देवीभागवतमहापुराणम् स्कन्धः ०५ 5. Shrimaddevibhagavatamahapurane Panchamah Skandhah

ऋषय ऊचुः ।भवता कथितं सूत महदाख्यानमुत्तमम् ।कृष्णस्य चरितं दिव्यं सर्वपातकनाशनम् ॥ १॥

ṛṣaya ūcuḥ |bhavatā kathitaṃ sūta mahadākhyānamuttamam |kṛṣṇasya caritaṃ divyaṃ sarvapātakanāśanam || 1||

सन्देहोऽत्र महाभाग वासुदेवकथानके ।जायते नः प्रोच्यमाने विस्तरेण महामते ॥ २॥

sandeho'tra mahābhāga vāsudevakathānake |jāyate naḥ procyamāne vistareṇa mahāmate || 2||

वने गत्वा तपस्तप्तं वासुदेवेन दुष्करम् ।विष्णोरंशावतारेण शिवस्याराधनं कृतम् ॥ ३॥

vane gatvā tapastaptaṃ vāsudevena duṣkaram |viṣṇoraṃśāvatāreṇa śivasyārādhanaṃ kṛtam || 3||

वरप्रदानं देव्या च पार्वत्या यत्कृतं पुनः ।जगन्मातुश्च पूर्णायाः श्रीदेव्या अंशभूतया ॥ ४॥

varapradānaṃ devyā ca pārvatyā yatkṛtaṃ punaḥ |jaganmātuśca pūrṇāyāḥ śrīdevyā aṃśabhūtayā || 4||

ईश्वरेणापि कृष्णेन कुतस्तौ सम्प्रपूजितौ ।न्यूनता वा किमस्त्वस्य तदेवं संशयो मम ॥ ५॥

īśvareṇāpi kṛṣṇena kutastau samprapūjitau |nyūnatā vā kimastvasya tadevaṃ saṃśayo mama || 5||

सूत उवाच ।शृणुध्वं कारणं तत्र मया व्यासश्रुतञ्च यत् ।प्रब्रवीमि महाभागाः कथां कृष्णगुणान्विताम् ॥ ६॥

sūta uvāca |śṛṇudhvaṃ kāraṇaṃ tatra mayā vyāsaśrutañca yat |prabravīmi mahābhāgāḥ kathāṃ kṛṣṇaguṇānvitām || 6||

वृत्तान्तं व्यासतः श्रुत्वा वैराटीसुतजस्तदा ।पुनः पप्रच्छ मेधावी सन्देहं परमं गतः ॥ ७॥

vṛttāntaṃ vyāsataḥ śrutvā vairāṭīsutajastadā |punaḥ papraccha medhāvī sandehaṃ paramaṃ gataḥ || 7||

जनमेजय उवाच ।सम्यक्सत्यवतीसूनो श्रुतं परमकारणम् ।तथापि मनसो वृत्तिः संशयं न विमुञ्चति ॥ ८॥

janamejaya uvāca |samyaksatyavatīsūno śrutaṃ paramakāraṇam |tathāpi manaso vṛttiḥ saṃśayaṃ na vimuñcati || 8||

कृष्णेनाराधितः शम्भुस्तपस्तप्त्वातिदारुणम् ।विस्मयोऽयं महाभाग देवदेवेन विष्णुना ॥ ९॥

kṛṣṇenārādhitaḥ śambhustapastaptvātidāruṇam |vismayo'yaṃ mahābhāga devadevena viṣṇunā || 9||

यः सर्वात्मापि सर्वेशः सर्वसिद्धिप्रदः प्रभुः ।स कथं कृतवान्घोरं तपः प्राकृतवद्धरिः ॥ १०॥

yaḥ sarvātmāpi sarveśaḥ sarvasiddhipradaḥ prabhuḥ |sa kathaṃ kṛtavānghoraṃ tapaḥ prākṛtavaddhariḥ || 10||

