ kurudhvaṃ me sarvāḥ kārye'dya samupasthite || 42||

यत्तो मेऽद्य महाञ्छत्रुस्तपस्तपति दुर्जयः ।कार्यं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम् ॥ ४३॥

yatto me'dya mahāñchatrustapastapati durjayaḥ |kāryaṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram || 43||

शृङ्गारवेषैर्विविधैर्हावैर्देहसमुद्भवैः ।प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं ज्वरं मम ॥ ४४॥

śṛṅgāraveṣairvividhairhāvairdehasamudbhavaiḥ |pralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ jvaraṃ mama || 44||

अस्वस्थोऽहं महाभागास्तस्य ज्ञात्वा तपोबलम् ।बलवानासनं मेऽद्य ग्रहीष्यत्यविलम्बितः ॥ ४५॥

asvastho'haṃ mahābhāgāstasya jñātvā tapobalam |balavānāsanaṃ me'dya grahīṣyatyavilambitaḥ || 45||

भयं मे समुपायातं क्षिप्रं नाशयताबलाः ।उपकुर्वन्तु सहिताः कार्येऽद्य समुपस्थिते ॥ ४६॥

bhayaṃ me samupāyātaṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ |upakurvantu sahitāḥ kārye'dya samupasthite || 46||

तच्छ्रुत्वा वचनं नार्य ऊचुस्तं प्रणताः पुरः ।मा भयं कुरु देवेश यतिष्यामः प्रलोभने ॥ ४७॥

tacchrutvā vacanaṃ nārya ūcustaṃ praṇatāḥ puraḥ |mā bhayaṃ kuru deveśa yatiṣyāmaḥ pralobhane || 47||

यथा न स्याद्भयं तस्मात्तथा कार्यं महाद्युते ।नृत्यगीतविहारैश्च मुनेस्तस्य प्रलोभने ॥ ४८॥

yathā na syādbhayaṃ tasmāttathā kāryaṃ mahādyute |nṛtyagītavihāraiśca munestasya pralobhane || 48||

कटाक्षैरङ्गभेदैश्च मोहयित्वा मुनिं विभो ।लोलुपं वशमस्माकं करिष्यामो नियन्त्रितम् ॥ ४९॥

kaṭākṣairaṅgabhedaiśca mohayitvā muniṃ vibho |lolupaṃ vaśamasmākaṃ kariṣyāmo niyantritam || 49||

व्यास उवाच ।इत्याभाष्य हरिं नार्यो ययुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम् ।कुर्वन्त्यो विविधान्भावान्कामशास्त्रोचितानपि ॥ ५०॥

vyāsa uvāca |ityābhāṣya hariṃ nāryo yayustriśiraso'ntikam |kurvantyo vividhānbhāvānkāmaśāstrocitānapi || 50||