देवीभागवतमहापुराणम् स्कन्धः ०४ 4. Shrimaddevibhagavatamahapurane Chaturthah Skandhah

जनमेजय उवाच ।वासवेय मुनिश्रेष्ठ सर्वज्ञाननिधेऽनघ ।प्रष्टुमिच्छाम्यहं स्वामिन्नस्माकं कुलवर्धन ॥ १॥

janamejaya uvāca |vāsaveya muniśreṣṭha sarvajñānanidhe'nagha |praṣṭumicchāmyahaṃ svāminnasmākaṃ kulavardhana || 1||

शूरसेनसुतः श्रीमान्वसुदेवः प्रतापवान् ।श्रुतं मया हरिर्यस्य पुत्रभावमवाप्तवान् ॥ २॥

śūrasenasutaḥ śrīmānvasudevaḥ pratāpavān |śrutaṃ mayā hariryasya putrabhāvamavāptavān || 2||

देवानामपि पूज्योऽभून्नाम्ना चानकदुन्दुभिः ।कारागारे कथं बद्धः कंसस्य धर्मतत्परः ॥ ३॥

devānāmapi pūjyo'bhūnnāmnā cānakadundubhiḥ |kārāgāre kathaṃ baddhaḥ kaṃsasya dharmatatparaḥ || 3||

देवक्या भार्यया सार्धं किमागः कृतवानसौ ।देवक्या बालषट्कस्य विनाशश्च कृतः पुनः ॥ ४॥

devakyā bhāryayā sārdhaṃ kimāgaḥ kṛtavānasau |devakyā bālaṣaṭkasya vināśaśca kṛtaḥ punaḥ || 4||

तेन कंसेन कस्माद्वै ययातिकुलजेन च ।कारागारे कथं जन्म वासुदेवस्य वै हरेः ॥ ५॥

tena kaṃsena kasmādvai yayātikulajena ca |kārāgāre kathaṃ janma vāsudevasya vai hareḥ || 5||

गोकुले च कथं नीतो भगवान्सात्वतां पतिः ।गतो जन्मान्तरं कस्मात्पितरौ निगडे स्थितौ ॥ ६॥

gokule ca kathaṃ nīto bhagavānsātvatāṃ patiḥ |gato janmāntaraṃ kasmātpitarau nigaḍe sthitau || 6||

देवकीवसुदेवौ च कृष्णस्यामिततेजसः ।कथं न मोचितौ वृद्धौ पितरौ हरिणामुना ॥ ७॥

devakīvasudevau ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ |kathaṃ na mocitau vṛddhau pitarau hariṇāmunā || 7||

जगत्कर्तुं समर्थेन स्थितेन जनकोदरे ।प्राक्तनं किं तयोः कर्म दुर्विज्ञेयं महात्मभिः ॥ ८॥

jagatkartuṃ samarthena sthitena janakodare |prāktanaṃ kiṃ tayoḥ karma durvijñeyaṃ mahātmabhiḥ || 8||

जन्म वै वासुदेवस्य यत्रासीत्परमात्मनः ।

janma vai vāsudevasya yatrāsītparamātmanaḥ |

शिलायां निर्गता व्योम्नि जाता त्वष्टभुजा पुनः ।गार्हस्थ्यञ्च हरेर्ब्रूहि बहुभार्यस्य चानघ ॥ १०॥

śilāyāṃ nirgatā vyomni jātā tvaṣṭabhujā punaḥ |gārhasthyañca harerbrūhi bahubhāryasya cānagha || 10||

कार्याणि तत्र तान्येव देहत्यागं च तस्य वै ।किंवदन्त्या श्रुतं यत्तन्मनो मोहयतीव मे ॥ ११॥

kāryāṇi tatra tānyeva dehatyāgaṃ ca tasya vai |kiṃvadantyā śrutaṃ yattanmano mohayatīva me || 11||

चरितं वासुदेवस्य त्वमाख्याहि यथातथम् ।नरनारायणौ देवौ पुराणावृषिसत्तमौ ॥ १२॥

caritaṃ vāsudevasya tvamākhyāhi yathātatham |naranārāyaṇau devau purāṇāvṛṣisattamau || 12||

धर्मपुत्रौ महात्मानौ तपश्चेरतुरुत्तमम् ।यौ मुनी बहुवर्षाणि पुण्ये बदरिकाश्रमे ॥ १३॥

dharmaputrau mahātmānau tapaśceraturuttamam |yau munī bahuvarṣāṇi puṇye badarikāśrame || 13||

