श्यामलादण्डकम् Shyamala Dandakam (Kalidasa)

॥ ॐ श्रीश्यामलादेव्यै नमः ॥महाकविश्रीकालिदासप्रणीतम्॥ श्यामलादण्डकम् ॥ध्यानम्माणिक्यवीणामुपलालयन्तीं मदालसां मञ्जुलवाग्विलासाम् ।महेन्द्रनीलद्युतिकोमलाङ्गीं मातङ्गकन्यां सततं स्मरामि ॥ १॥ (मनसा स्मरामि)

|| oṃ śrīśyāmalādevyai namaḥ ||mahākaviśrīkālidāsapraṇītam|| śyāmalādaṇḍakam ||dhyānammāṇikyavīṇāmupalālayantīṃ madālasāṃ mañjulavāgvilāsām |mahendranīladyutikomalāṅgīṃ mātaṅgakanyāṃ satataṃ smarāmi || 1|| (manasā smarāmi)

ढ्यनम् (ंएदिततिओन्)।चतुर्भुजे चन्द्रकलावतंसे कुचोन्नते कुङ्कमरागशोणे ।पुण्ड्रेक्षुपाशाङ्कुशपुष्पबाणहस्ते नमस्ते जगदेकमातः ॥प्रार्थना –माता मरकतश्यामा मातङ्गी मदशालिनी ।कटाक्षयतु कल्याणी कदम्बवनवासिनी ॥जय मातङ्गतनये जय नीलोत्पलद्युते ।जय सङ्गीतरसिके जय लीलाशुकप्रिये ॥अथ दण्डकम् ।(श्यामलायाः मुखवर्णना)जय जननि ! सुधासमुद्रान्तहृद्यन्मणिद्वीपसंरूढबिल्वाटवीमध्यकल्पद्रुमाकल्पकादम्बकान्तारवासप्रिये, कृत्तिवासःप्रिये, सर्वलोकप्रिये;डन्दकसादरारब्धसङ्गीतसम्भावनासम्भ्रमालोलनीपस्रगाबद्धचूलीसनाथत्रिके,सानुमत्पुत्रिके,शेखरीभूतशीतांशुरेखामयूखावलीबद्धसुस्निग्धनीलालकश्रेणिशृङ्गारिते,लोकसम्भाविते,कामलीलाधनुःसन्निभभ्रूलतापुष्पसन्दोहसन्देहकृल्लोचने,वाक्सुधासेचने ;चारुगोरोचनापङ्ककेलीललामाभिरामे, सुरामे, रमे,प्रोल्लसद्वालिकामौक्तिकश्रेणिकाचन्द्रिकामण्डलोद्भासिलावण्यगण्डस्थलन्यस्तकस्तूरिकापत्ररेखासमुद्भूतसौरभ्यसम्भ्रान्तभृङ्गाङ्गनागीतसान्द्रीभवन्मन्द्रतन्त्रीस्वरे, सुस्वरे, भास्वरे;(श्यामलायाः शरीरवर्णना)वल्लकीवादनप्रक्रियालोलतालीदलाबद्धताटङ्कभूषाविशेषान्विते,सिद्धसम्मानिते,दिव्याहालामदोद्वेलहेलालसच्चक्षुरान्दोलनश्रीसमाक्षिप्तकर्णैकनीलोत्पले,श्यामले, पूरिताशेषलोकाभिवाञ्छाफले, निर्मले, श्रीफले ;स्वेदबिन्दूल्लसत्फाललावण्यनिःष्यन्दसन्दोहसन्देहकृन्नासिकामौक्तिके, सर्वमन्त्रात्मिके, कालिके;मुग्धमन्दस्मितोदारवक्त्रस्फुरत्पूगताम्बूलकर्पूरखण्डोत्करे,ज्ञानमुद्राकरे, सर्वसम्पत्करे, पद्मभास्वत्करे, श्रीकरे,कुन्दपुष्पद्युतिस्निग्धदन्तावलीनिर्मलालोलकल्लोलसम्मेलनस्मेरशोणाधरे, चारुवीणाधरे, पक्वबिम्बाधरे ॥