जगत्कर्तुं क्षमः कृष्णस्तथा पालयितुं क्षमः ।संहर्तुमपि कस्मात्स दारुणं तप आचरत् ॥ ११॥

jagatkartuṃ kṣamaḥ kṛṣṇastathā pālayituṃ kṣamaḥ |saṃhartumapi kasmātsa dāruṇaṃ tapa ācarat || 11||

व्यास उवाच ।सत्यमुक्तं त्वया राजन् वासुदेवो जनार्दनः ।क्षमः सर्वेषु कार्येषु देवानां दैत्यसूदनः ॥ १२॥

vyāsa uvāca |satyamuktaṃ tvayā rājan vāsudevo janārdanaḥ |kṣamaḥ sarveṣu kāryeṣu devānāṃ daityasūdanaḥ || 12||

तथापि मानुषं देहमाश्रितः परमेश्वरः ।कृतवान्मानुषान्भावान्वर्णाश्रमसमाश्रितान् ॥ १३॥

tathāpi mānuṣaṃ dehamāśritaḥ parameśvaraḥ |kṛtavānmānuṣānbhāvānvarṇāśramasamāśritān || 13||

वृद्धानां पूजनं चैव गुरुपादाभिवन्दनम् ।ब्राह्मणानां तथा सेवा देवताराधनं तथा ॥ १४॥

vṛddhānāṃ pūjanaṃ caiva gurupādābhivandanam |brāhmaṇānāṃ tathā sevā devatārādhanaṃ tathā || 14||

शोके शोकाभियोगश्च हर्षे हर्षसमुन्नतिः ।दैन्यं नानापवादाश्च स्त्रीषु कामोपसेवनम् ॥ १५॥

śoke śokābhiyogaśca harṣe harṣasamunnatiḥ |dainyaṃ nānāpavādāśca strīṣu kāmopasevanam || 15||

कामः क्रोधस्तथा लोभः काले काले भवन्ति हि ।तथा गुणमये देहे निर्गुणत्वं कथं भवेत् ॥ १६॥

kāmaḥ krodhastathā lobhaḥ kāle kāle bhavanti hi |tathā guṇamaye dehe nirguṇatvaṃ kathaṃ bhavet || 16||

सौबलीशापजाद्दोषात्तथा ब्राह्मणशापजात् ।निधनं यादवानां तु कृष्णदेहस्य मोचनम् ॥ १७॥

saubalīśāpajāddoṣāttathā brāhmaṇaśāpajāt |nidhanaṃ yādavānāṃ tu kṛṣṇadehasya mocanam || 17||

हरणं लुण्ठनं तद्वत्तत्पत्नीनां नराधिप ।अर्जुनस्यास्त्रमोक्षे च क्लीबत्वं तस्करेषु च ॥ १८॥

haraṇaṃ luṇṭhanaṃ tadvattatpatnīnāṃ narādhipa |arjunasyāstramokṣe ca klībatvaṃ taskareṣu ca || 18||

अज्ञत्वं हरणे गेहात्तत्प्रद्युम्नानिरुद्धयोः ।एवं मानुषदेहेऽस्मिन्मानुषं खलु चेष्टितम् ॥ १९॥

ajñatvaṃ haraṇe gehāttatpradyumnāniruddhayoḥ |evaṃ mānuṣadehe'sminmānuṣaṃ khalu ceṣṭitam || 19||

विष्णोरंशावतारेऽस्मिन्नारायणमुनेस्तथा ।अंशजे वासुदेवेऽत्र किं चित्रं शिवसेवने ॥ २०॥

viṣṇoraṃśāvatāre'sminnārāyaṇamunestathā |aṃśaje vāsudeve'tra kiṃ citraṃ śivasevane || 20||

स हि सर्वेश्वरो देवो विष्णोरपि च कारणम् ।सुषुप्तस्थाननाथः स विष्णुना च प्रपूजितः ॥ २१॥

sa hi sarveśvaro devo viṣṇorapi ca kāraṇam |suṣuptasthānanāthaḥ sa viṣṇunā ca prapūjitaḥ || 21||

