देवीभागवतमहापुराणम् स्कन्धः ०३ 3. Shrimaddevibhagavatamahapurane Tritiyah Skandhah

जनमेजय उवाचभगवन् भवता प्रोक्तं यज्ञमम्बाभिधं महत् ।सा का कथं समुत्पन्ना कुत्र कस्माच्च किङ्गुणा ॥ १॥

janamejaya uvācabhagavan bhavatā proktaṃ yajñamambābhidhaṃ mahat |sā kā kathaṃ samutpannā kutra kasmācca kiṅguṇā || 1||

कीदृशश्च मखस्तस्याः स्वरूपं कीदृशं तथा ।विधानं विधिवद्ब्रूहि सर्वज्ञोऽसि दयानिधे ॥ २॥

kīdṛśaśca makhastasyāḥ svarūpaṃ kīdṛśaṃ tathā |vidhānaṃ vidhivadbrūhi sarvajño'si dayānidhe || 2||

ब्रह्माण्डस्य तथोत्पत्तिं वद विस्तरतस्तथा ।यथोक्तं यादृशं ब्रह्मन्नखिलं वेत्सि भूसुर ॥ ३॥

brahmāṇḍasya tathotpattiṃ vada vistaratastathā |yathoktaṃ yādṛśaṃ brahmannakhilaṃ vetsi bhūsura || 3||

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवा मया श्रुताः ।सृष्टिपालनसंहारकारकाः सगुणास्त्वमी ॥ ४॥

brahmā viṣṇuśca rudraśca trayo devā mayā śrutāḥ |sṛṣṭipālanasaṃhārakārakāḥ saguṇāstvamī || 4||

स्वतन्त्रास्ते महात्मानः पाराशर्य वदस्व मे ।आहोस्वित्परतन्त्रास्ते श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥ ५॥

svatantrāste mahātmānaḥ pārāśarya vadasva me |āhosvitparatantrāste śrotumicchāmi sāmpratam || 5||

मृत्युधर्माश्च ते नो वा सच्चिदानन्दरूपिणः ।अधिभूतादिभिर्युक्ता न वा दुःखैस्त्रिधात्मकैः ॥ ६॥

mṛtyudharmāśca te no vā saccidānandarūpiṇaḥ |adhibhūtādibhiryuktā na vā duḥkhaistridhātmakaiḥ || 6||

कालस्य वशगा नो वा ते सुरेन्द्रा महाबलाः ।कथं ते वै समुत्पन्ना कस्मादिति च संशयः ॥ ७॥

kālasya vaśagā no vā te surendrā mahābalāḥ |kathaṃ te vai samutpannā kasmāditi ca saṃśayaḥ || 7||

हर्षशोकयुतास्ते वै निद्रालस्यसमन्विताः ।सप्तधातुमयास्तेषां देहाः किं वान्यथा मुने ॥ ८॥

harṣaśokayutāste vai nidrālasyasamanvitāḥ |saptadhātumayāsteṣāṃ dehāḥ kiṃ vānyathā mune || 8||

कैर्द्रव्यैर्निर्मितास्ते वै कैर्गुणैरिन्द्रियैस्तथा ।भोगश्च कीदृशस्तेषां प्रमाणमायुषस्तथा ॥ ९॥

kairdravyairnirmitāste vai kairguṇairindriyaistathā |bhogaśca kīdṛśasteṣāṃ pramāṇamāyuṣastathā || 9||

निवासस्थानमप्येषां विभूतिं च वदस्व मे ।श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन् विस्तरेण कथामिमाम् ॥ १०॥

nivāsasthānamapyeṣāṃ vibhūtiṃ ca vadasva me |śrotumicchāmyahaṃ brahman vistareṇa kathāmimām || 10||

व्यास उवाचदुर्गमः प्रश्नभारोऽयं कृतो राजंस्त्वयाऽधुना ।ब्रह्मादीनां समुत्पत्तिः कस्मादिति महामते ॥ ११॥

vyāsa uvācadurgamaḥ praśnabhāro'yaṃ kṛto rājaṃstvayā'dhunā |brahmādīnāṃ samutpattiḥ kasmāditi mahāmate || 11||

एतदेव मया पूर्वं पृष्टोऽसौ नारदो मुनिः ।विस्मितः प्रत्युवाचेदमुत्थितः शृणु भूपते ॥ १२॥

etadeva mayā pūrvaṃ pṛṣṭo'sau nārado muniḥ |vismitaḥ pratyuvācedamutthitaḥ śṛṇu bhūpate || 12||