(श्यामलायाः शरीरवर्णना)सुललितनवयौवनारम्भचन्द्रोदयोद्वेललावण्यदुग्धार्णवाविर्भवत्कम्बुबिब्बोकभृत्कन्धरे, सत्कलामन्दिरे, मन्थरे,दिव्यरत्नप्रभाबन्धुरच्छन्नहारादिभूषासमुद्योतमानानवद्याङ्गशोभे,शुभे; रत्नकेयूररश्मिच्छटापल्लवप्रोल्लसद्दोर्लताराजिते, योगिभिःपूजिते ; विश्वदिङ्मण्डलव्यापिमाणिक्यतेजःस्फुरत्कङ्कणालङ्कृते,विभ्रमालङ्कृते, साधुभिः सत्कृते ;वासरारम्भवेलासमुज्जृम्भमाणारविन्दप्रतिद्वन्द्विपाणिद्वये,सन्ततोद्यद्दये अद्वये ;दिव्यरत्नोर्मिकादीधितिस्तोमसन्ध्यायमानाङ्गुलीपल्लवोद्यन्नखेन्दुप्रभामण्डले,सन्नताखण्डले, चित्प्रभामण्डले, प्रोल्लसत्कुण्डले;तारकाराजिनीकाशहारावलिस्मेरचारुस्तनाभोगभारानमन्मध्यवल्लीवलिच्छेदवीचीसमुल्लाससन्दर्शिताकारसौन्दर्यरत्नाकरे,वल्लकीभृत्करे, किङ्करश्रीकरे;हेमकुम्भोपमोत्तुङ्गवक्षोजभारावनम्रे , त्रिलोकावनम्रे ;लसद्वृत्तगम्भीरनाभीसरस्तीरशैवालशङ्काकरश्यामरोमावलीभूषणे,मञ्जुसम्भाषणे ;चारुशिञ्जत्कटीसूत्रनिर्भर्त्सितानङ्गलीलाधनुःशिञ्जिनीडम्बरे,दिव्यरत्नाम्बरे,पद्मरागोल्लसन्मेखलाभास्वरश्रोणिशोभाजितस्वर्णभूभृत्तले,चन्द्रिकाशीतले ॥(श्यामलायाः पादवर्णना)विकसितनवकिंशुकाताम्रदिव्यांशुकच्छन्नचारूरुशोभापराभूतसिन्दूरशोणायमानेन्द्रमातङ्गहस्तार्गले, वैभवानर्गले श्यामले,कोमलस्निग्धनीलोत्पलोत्पादितानङ्गतूणीरशङ्काकरोदारजङ्घालते,चारुलीलागते,नम्रदिक्पालसीमन्तिनीकुन्तलस्निग्धनीलप्रभापुञ्जसञ्जातदूर्वाङ्कुराशङ्कसारङ्गसंयोगरिङ्खन्नखेन्दूज्ज्वले, प्रोज्ज्वले, निर्मले;(श्यामलायाः सभामण्डपवर्णना)प्रह्वदेवेशलक्ष्मीशभूतेशतोयेशवाणीशकीनाशदैत्येशयक्षेशवाय्वग्निकोटीरमाणिक्यसङ्घृष्टबालातपोद्दामलाक्षारसारुण्यतारुण्यलक्ष्मीगृहीताङ्घ्रिपद्मे, सुपद्मे, उमे ॥(श्यामलायाः सभामण्डपवर्णना)सुरुचिरनवरत्नपीठस्थिते, सुस्थिते, रक्तपद्मासने, रत्नसिह्मासनेशङ्खपद्मद्वयोपाश्रिते, विश्रुते तत्र विघ्नेशदुर्गावटुक्षेत्रपालैर्युते,मत्तमातङ्गकन्यासमूहान्विते, मञ्जुलामेनकाद्यङ्गनामानिते,भैरवैरष्टभिर्वेष्टिते, देवि ! वामादिभिः शक्तिभिः सेविते;धात्रि ! लक्ष्म्यादिशक्त्यष्टकैः संयुते, मातृकामण्डलैर्मण्डिते,यक्षगन्धर्वसिद्धाङ्गनामण्डलैरर्चिते, पञ्चबाणात्मिके, पञ्चबाणेनरत्या च सम्भाविते, प्रीतिभाजा वसन्तेन चानन्दिते ॥भक्तिभाजां परं श्रेयसे कल्पसे, योगिनां मानसे द्योतसे, छन्दसाम् ओजसे भ्राजसे ॥गीतविद्याविनोदातितृष्णेन कृष्णेन सम्पूज्यसे । भक्तिमच्चेतसा वेधसास्तूयसे । विश्वहृद्येन वाद्येन विद्याधरैर्गीयसे ॥श्रवणहरणदक्षिणक्वाणया वीणया किन्नरैर्गीयसे ॥यक्षगन्धर्वसिद्धाङ्गनामण्डलैरर्च्यसे । सर्वसौभाग्यवाञ्छावतीभिः वधूभिः सुराणां समाराध्यसे ॥सर्वविद्याविशेषात्मकं चाटुगाथासमुच्चारणंकण्ठमूलोल्लसद्वर्णराजित्रयं कोमलश्यामलोदारपक्षद्वयंतुण्डशोभातिदूरीभवत्किंशुकं तं शुकं लालयन्ती परिक्रीडसे ॥ ५ ॥