तदंशभूताः कृष्णाद्यास्तैः कथं न स पूज्यते ।अकारो भगवान्ब्रह्माप्युकारः स्याद्धरिः स्वयम् ॥ २२॥

tadaṃśabhūtāḥ kṛṣṇādyāstaiḥ kathaṃ na sa pūjyate |akāro bhagavānbrahmāpyukāraḥ syāddhariḥ svayam || 22||

मकारो भगवान् रुद्रोऽप्यर्धमात्रा महेश्वरी ।उत्तरोत्तरभावेनाप्युत्तमत्वं स्मृतं बुधैः ॥ २३॥

makāro bhagavān rudro'pyardhamātrā maheśvarī |uttarottarabhāvenāpyuttamatvaṃ smṛtaṃ budhaiḥ || 23||

अतः सर्वेषु शास्त्रेषु देवी सर्वोत्तमा स्मृता ।अर्धमात्रास्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः ॥ २४॥

ataḥ sarveṣu śāstreṣu devī sarvottamā smṛtā |ardhamātrāsthitā nityā yānuccāryā viśeṣataḥ || 24||

विष्णोरप्यथिको रुद्रो विष्णुस्तु ब्रह्मणोऽधिकः ।तस्मान्न संशयः कार्यः कृष्णेन शिवपूजने ॥ २५॥

viṣṇorapyathiko rudro viṣṇustu brahmaṇo'dhikaḥ |tasmānna saṃśayaḥ kāryaḥ kṛṣṇena śivapūjane || 25||

इच्छया ब्रह्मणो वक्त्राद्वरदानार्थमुद्बभौ ।मूलरुद्रस्यांशभूतो रुद्रनामा द्वितीयकः ॥ २६॥

icchayā brahmaṇo vaktrādvaradānārthamudbabhau |mūlarudrasyāṃśabhūto rudranāmā dvitīyakaḥ || 26||

सोऽपि पूज्योऽस्ति सर्वेषां मूलरुद्रस्य का कथा ।देवीतत्त्वस्य सान्निध्यादुत्तमत्वं स्मृतं शिवे ॥ २७॥

so'pi pūjyo'sti sarveṣāṃ mūlarudrasya kā kathā |devītattvasya sānnidhyāduttamatvaṃ smṛtaṃ śive || 27||

अवतारा हरेरेवं प्रभवन्ति युगे युगे ।योगमायाप्रभावेण नात्र कार्या विचारणा ॥ २८॥

avatārā harerevaṃ prabhavanti yuge yuge |yogamāyāprabhāveṇa nātra kāryā vicāraṇā || 28||

या नेत्रपक्ष्मपरिसञ्चलनेन सम्यग्विश्वं सृजत्यवति हन्ति निगूढभावा ।सैषा करोति सततं द्रुहिणाच्युतेशान्नानावतारकलने परिभूयमानान् ॥ २९॥

yā netrapakṣmaparisañcalanena samyagviśvaṃ sṛjatyavati hanti nigūḍhabhāvā |saiṣā karoti satataṃ druhiṇācyuteśānnānāvatārakalane paribhūyamānān || 29||

सूतीगृहाद्व्रजनमप्यनया नियुक्तंसङ्गोपितश्च भवने पशुपालराज्ञः ।सम्प्रापितश्च मधुरां विनियोजितश्चश्रीद्वारकाप्रणयने ननु भीतचित्तः ॥ ३०॥

sūtīgṛhādvrajanamapyanayā niyuktaṃsaṅgopitaśca bhavane paśupālarājñaḥ |samprāpitaśca madhurāṃ viniyojitaścaśrīdvārakāpraṇayane nanu bhītacittaḥ || 30||

