देवीभागवतमहापुराणम् स्कन्धः ११ 11. Shrimaddevibhagavatamahapurane Ekadashah Skandhah

नारद उवाच ।भगवन् भूतभव्येश नारायण सनातन ।आख्यातं परमाश्चर्यं देवीचारित्रमुत्तमम् ॥ १॥

nārada uvāca |bhagavan bhūtabhavyeśa nārāyaṇa sanātana |ākhyātaṃ paramāścaryaṃ devīcāritramuttamam || 1||

प्रादुर्भावः परो मातुः कार्यार्थमसुरद्रुहाम् ।अधिकाराप्तिरुक्तात्र देवीपूर्णकृपावशात् ॥ २॥

prādurbhāvaḥ paro mātuḥ kāryārthamasuradruhām |adhikārāptiruktātra devīpūrṇakṛpāvaśāt || 2||

अधुना श्रोतुमिच्छामि येन प्रीणाति सर्वदा ।स्वभक्तान्परिपुष्णाति तमाचारं वद प्रभो ॥ ३॥

adhunā śrotumicchāmi yena prīṇāti sarvadā |svabhaktānparipuṣṇāti tamācāraṃ vada prabho || 3||

श्रीनारायण उवाच ।शृणु नारद तत्त्वज्ञ सदाचारविधिक्रमम् ।यदनुष्ठानमात्रेण देवी प्रीणाति सर्वदा ॥ ४॥

śrīnārāyaṇa uvāca |śṛṇu nārada tattvajña sadācāravidhikramam |yadanuṣṭhānamātreṇa devī prīṇāti sarvadā || 4||

प्रातरुत्थाय कर्तव्यं यद् द्विजेन दिने दिने ।तदहं सम्प्रवक्ष्यामि द्विजानामुपकारकम् ॥ ५॥

prātarutthāya kartavyaṃ yad dvijena dine dine |tadahaṃ sampravakṣyāmi dvijānāmupakārakam || 5||

उदयास्तमयं यावद् द्विजः सत्कर्मकृद्भवेत् ।नित्यनैमित्तिकैर्युक्तः काम्यैश्चान्यैरगर्हितैः ॥ ६॥

udayāstamayaṃ yāvad dvijaḥ satkarmakṛdbhavet |nityanaimittikairyuktaḥ kāmyaiścānyairagarhitaiḥ || 6||

आत्मनश्च सहायार्थं पिता माता न तिष्ठति ।न पुत्रदारा न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलम् ॥ ७॥

ātmanaśca sahāyārthaṃ pitā mātā na tiṣṭhati |na putradārā na jñātirdharmastiṣṭhati kevalam || 7||

तस्माद्धर्मं सहायार्थं नित्यं सञ्चिनु साधनैः ।धर्मेणैव सहायात्तु तमस्तरति दुस्तरम् ॥ ८॥

tasmāddharmaṃ sahāyārthaṃ nityaṃ sañcinu sādhanaiḥ |dharmeṇaiva sahāyāttu tamastarati dustaram || 8||

आचारः प्रथमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च ।तस्मादस्मिन्समायुक्तो नित्यं स्यादात्मनो द्विजः ॥ ९॥

ācāraḥ prathamo dharmaḥ śrutyuktaḥ smārta eva ca |tasmādasminsamāyukto nityaṃ syādātmano dvijaḥ || 9||

आचाराल्लभते चायुराचाराल्लभते प्रजाः ।आचारादन्नमक्षय्यमाचारो हन्ति पातकम् ॥ १०॥

ācārāllabhate cāyurācārāllabhate prajāḥ |ācārādannamakṣayyamācāro hanti pātakam || 10||

आचारः परमो धर्मो नृणां कल्याणकारकः ।इह लोके सुखी भूत्वा परत्र लभते सुखम् ॥ ११॥

ācāraḥ paramo dharmo nṛṇāṃ kalyāṇakārakaḥ |iha loke sukhī bhūtvā paratra labhate sukham || 11||

अज्ञानान्धजनानां तु मोहितैर्भ्रामितात्मनाम् ।धर्मरूपो महादीपो मुक्तिमार्गप्रदर्शकः ॥ १२॥

ajñānāndhajanānāṃ tu mohitairbhrāmitātmanām |dharmarūpo mahādīpo muktimārgapradarśakaḥ || 12||

आचारात्प्राप्यते श्रैष्ठ्यमाचारात्कर्म लभ्यते ।कर्मणो जायते ज्ञानमिति वाक्यं मनोः स्मृतम् ॥ १३॥

ācārātprāpyate śraiṣṭhyamācārātkarma labhyate |karmaṇo jāyate jñānamiti vākyaṃ manoḥ smṛtam || 13||