निराहारौ जितात्मानौ निःस्पृहौ जितषड्गुणौ ।विष्णोरंशौ जगत्स्थेम्ने तपश्चेरतुरुत्तमम् ॥ १४॥

nirāhārau jitātmānau niḥspṛhau jitaṣaḍguṇau |viṣṇoraṃśau jagatsthemne tapaśceraturuttamam || 14||

तयोरंशावतारौ हि जिष्णुकृष्णौ महाबलौ ।प्रसिद्धौ मुनिभिः प्रोक्तौ सर्वज्ञैर्नारदादिभिः ॥ १५॥

tayoraṃśāvatārau hi jiṣṇukṛṣṇau mahābalau |prasiddhau munibhiḥ proktau sarvajñairnāradādibhiḥ || 15||

विद्यमानशरीरौ तौ कथं देहान्तरं गतौ ।नरनारायणौ देवौ पुनः कृष्णार्जुनौ कथम् ॥ १६॥

vidyamānaśarīrau tau kathaṃ dehāntaraṃ gatau |naranārāyaṇau devau punaḥ kṛṣṇārjunau katham || 16||

यौ चक्रतुस्तपश्चोग्रं मुक्त्यर्थं मुनिसत्तमौ ।तौ कथं प्रापतुर्देहौ प्राप्तयोगौ महातपौ ॥ १७॥

yau cakratustapaścograṃ muktyarthaṃ munisattamau |tau kathaṃ prāpaturdehau prāptayogau mahātapau || 17||

शूद्रः स्वधर्मनिष्ठस्तु देहान्ते क्षत्रियस्तु सः ।शुभाचारो मृतो यो वै स शूद्रो ब्राह्मणो भवेत् ॥ १८॥

śūdraḥ svadharmaniṣṭhastu dehānte kṣatriyastu saḥ |śubhācāro mṛto yo vai sa śūdro brāhmaṇo bhavet || 18||

ब्राह्मणो निःस्पृहः शान्तो भवरोगाद्विमुच्यते ।विपरीतमिदं भाति नरनारायणौ च तौ ॥ १९॥

brāhmaṇo niḥspṛhaḥ śānto bhavarogādvimucyate |viparītamidaṃ bhāti naranārāyaṇau ca tau || 19||

तपसा शोषितात्मानौ क्षत्रियौ तौ बभूवतुः ।केन तौ कर्मणा शान्तौ जातौ शापेन वा पुनः ॥ २०॥

tapasā śoṣitātmānau kṣatriyau tau babhūvatuḥ |kena tau karmaṇā śāntau jātau śāpena vā punaḥ || 20||

ब्राह्मणौ क्षत्रियौ जातौ कारणं तन्मुने वद ।यादवानां विनाशश्च ब्रह्मशापादिति श्रुतः ॥ २१॥

brāhmaṇau kṣatriyau jātau kāraṇaṃ tanmune vada |yādavānāṃ vināśaśca brahmaśāpāditi śrutaḥ || 21||

कृष्णस्यापि हि गान्धार्याः शापेनैव कुलक्षयः ।प्रद्युम्नहरणं चैव शम्बरेण कथं कृतम् ॥ २२॥

kṛṣṇasyāpi hi gāndhāryāḥ śāpenaiva kulakṣayaḥ |pradyumnaharaṇaṃ caiva śambareṇa kathaṃ kṛtam || 22||

वर्तमाने वासुदेवे देवदेवे जनार्दने ।पुत्रस्य सूतिकागेहाद्धरणं चातिदुर्घटम् ॥ २३॥

vartamāne vāsudeve devadeve janārdane |putrasya sūtikāgehāddharaṇaṃ cātidurghaṭam || 23||

द्वारकादुर्गमध्याद्वै हरिवेश्माद्दुरत्ययात् ।न ज्ञातं वासुदेवेन तत्कथं दिव्यचक्षुषा ॥ २४॥

dvārakādurgamadhyādvai hariveśmādduratyayāt |na jñātaṃ vāsudevena tatkathaṃ divyacakṣuṣā || 24||

सन्देहोऽयं महान्ब्रह्मन्निसन्देहं कुरु प्रभो ।यत्पत्न्यो वासुदेवस्य दस्युभिर्लुण्ठिता हृताः ॥ २५॥

sandeho'yaṃ mahānbrahmannisandehaṃ kuru prabho |yatpatnyo vāsudevasya dasyubhirluṇṭhitā hṛtāḥ || 25||