निर्माय षोडशसहस्रशतार्धकास्तानार्योऽष्टसम्मततराः स्वकलासमुत्थाः ।तासां विलासवशगं तु विधाय कामंदासीकृतो हि भगवाननयाप्यनन्तः ॥ ३१॥

nirmāya ṣoḍaśasahasraśatārdhakāstānāryo'ṣṭasammatatarāḥ svakalāsamutthāḥ |tāsāṃ vilāsavaśagaṃ tu vidhāya kāmaṃdāsīkṛto hi bhagavānanayāpyanantaḥ || 31||

एकापि बन्धनविधौ युवती समर्थापुंसो यथा सुदृढलोहमयं तु दाम ।किं नाम षोडशसहस्रशतार्धकाश्चतं स्वीकृतं शुकमिवातिनिबन्धयन्ति ॥ ३२॥

ekāpi bandhanavidhau yuvatī samarthāpuṃso yathā sudṛḍhalohamayaṃ tu dāma |kiṃ nāma ṣoḍaśasahasraśatārdhakāścataṃ svīkṛtaṃ śukamivātinibandhayanti || 32||

सात्राजितीवशगतेन मुदान्वितेनप्राप्तं सुरेन्द्रभवनं हरिणा तदानीम् ।कृत्वा मृधं मघवता विहृतस्तरूणामीशः प्रियासदनभूषणतां य आप ॥ ३३॥

sātrājitīvaśagatena mudānvitenaprāptaṃ surendrabhavanaṃ hariṇā tadānīm |kṛtvā mṛdhaṃ maghavatā vihṛtastarūṇāmīśaḥ priyāsadanabhūṣaṇatāṃ ya āpa || 33||

यो भीमजां हि हृतवाञ्छिशुपालकादीञ्जित्वा विधिं निखिलधर्मकृतो विधित्सुः ।जग्राह तां निजबलेन च धर्मपत्नींकोऽसौ विधिः परकलत्रहृतौ विजातः ॥ ३४॥

yo bhīmajāṃ hi hṛtavāñchiśupālakādīñjitvā vidhiṃ nikhiladharmakṛto vidhitsuḥ |jagrāha tāṃ nijabalena ca dharmapatnīṃko'sau vidhiḥ parakalatrahṛtau vijātaḥ || 34||

अहङ्कारवशः प्राणी करोति च शुभाशुभम् ।विमूढो मोहजालेन तत्कृतेनातिपातिना ॥ ३५॥

ahaṅkāravaśaḥ prāṇī karoti ca śubhāśubham |vimūḍho mohajālena tatkṛtenātipātinā || 35||

अहङ्काराद्धि सञ्जातमिदं स्थावरजङ्गमम् ।मूलाद्धरिहरादीनामुग्रात्प्रकृतिसम्भवात् ॥ ३६॥

ahaṅkārāddhi sañjātamidaṃ sthāvarajaṅgamam |mūlāddhariharādīnāmugrātprakṛtisambhavāt || 36||

अहङ्कारपरित्यक्तो यदा भवति पद्मजः ।तदा विमुक्तो भवति नोचेत्संसारकर्मकृत् ॥ ३७॥

ahaṅkāraparityakto yadā bhavati padmajaḥ |tadā vimukto bhavati nocetsaṃsārakarmakṛt || 37||

तन्मुक्तस्तु विमुक्तो हि बद्धस्तद्वशतां गतः ।न नारी न धनं गेहं न पुत्रा न सहोदराः ॥ ३८॥

tanmuktastu vimukto hi baddhastadvaśatāṃ gataḥ |na nārī na dhanaṃ gehaṃ na putrā na sahodarāḥ || 38||

बन्धनं प्राणिनां राजन्नहङ्कारस्तु बन्धकः ।अहं कर्ता मया चेदं कृतं कार्यं बलीयसा ॥ ३९॥

bandhanaṃ prāṇināṃ rājannahaṅkārastu bandhakaḥ |ahaṃ kartā mayā cedaṃ kṛtaṃ kāryaṃ balīyasā || 39||