सर्वधर्मवरिष्ठोऽयमाचारः परमं तपः ।तदेव ज्ञानमुद्दिष्टं तेन सर्वं प्रसाध्यते ॥ १४॥

sarvadharmavariṣṭho'yamācāraḥ paramaṃ tapaḥ |tadeva jñānamuddiṣṭaṃ tena sarvaṃ prasādhyate || 14||

यस्त्वाचारविहीनोऽत्र वर्तते द्विजसत्तमः ।स शूद्रवद् बहिष्कार्यो यथा शूद्रस्तथैव सः ॥ १५॥

yastvācāravihīno'tra vartate dvijasattamaḥ |sa śūdravad bahiṣkāryo yathā śūdrastathaiva saḥ || 15||

आचारो द्विविधः प्रोक्तः शास्त्रीयो लौकिकस्तथा ।उभावपि प्रकर्तव्यौ न त्याज्यौ शुभमिच्छता ॥ १६॥

ācāro dvividhaḥ proktaḥ śāstrīyo laukikastathā |ubhāvapi prakartavyau na tyājyau śubhamicchatā || 16||

ग्रामधर्मा जातिधर्मा देशधर्माः कुलोद्भवाः ।परिग्राह्या नृभिः सर्वैर्नैव ताँल्लङ्घयेन्मुने ॥ १७॥

grāmadharmā jātidharmā deśadharmāḥ kulodbhavāḥ |parigrāhyā nṛbhiḥ sarvairnaiva tām̐llaṅghayenmune || 17||

दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः ।दुःखभागी च सततं व्याधिना व्याप्त एव च ॥ १८॥

durācāro hi puruṣo loke bhavati ninditaḥ |duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhinā vyāpta eva ca || 18||

परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ।धर्ममप्यसुखोदर्कं लोकविद्विष्टमेव च ॥ १९॥

parityajedarthakāmau yau syātāṃ dharmavarjitau |dharmamapyasukhodarkaṃ lokavidviṣṭameva ca || 19||

नारद उवाच ।बहुत्वादिह शास्त्राणां निश्चयः स्यात्कथं मुने ।कियत्प्रमाणं तद् ब्रूहि धर्ममार्गविनिर्णये ॥ २०॥

nārada uvāca |bahutvādiha śāstrāṇāṃ niścayaḥ syātkathaṃ mune |kiyatpramāṇaṃ tad brūhi dharmamārgavinirṇaye || 20||

श्रीनारायण उवाच ।श्रुतिस्मृती उभे नेत्रे पुराणं हृदयं स्मृतम् ।एतत्त्रयोक्त एव स्याद्धर्मो नान्यत्र कुत्रचित् ॥ २१॥

śrīnārāyaṇa uvāca |śrutismṛtī ubhe netre purāṇaṃ hṛdayaṃ smṛtam |etattrayokta eva syāddharmo nānyatra kutracit || 21||

विरोधो यत्र तु भवेत्त्रयाणां च परस्परम् ।श्रुतिस्तत्र प्रमाणं स्याद् द्वयोर्द्वैधे स्मृतिर्वरा ॥ २२॥

virodho yatra tu bhavettrayāṇāṃ ca parasparam |śrutistatra pramāṇaṃ syād dvayordvaidhe smṛtirvarā || 22||

श्रुतिद्वैधं भवेद्यत्र तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ ।स्मृतिद्वैधं तु यत्र स्याद्विषयः कल्प्यतां पृथक् ॥ २३॥

śrutidvaidhaṃ bhavedyatra tatra dharmāvubhau smṛtau |smṛtidvaidhaṃ tu yatra syādviṣayaḥ kalpyatāṃ pṛthak || 23||

पुराणेषु क्वचिच्चैव तन्त्रदृष्टं यथातथम् ।धर्मं वदन्ति तं धर्मं गृह्णीयान्न कथञ्चन ॥ २४॥

purāṇeṣu kvaciccaiva tantradṛṣṭaṃ yathātatham |dharmaṃ vadanti taṃ dharmaṃ gṛhṇīyānna kathañcana || 24||

वेदाविरोधि चेत्तन्त्रं तत्प्रमाणं न संशयः ।प्रत्यक्षश्रुतिरुद्धं यत्तत्प्रमाणं भवेन्न च ॥ २५॥

vedāvirodhi cettantraṃ tatpramāṇaṃ na saṃśayaḥ |pratyakṣaśrutiruddhaṃ yattatpramāṇaṃ bhavenna ca || 25||