ḍhyanam (ṃeditation)|caturbhuje candrakalāvataṃse kuconnate kuṅkamarāgaśoṇe |puṇḍrekṣupāśāṅkuśapuṣpabāṇahaste namaste jagadekamātaḥ ||prārthanā –mātā marakataśyāmā mātaṅgī madaśālinī |kaṭākṣayatu kalyāṇī kadambavanavāsinī ||jaya mātaṅgatanaye jaya nīlotpaladyute |jaya saṅgītarasike jaya līlāśukapriye ||atha daṇḍakam |(śyāmalāyāḥ mukhavarṇanā)jaya janani ! sudhāsamudrāntahṛdyanmaṇidvīpasaṃrūḍhabilvāṭavīmadhyakalpadrumākalpakādambakāntāravāsapriye, kṛttivāsaḥpriye, sarvalokapriye;ḍandakasādarārabdhasaṅgītasambhāvanāsambhramālolanīpasragābaddhacūlīsanāthatrike,sānumatputrike,śekharībhūtaśītāṃśurekhāmayūkhāvalībaddhasusnigdhanīlālakaśreṇiśṛṅgārite,lokasambhāvite,kāmalīlādhanuḥsannibhabhrūlatāpuṣpasandohasandehakṛllocane,vāksudhāsecane ;cārugorocanāpaṅkakelīlalāmābhirāme, surāme, rame,prollasadvālikāmauktikaśreṇikācandrikāmaṇḍalodbhāsilāvaṇyagaṇḍasthalanyastakastūrikāpatrarekhāsamudbhūtasaurabhyasambhrāntabhṛṅgāṅganāgītasāndrībhavanmandratantrīsvare, susvare, bhāsvare;(śyāmalāyāḥ śarīravarṇanā)vallakīvādanaprakriyālolatālīdalābaddhatāṭaṅkabhūṣāviśeṣānvite,siddhasammānite,divyāhālāmadodvelahelālasaccakṣurāndolanaśrīsamākṣiptakarṇaikanīlotpale,śyāmale, pūritāśeṣalokābhivāñchāphale, nirmale, śrīphale ;svedabindūllasatphālalāvaṇyaniḥṣyandasandohasandehakṛnnāsikāmauktike, sarvamantrātmike, kālike;mugdhamandasmitodāravaktrasphuratpūgatāmbūlakarpūrakhaṇḍotkare,jñānamudrākare, sarvasampatkare, padmabhāsvatkare, śrīkare,kundapuṣpadyutisnigdhadantāvalīnirmalālolakallolasammelanasmeraśoṇādhare, cāruvīṇādhare, pakvabimbādhare ||(śyāmalāyāḥ śarīravarṇanā)sulalitanavayauvanārambhacandrodayodvelalāvaṇyadugdhārṇavāvirbhavatkambubibbokabhṛtkandhare, satkalāmandire, manthare,divyaratnaprabhābandhuracchannahārādibhūṣāsamudyotamānānavadyāṅgaśobhe,śubhe; ratnakeyūraraśmicchaṭāpallavaprollasaddorlatārājite, yogibhiḥpūjite ; viśvadiṅmaṇḍalavyāpimāṇikyatejaḥsphuratkaṅkaṇālaṅkṛte,vibhramālaṅkṛte, sādhubhiḥ satkṛte ;vāsarārambhavelāsamujjṛmbhamāṇāravindapratidvandvipāṇidvaye,santatodyaddaye advaye ;divyaratnormikādīdhitistomasandhyāyamānāṅgulīpallavodyannakhenduprabhāmaṇḍale,sannatākhaṇḍale, citprabhāmaṇḍale, prollasatkuṇḍale;tārakārājinīkāśahārāvalismeracārustanābhogabhārānamanmadhyavallīvalicchedavīcīsamullāsasandarśitākārasaundaryaratnākare,vallakībhṛtkare, kiṅkaraśrīkare;hemakumbhopamottuṅgavakṣojabhārāvanamre , trilokāvanamre ;lasadvṛttagambhīranābhīsarastīraśaivālaśaṅkākaraśyāmaromāvalībhūṣaṇe,mañjusambhāṣaṇe ;cāruśiñjatkaṭīsūtranirbhartsitānaṅgalīlādhanuḥśiñjinīḍambare,divyaratnāmbare,padmarāgollasanmekhalābhāsvaraśroṇiśobhājitasvarṇabhūbhṛttale,candrikāśītale ||(śyāmalāyāḥ pādavarṇanā)vikasitanavakiṃśukātāmradivyāṃśukacchannacārūruśobhāparābhūtasindūraśoṇāyamānendramātaṅgahastārgale, vaibhavānargale śyāmale,komalasnigdhanīlotpalotpāditānaṅgatūṇīraśaṅkākarodārajaṅghālate,cārulīlāgate,namradikpālasīmantinīkuntalasnigdhanīlaprabhāpuñjasañjātadūrvāṅkurāśaṅkasāraṅgasaṃyogariṅkhannakhendūjjvale, projjvale, nirmale;(śyāmalāyāḥ sabhāmaṇḍapavarṇanā)prahvadeveśalakṣmīśabhūteśatoyeśavāṇīśakīnāśadaityeśayakṣeśavāyvagnikoṭīramāṇikyasaṅghṛṣṭabālātapoddāmalākṣārasāruṇyatāruṇyalakṣmīgṛhītāṅghripadme, supadme, ume ||(śyāmalāyāḥ sabhāmaṇḍapavarṇanā)suruciranavaratnapīṭhasthite, susthite, raktapadmāsane, ratnasihmāsaneśaṅkhapadmadvayopāśrite, viśrute tatra vighneśadurgāvaṭukṣetrapālairyute,mattamātaṅgakanyāsamūhānvite, mañjulāmenakādyaṅganāmānite,bhairavairaṣṭabhirveṣṭite, devi ! vāmādibhiḥ śaktibhiḥ sevite;dhātri ! lakṣmyādiśaktyaṣṭakaiḥ saṃyute, mātṛkāmaṇḍalairmaṇḍite,yakṣagandharvasiddhāṅganāmaṇḍalairarcite, pañcabāṇātmike, pañcabāṇenaratyā ca sambhāvite, prītibhājā vasantena cānandite ||bhaktibhājāṃ paraṃ śreyase kalpase, yogināṃ mānase dyotase, chandasām ojase bhrājase ||gītavidyāvinodātitṛṣṇena kṛṣṇena sampūjyase | bhaktimaccetasā vedhasāstūyase | viśvahṛdyena vādyena vidyādharairgīyase ||śravaṇaharaṇadakṣiṇakvāṇayā