देवीभागवतमहापुराणम् स्कन्धः १२ 12. Shrimaddevibhagavatamahapurane Dvadashah Skandhah

नारद उवाच ।सदाचारविधिर्देव भवता वर्णितः प्रभो ।तस्याप्यतुलमाहात्म्यं सर्वपापविनाशनम् ॥ १॥

nārada uvāca |sadācāravidhirdeva bhavatā varṇitaḥ prabho |tasyāpyatulamāhātmyaṃ sarvapāpavināśanam || 1||

श्रुतं भवन्मुखाम्भोजच्युतं देवीकथामृतम् ।व्रतानि यानि चोक्तानि चान्द्रायणमुखानि ते ॥ २॥

śrutaṃ bhavanmukhāmbhojacyutaṃ devīkathāmṛtam |vratāni yāni coktāni cāndrāyaṇamukhāni te || 2||

दुःखसाध्यानि जानीमः कर्तृसाध्यानि तानि च ।तदस्मात्साम्प्रतं यत्तु सुखसाध्यं शरीरिणाम् ॥ ३॥

duḥkhasādhyāni jānīmaḥ kartṛsādhyāni tāni ca |tadasmātsāmprataṃ yattu sukhasādhyaṃ śarīriṇām || 3||

देवीप्रसादजनकं शुभानुष्ठानसिद्धिदम् ।तत्कर्म वद मे स्वामिन् कृपापूर्वं सुरेश्वर ॥ ४॥

devīprasādajanakaṃ śubhānuṣṭhānasiddhidam |tatkarma vada me svāmin kṛpāpūrvaṃ sureśvara || 4||

सदाचारविधौ यश्च गायत्रीविधिरीरितः ।तस्मिन्मुख्यतमं किं स्यात्किं वा पुण्याधिकप्रदम् ॥ ५॥

sadācāravidhau yaśca gāyatrīvidhirīritaḥ |tasminmukhyatamaṃ kiṃ syātkiṃ vā puṇyādhikapradam || 5||

ये गायत्रीगता वर्णास्तत्त्वसङ्ख्यास्त्वयेरिताः ।तेषां के ऋषयः प्रोक्ताः कानि छन्दांसि वै मुने ॥ ६॥

ye gāyatrīgatā varṇāstattvasaṅkhyāstvayeritāḥ |teṣāṃ ke ṛṣayaḥ proktāḥ kāni chandāṃsi vai mune || 6||

तेषां का देवताः प्रोक्ताः सर्वं कथय मे प्रभो ।महत्कौतूहलं मे च मानसे परिवर्तते ॥ ७॥

teṣāṃ kā devatāḥ proktāḥ sarvaṃ kathaya me prabho |mahatkautūhalaṃ me ca mānase parivartate || 7||

श्रीनारायणाय उवाच ।कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादनुष्ठानादिकं तथा ।गायत्रीमात्रनिष्ठस्तु कृतकृत्यो भवेद्द्विजः ॥ ८॥

śrīnārāyaṇāya uvāca |kuryādanyanna vā kuryādanuṣṭhānādikaṃ tathā |gāyatrīmātraniṣṭhastu kṛtakṛtyo bhaveddvijaḥ || 8||

सन्ध्यासु चार्घ्यदानं च गायत्रीजपमेव च ।सहस्रत्रितयं कुर्वन्सुरैः पूज्यो भवेन्मुने ॥ ९॥

sandhyāsu cārghyadānaṃ ca gāyatrījapameva ca |sahasratritayaṃ kurvansuraiḥ pūjyo bhavenmune || 9||

न्यासान्करोतु वा मा वा गायत्रीमेव चाभ्यसेत् ।ध्यात्वा निर्व्याजया वृत्त्या सच्चिदानन्दरूपिणीम् ॥ १०॥

nyāsānkarotu vā mā vā gāyatrīmeva cābhyaset |dhyātvā nirvyājayā vṛttyā saccidānandarūpiṇīm || 10||

यदक्षरैकसंसिद्धेः स्पर्धते ब्राह्मणोत्तमः ।हरिशङ्करकञ्जोत्थसूर्यचन्द्रहुताशनैः ॥ ११॥

yadakṣaraikasaṃsiddheḥ spardhate brāhmaṇottamaḥ |hariśaṅkarakañjotthasūryacandrahutāśanaiḥ || 11||

अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वर्णऋष्यादिकांस्तथा ।छन्दांसि देवतास्तद्वत्क्रमात्तत्त्वानि चैव हि ॥ १२॥

athātaḥ śrūyatāṃ brahman varṇaṛṣyādikāṃstathā |chandāṃsi devatāstadvatkramāttattvāni caiva hi || 12||

वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठः शुक्रः कण्वः पराशरः ।विश्वामित्रो महातेजाः कपिलः शौनको महान् ॥ १३॥

vāmadevo'trirvasiṣṭhaḥ śukraḥ kaṇvaḥ parāśaraḥ |viśvāmitro mahātejāḥ kapilaḥ śaunako mahān || 13||

याज्ञवल्क्यो भरद्वाजो जमदग्निस्तपोनिधिः ।गौतमो मुद्गलश्चैव वेदव्यासश्च लोमशः ॥ १४॥

yājñavalkyo bharadvājo jamadagnistaponidhiḥ |gautamo mudgalaścaiva vedavyāsaśca lomaśaḥ || 14||

अगस्त्यः कौशिको वत्सः पुलस्त्यो माण्डुकस्तथा ।दुर्वासास्तपसां श्रेष्ठो नारदः कश्यपस्तथा ॥ १५॥

agastyaḥ kauśiko vatsaḥ pulastyo māṇḍukastathā |durvāsāstapasāṃ śreṣṭho nāradaḥ kaśyapastathā || 15||

इत्येते ऋषयः प्रोक्ता वर्णानां क्रमशो मुने ।गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च ॥ १६॥

ityete ṛṣayaḥ proktā varṇānāṃ kramaśo mune |gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅktireva ca || 16||

त्रिष्टुभं जगती चैव तथातिजगती मता ।शक्वर्यतिशक्वरी च धृतिश्चातिधृतिस्तथा ॥ १७॥

triṣṭubhaṃ jagatī caiva tathātijagatī matā |śakvaryatiśakvarī ca dhṛtiścātidhṛtistathā || 17||

विराट्प्रस्तारपङ्क्तिश्च कृतिः प्रकृतिराकृतिः ।विकृतिः सकृतिश्चैवाक्षरपङ्क्तिस्तथैव च ॥ १८॥

virāṭprastārapaṅktiśca kṛtiḥ prakṛtirākṛtiḥ |vikṛtiḥ sakṛtiścaivākṣarapaṅktistathaiva ca || 18||

भूर्भुवः स्वरितिच्छन्दस्तथा ज्योतिष्मती स्मृतम् ।इत्येतानि च छन्दांसि कीर्तितानि महामुने ॥ १९॥

bhūrbhuvaḥ svariticchandastathā jyotiṣmatī smṛtam |ityetāni ca chandāṃsi kīrtitāni mahāmune || 19||

दैवतानि शृणु प्राज्ञ तेषामेवानुपूर्वशः ।आग्नेयं प्रथमं प्रोक्तं प्राजापत्यं द्वितीयकम् ॥ २०॥

daivatāni śṛṇu prājña teṣāmevānupūrvaśaḥ |āgneyaṃ prathamaṃ proktaṃ prājāpatyaṃ dvitīyakam || 20||

तृतीयं च तथा सौम्यमीशानं च चतुर्थकम् ।सावित्रं पञ्चमं प्रोक्तं षष्ठमादित्यदैवतम् ॥ २१॥

tṛtīyaṃ ca tathā saumyamīśānaṃ ca caturthakam |sāvitraṃ pañcamaṃ proktaṃ ṣaṣṭhamādityadaivatam || 21||

बार्हस्पत्यं सप्तमं तु मैत्रावरुणमष्टमम् ।नवमं भगदैवत्यं दशमं चार्यमेश्वरम् ॥ २२॥

bārhaspatyaṃ saptamaṃ tu maitrāvaruṇamaṣṭamam |navamaṃ bhagadaivatyaṃ daśamaṃ cāryameśvaram || 22||

गणेशमेकादशकं त्वाष्ट्रं द्वादशकं स्मृतम् ।पौष्णं त्रयोदशं प्रोक्तमैन्द्राग्नं च चतुर्दशम् ॥ २३॥

gaṇeśamekādaśakaṃ tvāṣṭraṃ dvādaśakaṃ smṛtam |pauṣṇaṃ trayodaśaṃ proktamaindrāgnaṃ ca caturdaśam || 23||

वायव्यं पञ्चदशकं वामदैव्यं च षोडशम् ।मैत्रावरुणिदैवत्यं प्रोक्तं सप्तदशाक्षरम् ॥ २४॥

vāyavyaṃ pañcadaśakaṃ vāmadaivyaṃ ca ṣoḍaśam |maitrāvaruṇidaivatyaṃ proktaṃ saptadaśākṣaram || 24||