स्वर्गते देवदेवे तु तत्कथं मुनिसत्तम ।संशयो जायते ब्रह्मंश्चित्तान्दोलनकारकः ॥ २६॥

svargate devadeve tu tatkathaṃ munisattama |saṃśayo jāyate brahmaṃścittāndolanakārakaḥ || 26||

विष्णोरंशः समुद्भूतः शौरिर्भूभारहारकृत् ।स कथं मथुराराज्यं भयात्त्यक्त्वा जनार्दनः ॥ २७॥

viṣṇoraṃśaḥ samudbhūtaḥ śaurirbhūbhārahārakṛt |sa kathaṃ mathurārājyaṃ bhayāttyaktvā janārdanaḥ || 27||

द्वारवत्यां गतः साधो ससैन्यः ससुहृद्गणः ।अवतारो हरेः प्रोक्तो भूभारहरणाय वै ॥ २८॥

dvāravatyāṃ gataḥ sādho sasainyaḥ sasuhṛdgaṇaḥ |avatāro hareḥ prokto bhūbhāraharaṇāya vai || 28||

पापात्मनां विनाशाय धर्मसंस्थापनाय च ।तत्कथं वासुदेवेन चौरास्ते न निपातिताः ॥ २९॥

pāpātmanāṃ vināśāya dharmasaṃsthāpanāya ca |tatkathaṃ vāsudevena caurāste na nipātitāḥ || 29||

यैर्हृता वासुदेवस्य पत्न्यः संलुण्ठिताश्च ताः ।स्तेनास्ते किं न विज्ञाताः सर्वज्ञेन सता पुनः ॥ ३०॥

yairhṛtā vāsudevasya patnyaḥ saṃluṇṭhitāśca tāḥ |stenāste kiṃ na vijñātāḥ sarvajñena satā punaḥ || 30||

भीष्मद्रोणवधः कामं भूभारहरणे मतः ।अर्चिताश्च महात्मानः पाण्डवा धर्मतत्पराः ॥ ३१॥

bhīṣmadroṇavadhaḥ kāmaṃ bhūbhāraharaṇe mataḥ |arcitāśca mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmatatparāḥ || 31||

कृष्णभक्ताः सदाचारा युधिष्ठिरपुरोगमाः ।ते कृत्वा राजसूयञ्च यज्ञराजं विधानतः ॥ ३२॥

kṛṣṇabhaktāḥ sadācārā yudhiṣṭhirapurogamāḥ |te kṛtvā rājasūyañca yajñarājaṃ vidhānataḥ || 32||

दक्षिणा विविधा दत्त्वा ब्राह्मणेभ्योऽतिभावतः ।पाण्डुपुत्रास्तु देवांशा वासुदेवाश्रिता मुने ॥ ३३॥

dakṣiṇā vividhā dattvā brāhmaṇebhyo'tibhāvataḥ |pāṇḍuputrāstu devāṃśā vāsudevāśritā mune || 33||

घोरं दुःखं कथं प्राप्ताः क्व गतं सुकृतञ्च तत् ।किं तत्पापं महारौद्रं येन ते पीडिताः सदा ॥ ३४॥

ghoraṃ duḥkhaṃ kathaṃ prāptāḥ kva gataṃ sukṛtañca tat |kiṃ tatpāpaṃ mahāraudraṃ yena te pīḍitāḥ sadā || 34||

द्रौपदी च महाभागा वेदीमध्यात्समुत्थिता ।रमांशजा च साध्वी च कृष्णभक्तियुता तथा ॥ ३५॥

draupadī ca mahābhāgā vedīmadhyātsamutthitā |ramāṃśajā ca sādhvī ca kṛṣṇabhaktiyutā tathā || 35||

सा कथं दुःखमतुलं प्राप घोरं पुनः पुनः ।दुःशासनेन सा केशे गृहीता पीडिता भृशम् ॥ ३६॥

sā kathaṃ duḥkhamatulaṃ prāpa ghoraṃ punaḥ punaḥ |duḥśāsanena sā keśe gṛhītā pīḍitā bhṛśam || 36||

रजस्वला सभायां तु नीता भीतैकवाससा ।विराटनगरे दासी जाता मत्स्यस्य सा पुनः ॥ ३७॥

rajasvalā sabhāyāṃ tu nītā bhītaikavāsasā |virāṭanagare dāsī jātā matsyasya sā punaḥ || 37||