कस्मिंश्च समये चाहं गङ्गातीरे स्थितं मुनिम् ।अपश्यं नारदं शान्तं सर्वज्ञं वेदवित्तमम् ॥ १३॥

kasmiṃśca samaye cāhaṃ gaṅgātīre sthitaṃ munim |apaśyaṃ nāradaṃ śāntaṃ sarvajñaṃ vedavittamam || 13||

दृष्ट्वाहं मुदितो भूत्वा पादयोरपतं मुनेः ।तेजाज्ञप्तः समीपेऽस्य संविष्टश्च वरासने ॥ १४॥

dṛṣṭvāhaṃ mudito bhūtvā pādayorapataṃ muneḥ |tejājñaptaḥ samīpe'sya saṃviṣṭaśca varāsane || 14||

श्रुत्वा कुशलवार्तां वै तमपृच्छं विधेः सुतम् ।निर्विष्टं जाह्नवीतीरे निर्जने सूक्ष्मवालुके ॥ १५॥

śrutvā kuśalavārtāṃ vai tamapṛcchaṃ vidheḥ sutam |nirviṣṭaṃ jāhnavītīre nirjane sūkṣmavāluke || 15||

मुनेऽतिविततस्यास्य ब्रह्माण्डस्य महामते ।कः कर्ता परमः प्रोक्तस्तन्मे ब्रूहि विधानतः ॥ १६॥

mune'tivitatasyāsya brahmāṇḍasya mahāmate |kaḥ kartā paramaḥ proktastanme brūhi vidhānataḥ || 16||

कस्मादेतत्समुत्पन्नं ब्रह्माण्डं मुनिसत्तम ।अनित्यं वा तथा नित्यं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम ॥ १७॥

kasmādetatsamutpannaṃ brahmāṇḍaṃ munisattama |anityaṃ vā tathā nityaṃ tadācakṣva dvijottama || 17||

एककर्तृकमेतद्वा बहुकर्तृकमन्यथा ।अकर्तृकं न कार्यं स्याद्विरोधोऽयं विभाति मे ॥ १८॥

ekakartṛkametadvā bahukartṛkamanyathā |akartṛkaṃ na kāryaṃ syādvirodho'yaṃ vibhāti me || 18||

इति सन्देहसन्दोहे मग्नं मां तारयाधुना ।विकल्पकोटीः कृर्वाणं संसारेऽस्मिन् प्रविस्तरे ॥ १९॥

iti sandehasandohe magnaṃ māṃ tārayādhunā |vikalpakoṭīḥ kṛrvāṇaṃ saṃsāre'smin pravistare || 19||

ब्रुवन्ति शङ्करं केचिन्मत्वा कारणकारणम् ।सदाशिवं महादेवं प्रलयोत्पत्तिवर्जितम् ॥ २०॥

bruvanti śaṅkaraṃ kecinmatvā kāraṇakāraṇam |sadāśivaṃ mahādevaṃ pralayotpattivarjitam || 20||

आत्मारामं सुरेशं च त्रिगुणं निर्मलं हरम् ।संसारतारकं नित्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ॥ २१॥

ātmārāmaṃ sureśaṃ ca triguṇaṃ nirmalaṃ haram |saṃsāratārakaṃ nityaṃ sṛṣṭisthityantakāraṇam || 21||

अन्ये विष्णुं स्तुवन्त्येनं सर्वेषां प्रभुमीश्वरम् ।परमात्मानमव्यक्तं सर्वशक्तिसमन्वितम् ॥ २२॥

anye viṣṇuṃ stuvantyenaṃ sarveṣāṃ prabhumīśvaram |paramātmānamavyaktaṃ sarvaśaktisamanvitam || 22||

भुक्तिदं मुक्तिदं शान्तं सर्वादिं सर्वतोमुखम् ।व्यापकं विश्वशरणमनादिनिधनं हरिम् ॥ २३॥

bhuktidaṃ muktidaṃ śāntaṃ sarvādiṃ sarvatomukham |vyāpakaṃ viśvaśaraṇamanādinidhanaṃ harim || 23||

धातारं च तथा चान्ये ब्रुवन्ति सृष्टिकारणम् ।तमेव सर्ववेत्तारं सर्वभूतप्रवर्तकम् ॥ २४॥

dhātāraṃ ca tathā cānye bruvanti sṛṣṭikāraṇam |tameva sarvavettāraṃ sarvabhūtapravartakam || 24||