अष्टादशं वैश्वदेवमूनविंशं तु मातृकम् ।वैष्णवं विंशतितमं वसुदैवतमीरितम् ॥ २५॥

aṣṭādaśaṃ vaiśvadevamūnaviṃśaṃ tu mātṛkam |vaiṣṇavaṃ viṃśatitamaṃ vasudaivatamīritam || 25||

एकविंशतिसङ्ख्याकं द्वाविंशं रुद्रदैवतम् ।त्रयोविंशं च कौबेरमाश्विनं तत्त्वसङ्ख्यकम् ॥ २६॥

ekaviṃśatisaṅkhyākaṃ dvāviṃśaṃ rudradaivatam |trayoviṃśaṃ ca kauberamāśvinaṃ tattvasaṅkhyakam || 26||

चतुर्विंशतिवर्णानां देवतानां च सङ्ग्रहः ।कथितः परमश्रेष्ठो महापापैकशोधनः ।यदाकर्णनमात्रेण साङ्गं जाप्यफलं मुने ॥ २७॥

caturviṃśativarṇānāṃ devatānāṃ ca saṅgrahaḥ |kathitaḥ paramaśreṣṭho mahāpāpaikaśodhanaḥ |yadākarṇanamātreṇa sāṅgaṃ jāpyaphalaṃ mune || 27||

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यांसंहितायां द्वादशस्कन्धे गायत्रीविचारो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १२\।१॥

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃsaṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe gāyatrīvicāro nāma prathamo'dhyāyaḥ || 12\|1||

श्रीनारायण उवाच ।वर्णानां शक्तयः काश्च ताः शृणुष्व महामुने ।वामदेवी प्रिया सत्या विश्वा भद्रविलासिनी ॥ १॥

śrīnārāyaṇa uvāca |varṇānāṃ śaktayaḥ kāśca tāḥ śṛṇuṣva mahāmune |vāmadevī priyā satyā viśvā bhadravilāsinī || 1||

प्रभावती जया शान्ता कान्ता दुर्गा सरस्वती ।विद्रुमा च विशालेशा व्यापिनी विमला तथा ॥ २॥

prabhāvatī jayā śāntā kāntā durgā sarasvatī |vidrumā ca viśāleśā vyāpinī vimalā tathā || 2||

तमोऽपहारिणी सूक्ष्मा विश्वयोनिर्जया वशा ।पद्मालया परा शोभा भद्रा च त्रिपदा स्मृता ॥ ३॥

tamo'pahāriṇī sūkṣmā viśvayonirjayā vaśā |padmālayā parā śobhā bhadrā ca tripadā smṛtā || 3||

चतुर्विंशतिवर्णानां शक्तयः समुदाहृताः ।अतः परं वर्णवर्णान्व्याहरामि यथातथम् ॥ ४॥

caturviṃśativarṇānāṃ śaktayaḥ samudāhṛtāḥ |ataḥ paraṃ varṇavarṇānvyāharāmi yathātatham || 4||

चम्पका अतसीपुष्पसन्निभं विद्रुमं तथा ।स्फटिकाकारकं चैव पद्मपुष्पसमप्रभम् ॥ ५॥

campakā atasīpuṣpasannibhaṃ vidrumaṃ tathā |sphaṭikākārakaṃ caiva padmapuṣpasamaprabham || 5||

तरुणादित्यसङ्काशं शङ्खकुन्देन्दुसन्निभम् ।प्रवालपद्यपत्राभं पद्मरागसमप्रभम् ॥ ६॥

taruṇādityasaṅkāśaṃ śaṅkhakundendusannibham |pravālapadyapatrābhaṃ padmarāgasamaprabham || 6||

इन्द्रनीलमणिप्रख्यं मौक्तिकं कुङ्कुमप्रभम् ।अञ्जनाभं च रक्तं च वैदूर्यं क्षौद्रसन्निभम् ॥ ७॥

indranīlamaṇiprakhyaṃ mauktikaṃ kuṅkumaprabham |añjanābhaṃ ca raktaṃ ca vaidūryaṃ kṣaudrasannibham || 7||

हारिद्रं कुन्ददुग्धाभं रविकान्तिसमप्रभम् ।शुकपुच्छनिभं तद्वच्छतपत्रनिभं तथा ॥ ८॥

hāridraṃ kundadugdhābhaṃ ravikāntisamaprabham |śukapucchanibhaṃ tadvacchatapatranibhaṃ tathā || 8||