धर्षिता कीचकेनाथ रुदती कुररी यथा ।हृता जयद्रथेनाथ क्रन्दमानातिदुःखिता ॥ ३८॥

dharṣitā kīcakenātha rudatī kurarī yathā |hṛtā jayadrathenātha krandamānātiduḥkhitā || 38||

मोचिता पाण्डवैः पश्चाद्बलवद्भिर्महात्मभिः ।पूर्वजन्मकृतं पापं किं तद्येन च पीडिताः ॥ ३९॥

mocitā pāṇḍavaiḥ paścādbalavadbhirmahātmabhiḥ |pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ kiṃ tadyena ca pīḍitāḥ || 39||

दुःखान्यनेकान्याप्तास्ते कथयाद्य महामते ।राजसूयं क्रतुवरं कृत्वा ते मम पूर्वजाः ॥ ४०॥

duḥkhānyanekānyāptāste kathayādya mahāmate |rājasūyaṃ kratuvaraṃ kṛtvā te mama pūrvajāḥ || 40||

दुःखं महत्तरं प्राप्ताः पूर्वजन्मकृतेन वै ।देवांशानां कथं तेषां संशयोऽयं महान्हि मे ॥ ४१॥

duḥkhaṃ mahattaraṃ prāptāḥ pūrvajanmakṛtena vai |devāṃśānāṃ kathaṃ teṣāṃ saṃśayo'yaṃ mahānhi me || 41||

सदाचारैस्तु कौन्तेयैर्भीष्मद्रोणादयो हताः ।छलेन धनलाभार्थं जानानैर्नश्वरं जगत् ॥ ४२॥

sadācāraistu kaunteyairbhīṣmadroṇādayo hatāḥ |chalena dhanalābhārthaṃ jānānairnaśvaraṃ jagat || 42||

प्रेरिता वासुदेवेन पापे घोरे महात्मना ।कुलं क्षयितवन्तस्ते हरिणा परमात्मना ॥ ४३॥

preritā vāsudevena pāpe ghore mahātmanā |kulaṃ kṣayitavantaste hariṇā paramātmanā || 43||

वरं भिक्षाटनं साधोर्नीवारैर्जीवनं वरम् ।योधान्न हत्वा लोभेन शिल्पेन जीवनं वरम् ॥ ४४॥

varaṃ bhikṣāṭanaṃ sādhornīvārairjīvanaṃ varam |yodhānna hatvā lobhena śilpena jīvanaṃ varam || 44||

विच्छिन्नस्तु त्वया वंशो रक्षितो मुनिसत्तम ।समुत्पाद्य सुतानाशु गोलकाच्छत्रुनाशनान् ॥ ४५॥

vicchinnastu tvayā vaṃśo rakṣito munisattama |samutpādya sutānāśu golakācchatrunāśanān || 45||

सोऽल्पेनैव तु कालेन विराटतनयासुतः ।तापसस्य गले सर्पं न्यस्तवान्कथमद्भुतम् ॥ ४६॥

so'lpenaiva tu kālena virāṭatanayāsutaḥ |tāpasasya gale sarpaṃ nyastavānkathamadbhutam || 46||

नकोऽपि ब्राह्मणं द्वेष्टि क्षत्रियस्य कुलोद्भवः ।तापसं मौनसंयुक्तं पित्रा किं तत्कृतं मुने ॥ ४७॥

nako'pi brāhmaṇaṃ dveṣṭi kṣatriyasya kulodbhavaḥ |tāpasaṃ maunasaṃyuktaṃ pitrā kiṃ tatkṛtaṃ mune || 47||

एतैरन्यैश्च सन्देहैर्विकलं मे मनोऽधुना ।स्थिरं कुरु पितः साधो सर्वज्ञोऽसि दयानिधे ॥ ४८॥

etairanyaiśca sandehairvikalaṃ me mano'dhunā |sthiraṃ kuru pitaḥ sādho sarvajño'si dayānidhe || 48||

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायांचतुर्थस्कन्धे जनमेजयप्रश्नाः प्रथमोऽध्यायः ॥ ४\।१॥

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃcaturthaskandhe janamejayapraśnāḥ prathamo'dhyāyaḥ || 4\|1||

सूत उवाच ।एवं पृष्टः पुराणज्ञो व्यासः सत्यवतीसुतः ।परीक्षितसुतं शान्तं ततो वै जनमेजयम् ॥ १॥

sūta uvāca |evaṃ pṛṣṭaḥ purāṇajño vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |parīkṣitasutaṃ śāntaṃ tato vai janamejayam || 1||