सर्वथा वेद एवासौ धर्ममार्गप्रमाणकः ।तेनाविरुद्धं यत्किञ्चित्तत्प्रमाणं न चान्यथा ॥ २६॥

sarvathā veda evāsau dharmamārgapramāṇakaḥ |tenāviruddhaṃ yatkiñcittatpramāṇaṃ na cānyathā || 26||

यो वेदधर्ममुज्झित्य वर्ततेऽन्यप्रमाणतः ।कुण्डानि तस्य शिक्षार्थं यमलोके वसन्ति हि ॥ २७॥

yo vedadharmamujjhitya vartate'nyapramāṇataḥ |kuṇḍāni tasya śikṣārthaṃ yamaloke vasanti hi || 27||

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वेदोक्तं धर्ममाश्रयेत् ।स्मृतिः पुराणमन्यद्वा तन्त्रं वा शास्त्रमेव च ॥ २८॥

tasmātsarvaprayatnena vedoktaṃ dharmamāśrayet |smṛtiḥ purāṇamanyadvā tantraṃ vā śāstrameva ca || 28||

तन्मूलत्वे प्रमाणं स्यान्नान्यथा तु कदाचन ।ये कुशास्त्राभियोगेन वर्तयन्तीह मानवान् ॥ २९॥

tanmūlatve pramāṇaṃ syānnānyathā tu kadācana |ye kuśāstrābhiyogena vartayantīha mānavān || 29||

अधोमुखोर्ध्वपादास्ते यास्यन्ति नरकार्णवम् ।कामाचाराः पाशुपतास्तथा वै लिङ्गधारिणः ॥ ३०॥

adhomukhordhvapādāste yāsyanti narakārṇavam |kāmācārāḥ pāśupatāstathā vai liṅgadhāriṇaḥ || 30||

तप्तमुद्राङ्किता ये च वैखानसमतानुगाः ।ते सर्वे निरयं यान्ति वेदमार्गबहिष्कृताः ॥ ३१॥

taptamudrāṅkitā ye ca vaikhānasamatānugāḥ |te sarve nirayaṃ yānti vedamārgabahiṣkṛtāḥ || 31||

वेदोक्तमेव सद्धर्मं तस्मात्कुर्यान्नरः सदा ।उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किं मयाद्य कृतं कृतम् ॥ ३२॥

vedoktameva saddharmaṃ tasmātkuryānnaraḥ sadā |utthāyotthāya boddhavyaṃ kiṃ mayādya kṛtaṃ kṛtam || 32||

दत्तं वा दापितं वापि वाक्येनापि च भाषितम् ।उपपापेषु सर्वेषु पातकेषु महत्स्वपि ॥ ३३॥

dattaṃ vā dāpitaṃ vāpi vākyenāpi ca bhāṣitam |upapāpeṣu sarveṣu pātakeṣu mahatsvapi || 33||

अवाप्य रजनीयामं ब्रह्मध्यानं समाचरेत् ।ऊरुस्थोत्तानचरणः सव्ये चोरौ तथोत्तरम् ॥ ३४॥

avāpya rajanīyāmaṃ brahmadhyānaṃ samācaret |ūrusthottānacaraṇaḥ savye corau tathottaram || 34||

उत्तानं किञ्चिदुत्तानं मुखमवष्टभ्य चोरसा ।निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् ॥ ३५॥

uttānaṃ kiñciduttānaṃ mukhamavaṣṭabhya corasā |nimīlitākṣaḥ sattvastho dantairdantānna saṃspṛśet || 35||

तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः ।सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामो नातिनिम्नस्थितासनः ॥ ३६॥

tālusthācalajihvaśca saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ |sanniruddhendriyagrāmo nātinimnasthitāsanaḥ || 36||

द्विगुणं त्रिगुणं वापि प्राणायाममुपक्रमेत् ।ततो ध्येयः स्थितो योऽसौ हृदये दीपवत्प्रभुः ॥ ३७॥

dviguṇaṃ triguṇaṃ vāpi prāṇāyāmamupakramet |tato dhyeyaḥ sthito yo'sau hṛdaye dīpavatprabhuḥ || 37||

धारयेत्तत्र चात्मानं धारणां धारयेद्बुधः ।सधूमश्च विधूमश्च सगर्भश्चाप्यगर्भकः ॥ ३८॥

dhārayettatra cātmānaṃ dhāraṇāṃ dhārayedbudhaḥ |sadhūmaśca vidhūmaśca sagarbhaścāpyagarbhakaḥ || 38||

सलक्ष्यश्चाप्यलक्ष्यश्च प्राणायामस्तु षड्विधः ।प्राणायामसमो योगः प्राणायाम इतीरितः ॥ ३९॥

salakṣyaścāpyalakṣyaśca prāṇāyāmastu ṣaḍvidhaḥ |prāṇāyāmasamo yogaḥ prāṇāyāma itīritaḥ || 39||