केतकीपुष्पसङ्काशं मल्लिकाकुसुमप्रभम् ।करवीरश्च इत्येते क्रमेण परिकीर्तिताः ॥ ९॥

ketakīpuṣpasaṅkāśaṃ mallikākusumaprabham |karavīraśca ityete krameṇa parikīrtitāḥ || 9||

वर्णाः प्रोक्ताश्च वर्णानां महापापविशोधनाः ।पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च ॥ १०॥

varṇāḥ proktāśca varṇānāṃ mahāpāpaviśodhanāḥ |pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśa eva ca || 10||

गन्धो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शस्तथैव च ।उपस्थं पायुपादं च पाणी वागपि च क्रमात् ॥ ११॥

gandho rasaśca rūpaṃ ca śabdaḥ sparśastathaiva ca |upasthaṃ pāyupādaṃ ca pāṇī vāgapi ca kramāt || 11||

प्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं च ततः परम् ।प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानश्च ततः परम् ॥ १२॥

prāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakśrotraṃ ca tataḥ param |prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānaśca tataḥ param || 12||

तत्त्वान्येतानि वर्णानां क्रमशः कीर्तितानि तु ।अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्णमुद्राः कमेण तु ॥ १३॥

tattvānyetāni varṇānāṃ kramaśaḥ kīrtitāni tu |ataḥ paraṃ pravakṣyāmi varṇamudrāḥ kameṇa tu || 13||

सुमुखं सम्पुटं चैव विततं विस्मृतं तथा ।द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुःपञ्चमुखं तथा ॥ १४॥

sumukhaṃ sampuṭaṃ caiva vitataṃ vismṛtaṃ tathā |dvimukhaṃ trimukhaṃ caiva catuḥpañcamukhaṃ tathā || 14||

षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाज्जलिकं तथा ।शकटं यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम् ॥ १५॥

ṣaṇmukhādhomukhaṃ caiva vyāpakājjalikaṃ tathā |śakaṭaṃ yamapāśaṃ ca grathitaṃ sanmukhonmukham || 15||

विलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् ।सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा ॥ १६॥

vilambaṃ muṣṭikaṃ caiva matsyaṃ kūrmaṃ varāhakam |siṃhākrāntaṃ mahākrāntaṃ mudgaraṃ pallavaṃ tathā || 16||

त्रिशूलयोनी सुरभिश्चाक्षमाला च लिङ्गकम् ।अम्बुजं च महामुद्रास्तुर्यरूपाः प्रकीर्तिताः ॥ १७॥

triśūlayonī surabhiścākṣamālā ca liṅgakam |ambujaṃ ca mahāmudrāsturyarūpāḥ prakīrtitāḥ || 17||

इत्येताः कीर्तिता मुद्रा वर्णानां ते महामुने ।महापापक्षयकराः कीर्तिदाः कान्तिदा मुने ॥ १८॥

ityetāḥ kīrtitā mudrā varṇānāṃ te mahāmune |mahāpāpakṣayakarāḥ kīrtidāḥ kāntidā mune || 18||

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायांद्वादस्कन्धे गायत्रिशक्त्यादिप्रतिपादनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ १२\।२॥

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃdvādaskandhe gāyatriśaktyādipratipādanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 12\|2||

नारद उवाच ।स्वामिन्सर्वजगन्नाथ संशयोऽस्ति मम प्रभो ।चतुःषष्टिकलाभिज्ञ पातकाद्योगविद्वर ॥ १॥

nārada uvāca |svāminsarvajagannātha saṃśayo'sti mama prabho |catuḥṣaṣṭikalābhijña pātakādyogavidvara || 1||

मुच्यते केन पुण्येन ब्रह्मरूपः कथं भवेत् ।देहश्च देवतारूपो मन्त्ररूपो विशेषतः ॥ २॥

mucyate kena puṇyena brahmarūpaḥ kathaṃ bhavet |dehaśca devatārūpo mantrarūpo viśeṣataḥ || 2||

कर्म तच्छ्रोतुमिच्छामि न्यासं च विधिपूर्वकम् ।ऋषिश्छन्दोऽधिदैवं च ध्यानं च विधिवद्विभो ॥ ३॥

karma tacchrotumicchāmi nyāsaṃ ca vidhipūrvakam |ṛṣiśchando'dhidaivaṃ ca dhyānaṃ ca vidhivadvibho || 3||