चतुर्मुखं सुरेशानं नाभिपद्मभवं विभुम् ।स्रष्टारं सर्वलोकानां सत्यलोकनिवासिनम् ॥ २५॥

caturmukhaṃ sureśānaṃ nābhipadmabhavaṃ vibhum |sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ satyalokanivāsinam || 25||

दिनेशं प्रवदन्त्यन्ये सर्वेशं वेदवादिनः ।स्तुवन्ति चैव गायन्ति सायं प्रातरतन्द्रिताः ॥ २६॥

dineśaṃ pravadantyanye sarveśaṃ vedavādinaḥ |stuvanti caiva gāyanti sāyaṃ prātaratandritāḥ || 26||

यजन्ति च तथा यज्ञे वासवं च शतक्रतुम् ।सहस्राक्षं देवदेवं सर्वेषां प्रभुमुल्बणम् ॥ २७॥

yajanti ca tathā yajñe vāsavaṃ ca śatakratum |sahasrākṣaṃ devadevaṃ sarveṣāṃ prabhumulbaṇam || 27||

यज्ञाधीशं सुराधीशं त्रिलोकेशं शचीपतिम् ।यज्ञानां चैव भोक्तारं सोमपं सोमपप्रियम् ॥ २८॥

yajñādhīśaṃ surādhīśaṃ trilokeśaṃ śacīpatim |yajñānāṃ caiva bhoktāraṃ somapaṃ somapapriyam || 28||

वरुणं च तथा सोमं पावकं पवनं तथा ।यमं कुबेरं धनदं गणाधीशं तथापरे ॥ २९॥

varuṇaṃ ca tathā somaṃ pāvakaṃ pavanaṃ tathā |yamaṃ kuberaṃ dhanadaṃ gaṇādhīśaṃ tathāpare || 29||

हेरम्बं गजवक्त्रं च सर्वकार्यप्रसाधकम् ।स्मरणात्सिद्धिदं कामं कामदं कामगं परम् ॥ ३०॥

herambaṃ gajavaktraṃ ca sarvakāryaprasādhakam |smaraṇātsiddhidaṃ kāmaṃ kāmadaṃ kāmagaṃ param || 30||

भवानीं केचनाचार्याः प्रवदन्त्यखिलार्थदाम् ।आदिमायां महाशक्तिं प्रकृतिं पुरुषानुगाम् ॥ ३१॥

bhavānīṃ kecanācāryāḥ pravadantyakhilārthadām |ādimāyāṃ mahāśaktiṃ prakṛtiṃ puruṣānugām || 31||

ब्रह्मैकतासमापन्नां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ।मातरं सर्वभूतानां देवतानां तथैव च ॥ ३२॥

brahmaikatāsamāpannāṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm |mātaraṃ sarvabhūtānāṃ devatānāṃ tathaiva ca || 32||

अनादिनिधनां पूर्णां व्यापिकां सर्वजन्तुषु ।ईश्वरीं सर्वलोकानां निर्गुणां सगुणां शिवाम् ॥ ३३॥

anādinidhanāṃ pūrṇāṃ vyāpikāṃ sarvajantuṣu |īśvarīṃ sarvalokānāṃ nirguṇāṃ saguṇāṃ śivām || 33||

वैष्णवीं शाङ्करीं ब्राह्मीं वासवीं वारुणीं तथा ।वाराहीं नारसिंहीं च महालक्ष्मीं तथाद्भुताम् ॥ ३४॥

vaiṣṇavīṃ śāṅkarīṃ brāhmīṃ vāsavīṃ vāruṇīṃ tathā |vārāhīṃ nārasiṃhīṃ ca mahālakṣmīṃ tathādbhutām || 34||

वेदमातरमेकां च विद्यां भवतरोः स्थिराम् ।सर्वदुःखनिहन्त्रीं च स्मरणात्सर्वकामदाम् ॥ ३५॥

vedamātaramekāṃ ca vidyāṃ bhavataroḥ sthirām |sarvaduḥkhanihantrīṃ ca smaraṇātsarvakāmadām || 35||

मोक्षदां च मुमुक्षूणां कामदां च फलार्थिनाम् ।त्रिगुणातीतरूपां च गुणविस्तारकारकाम् ॥ ३६॥

mokṣadāṃ ca mumukṣūṇāṃ kāmadāṃ ca phalārthinām |triguṇātītarūpāṃ ca guṇavistārakārakām || 36||

निर्गुणां सगुणां तस्मात्तां ध्यायन्ति फलार्थिनः ।निरञ्जनं निराकारं निर्लेपं निर्गुणं किल ॥ ३७॥

nirguṇāṃ saguṇāṃ tasmāttāṃ dhyāyanti phalārthinaḥ |nirañjanaṃ nirākāraṃ nirlepaṃ nirguṇaṃ kila || 37||