प्राणायाम इति प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः ।वर्णत्रयात्मका ह्येते रेचपूरककुम्भकाः ॥ ४०॥

prāṇāyāma iti prokto recapūrakakumbhakaiḥ |varṇatrayātmakā hyete recapūrakakumbhakāḥ || 40||

स एव प्रणवः प्रोक्तः प्राणायामश्च तन्मयः ।इडया वायुमारोप्य पूरयित्वोदरे स्थितम् ॥ ४१॥

sa eva praṇavaḥ proktaḥ prāṇāyāmaśca tanmayaḥ |iḍayā vāyumāropya pūrayitvodare sthitam || 41||

शनैः षोडशमात्राभिरन्यया तं विरेचयेत् ।एवं सधूमः प्राणानामायामः कथितो मुने ॥ ४२॥

śanaiḥ ṣoḍaśamātrābhiranyayā taṃ virecayet |evaṃ sadhūmaḥ prāṇānāmāyāmaḥ kathito mune || 42||

आधारेलिङ्गनाभिप्रकटितहृदये तालुमूले ललाटेद्वे पत्रे षोडशारे द्विदशदशदलद्वादशार्धे चतुष्के ।वासान्ते बालमध्ये डफकतसहिते कण्ठदेशे स्वराणांहङ्क्षन्तत्त्वार्थयुक्तं सकलदलगतं वर्णरूपं नमामि ॥ ४३॥

ādhāreliṅganābhiprakaṭitahṛdaye tālumūle lalāṭedve patre ṣoḍaśāre dvidaśadaśadaladvādaśārdhe catuṣke |vāsānte bālamadhye ḍaphakatasahite kaṇṭhadeśe svarāṇāṃhaṅkṣantattvārthayuktaṃ sakaladalagataṃ varṇarūpaṃ namāmi || 43||

अरुणकमलसंस्था तद्रजःपुञ्जवर्णाहरनियमितचिह्ना पद्मतन्तुस्वरूपा ।रविहुतवहराकानायकास्यस्तनाढ्यासकृदपि यदि चित्ते संवसेत्स्यात्स भुक्तः ॥ ४४॥

aruṇakamalasaṃsthā tadrajaḥpuñjavarṇāharaniyamitacihnā padmatantusvarūpā |ravihutavaharākānāyakāsyastanāḍhyāsakṛdapi yadi citte saṃvasetsyātsa bhuktaḥ || 44||

स्थितिः सैव गतिर्यात्रा मतिश्चिन्ता स्तुतिर्वचः ।अहं सर्वात्मको देवः स्तुतिः सर्वं त्वदर्चनम् ॥ ४५॥

sthitiḥ saiva gatiryātrā matiścintā stutirvacaḥ |ahaṃ sarvātmako devaḥ stutiḥ sarvaṃ tvadarcanam || 45||

अहं देवी न चान्योऽस्मि ब्रह्मैवाहं न शोकभाक् ।सच्चिदानन्दरूपोऽहं स्वात्मानमिति चिन्तयेत् ॥ ४६॥

ahaṃ devī na cānyo'smi brahmaivāhaṃ na śokabhāk |saccidānandarūpo'haṃ svātmānamiti cintayet || 46||

प्रकाशमानां प्रथमे प्रयाणेप्रतिप्रयाणेऽप्यमृतायमानाम् ।अन्तःपदव्यामनुसञ्चरन्तीमानन्दरूपामबलां प्रपद्ये ॥ ४७॥

prakāśamānāṃ prathame prayāṇepratiprayāṇe'pyamṛtāyamānām |antaḥpadavyāmanusañcarantīmānandarūpāmabalāṃ prapadye || 47||

ततो निजब्रह्मरन्ध्रे ध्यायेत्तं गुरुमीश्वरम् ।उपचारैर्मानसैश्च पूजयेत्तु यथाविधि ॥ ४८॥

tato nijabrahmarandhre dhyāyettaṃ gurumīśvaram |upacārairmānasaiśca pūjayettu yathāvidhi || 48||

स्तुवीतानेन मन्त्रेण साधको नियतात्मवान् ।गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः ।गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ४९॥

stuvītānena mantreṇa sādhako niyatātmavān |gururbrahmā gururviṣṇurgururdevo maheśvaraḥ |gurureva paraṃ brahma tasmai śrīgurave namaḥ || 49||

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामेकादशस्कन्धेमनुकृतंदेवीस्तवनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ ११\।१॥

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhemanukṛtaṃdevīstavanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 11\|1||