करिष्यामि करोम्येवं स्वयं बध्नाति प्राणभृत् ।कारणेन विना कार्यं न सम्भवति कर्हिचित् ॥ ४०॥

kariṣyāmi karomyevaṃ svayaṃ badhnāti prāṇabhṛt |kāraṇena vinā kāryaṃ na sambhavati karhicit || 40||

यथा न दृश्यते जातो मृत्पिण्डेन विना घटः ।विष्णुः पालयिता विश्वस्याहङ्कारसमन्वितः ॥ ४१॥

yathā na dṛśyate jāto mṛtpiṇḍena vinā ghaṭaḥ |viṣṇuḥ pālayitā viśvasyāhaṅkārasamanvitaḥ || 41||

अन्यथा सर्वदा चिन्ताम्बुधौ मग्नः कथं भवेत् ।अहङ्कारविमुक्तस्तु यदा भवति मानवः ॥ ४२॥

anyathā sarvadā cintāmbudhau magnaḥ kathaṃ bhavet |ahaṅkāravimuktastu yadā bhavati mānavaḥ || 42||

अवतारप्रवाहेषु कथं मज्जेच्छुभाशयः ।मोहमूलमहङ्कारः संसारस्तत्समुद्भवः ॥ ४३॥

avatārapravāheṣu kathaṃ majjecchubhāśayaḥ |mohamūlamahaṅkāraḥ saṃsārastatsamudbhavaḥ || 43||

अहङ्कारविहीनानां न मोहो न च संसृतिः ।त्रिविधः पुरुषः प्रोक्तः सात्त्विको राजसस्तथा ॥ ४४॥

ahaṅkāravihīnānāṃ na moho na ca saṃsṛtiḥ |trividhaḥ puruṣaḥ proktaḥ sāttviko rājasastathā || 44||

तामसस्तु महाराज ब्रह्मविष्णुशिवादिषु ।त्रिविधस्त्रिषु राजेन्द्र काजेशादिषु सर्वदा ॥ ४५॥

tāmasastu mahārāja brahmaviṣṇuśivādiṣu |trividhastriṣu rājendra kājeśādiṣu sarvadā || 45||

अहङ्कारः सदा प्रोक्तो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।अहङ्कारेण तेनैव बद्धा एते न संशयः ॥ ४६॥

ahaṅkāraḥ sadā prokto munibhistattvadarśibhiḥ |ahaṅkāreṇa tenaiva baddhā ete na saṃśayaḥ || 46||

मायाविमोहिता मन्दाः प्रवदन्ति मनीषिणः ।करोति स्वेच्छया विष्णुरवताराननेकशः ॥ ४७॥

māyāvimohitā mandāḥ pravadanti manīṣiṇaḥ |karoti svecchayā viṣṇuravatārānanekaśaḥ || 47||

मन्दोऽपि दुःखगहने गर्भवासेऽतिसङ्कटे ।न करोति मतिं विद्वान्कथं कुर्यात्स चक्रभृत् ॥ ४८॥

mando'pi duḥkhagahane garbhavāse'tisaṅkaṭe |na karoti matiṃ vidvānkathaṃ kuryātsa cakrabhṛt || 48||

कौसल्यादेवकीगर्भे विष्ठामलसमाकुले ।स्वेच्छया प्रवदन्त्यद्धा गतो हि मधुसूदनः ॥ ४९॥

kausalyādevakīgarbhe viṣṭhāmalasamākule |svecchayā pravadantyaddhā gato hi madhusūdanaḥ || 49||

वैकुण्ठसदनं त्यक्त्वा गर्भवासे सुखं नु किम् ।चिन्ताकोटिसमुत्थाने दुःखदे विषसम्मिते ॥ ५०॥

vaikuṇṭhasadanaṃ tyaktvā garbhavāse sukhaṃ nu kim |cintākoṭisamutthāne duḥkhade viṣasammite || 50||