अरूपं व्यापकं ब्रह्म प्रवदन्ति मुनीश्वराः ।वेदोपनिषदि प्रोक्तस्तेजोमय इति क्वचित् ॥ ३८॥

arūpaṃ vyāpakaṃ brahma pravadanti munīśvarāḥ |vedopaniṣadi proktastejomaya iti kvacit || 38||

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्रनयनस्तथा ।सहस्रकरकर्णश्च सहस्रास्यः सहस्रपात् ॥ ३९॥

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasranayanastathā |sahasrakarakarṇaśca sahasrāsyaḥ sahasrapāt || 39||

विष्णोः पादमथाकाशं परमं समुदाहृतम् ।विराजं विरजं शान्तं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ४०॥

viṣṇoḥ pādamathākāśaṃ paramaṃ samudāhṛtam |virājaṃ virajaṃ śāntaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || 40||

पुरुषोत्तमं तथा चान्ये प्रवदन्ति पुराविदः ।नैकोऽपीति वदन्त्यन्ये प्रभुरीशः कदाचन ॥ ४१॥

puruṣottamaṃ tathā cānye pravadanti purāvidaḥ |naiko'pīti vadantyanye prabhurīśaḥ kadācana || 41||

अनीश्वरमिदं सर्वं ब्रह्माण्डमिति केचन ।न कदापीशजन्यं यज्जगदेतदचिन्तितम् ॥ ४२॥

anīśvaramidaṃ sarvaṃ brahmāṇḍamiti kecana |na kadāpīśajanyaṃ yajjagadetadacintitam || 42||

सदैवेदमनीशं च स्वभावोत्थं सदेदृशम् ।अकर्तासौ पुमान्प्रोक्तः प्रकृतिस्तु तथा च सा ॥ ४३॥

sadaivedamanīśaṃ ca svabhāvotthaṃ sadedṛśam |akartāsau pumānproktaḥ prakṛtistu tathā ca sā || 43||

एवं वदन्ति साङ्ख्याश्च मुनयः कपिलादयः ।एते सन्देहसन्दोहाः प्रभवन्ति तथाऽपरे ॥ ४४॥

evaṃ vadanti sāṅkhyāśca munayaḥ kapilādayaḥ |ete sandehasandohāḥ prabhavanti tathā'pare || 44||

विकल्पोपहतं चेतः किं करोमि मुनीश्वर ।धर्माधर्मविवक्षायां न मनो मे स्थिरं भवेत् ॥ ४५॥

vikalpopahataṃ cetaḥ kiṃ karomi munīśvara |dharmādharmavivakṣāyāṃ na mano me sthiraṃ bhavet || 45||

को धर्मः कीदृशोऽधर्मश्चिह्नं नैवोपलभ्यते ।देवाः सत्त्वगुणोत्पन्नाः सत्यधर्मव्यवस्थिताः ॥ ४६॥

ko dharmaḥ kīdṛśo'dharmaścihnaṃ naivopalabhyate |devāḥ sattvaguṇotpannāḥ satyadharmavyavasthitāḥ || 46||

पीड्यन्ते दानवैः पापैः कुत्र धर्मव्यवस्थितिः ।धर्मस्थिताः सदाचाराः पाण्डवा मम वंशजाः ॥ ४७॥

pīḍyante dānavaiḥ pāpaiḥ kutra dharmavyavasthitiḥ |dharmasthitāḥ sadācārāḥ pāṇḍavā mama vaṃśajāḥ || 47||

दुःखं बहुविधं प्राप्तास्तत्र धर्मस्य का स्थितिः ।अतो मे हृदयं तात वेपतेऽतीव संशये ॥ ४८॥

duḥkhaṃ bahuvidhaṃ prāptāstatra dharmasya kā sthitiḥ |ato me hṛdayaṃ tāta vepate'tīva saṃśaye || 48||

कुरु मेऽसंशयं चेतः समर्थोऽसि महामुने ।त्राहि संसारवार्धेस्त्वं ज्ञानपोतेन मां मुने ॥ ४९॥

kuru me'saṃśayaṃ cetaḥ samartho'si mahāmune |trāhi saṃsāravārdhestvaṃ jñānapotena māṃ mune || 49||

मज्जन्तं चोत्पतन्तं च मग्नं मोहजलाविले ॥ ५०॥

majjantaṃ cotpatantaṃ ca magnaṃ mohajalāvile || 50||