vīṇayā kinnarairgīyase ||yakṣagandharvasiddhāṅganāmaṇḍalairarcyase | sarvasaubhāgyavāñchāvatībhiḥ vadhūbhiḥ surāṇāṃ samārādhyase ||sarvavidyāviśeṣātmakaṃ cāṭugāthāsamuccāraṇaṃkaṇṭhamūlollasadvarṇarājitrayaṃ komalaśyāmalodārapakṣadvayaṃtuṇḍaśobhātidūrībhavatkiṃśukaṃ taṃ śukaṃ lālayantī parikrīḍase || 5 ||

(श्यामलायाः सर्वैश्वर्यप्रदायकत्ववर्णना)पाणिपद्मद्वयेनाक्षमालामपि स्फाटिकीं ज्ञानसारात्मकं पुस्तकं चापरेणाङ्कुशं पाशमाबिभ्रती येन सञ्चिन्त्यसे चेतसा तस्य वक्त्रान्तरात् गद्यपद्यात्मिका भारती निस्सरेत् ॥येन वा यावकाभाकृतिर्भाव्यसे तस्य वश्या भवन्ति स्त्रियः पुरुषाः । येन वा शातकुम्भद्युतिर्भाव्यसे सोऽपि लक्ष्मीसहस्रैः परिक्रीडते । किं न सिद्धयेत् वपु: श्यामलं कोमलं चन्द्रचूडान्वितं तावकं ध्यायतः ।तस्य लीलासरो वारिधिः, तस्य केलीवनं नन्दनम्, तस्य भद्रासनं भूतलम्, तस्य गीर्देवता किङ्करी, तस्य चाज्ञाकरी श्रीः स्वयम् ॥ ६ ॥

(śyāmalāyāḥ sarvaiśvaryapradāyakatvavarṇanā)pāṇipadmadvayenākṣamālāmapi sphāṭikīṃ jñānasārātmakaṃ pustakaṃ cāpareṇāṅkuśaṃ pāśamābibhratī yena sañcintyase cetasā tasya vaktrāntarāt gadyapadyātmikā bhāratī nissaret ||yena vā yāvakābhākṛtirbhāvyase tasya vaśyā bhavanti striyaḥ puruṣāḥ | yena vā śātakumbhadyutirbhāvyase so'pi lakṣmīsahasraiḥ parikrīḍate | kiṃ na siddhayet vapu: śyāmalaṃ komalaṃ candracūḍānvitaṃ tāvakaṃ dhyāyataḥ |tasya līlāsaro vāridhiḥ, tasya kelīvanaṃ nandanam, tasya bhadrāsanaṃ bhūtalam, tasya gīrdevatā kiṅkarī, tasya cājñākarī śrīḥ svayam || 6 ||

(श्यामलायाः सर्वात्मकत्ववर्णना)सर्वतीर्थात्मिके! सर्वमन्त्रात्मिके ! सर्वतन्त्रात्मिके ! सर्वयन्त्रात्मिके ! सर्वचक्रात्मिके ! सर्वशक्त्यात्मिके ! सर्वपीठात्मिके ! सर्वतत्त्वात्मिके ! सर्वविद्यात्मिके ! सर्वयोगात्मिके ! सर्वनादात्मिके ! सर्ववर्णात्मिके ! सर्वशब्दात्मिके ! सर्वविश्वात्मिके ! सर्वदीक्षात्मिके ! सर्वसर्वात्मके ! सर्वगे ! हे जगन्मातृके ! पाहि मां, पाहि मां, पाहि मां ; देवि! तुभ्यं नमो, देवि! तुभ्यं नमो, देवि! तुभ्यं नमः ॥ ७ ॥

(śyāmalāyāḥ sarvātmakatvavarṇanā)sarvatīrthātmike! sarvamantrātmike ! sarvatantrātmike ! sarvayantrātmike ! sarvacakrātmike ! sarvaśaktyātmike ! sarvapīṭhātmike ! sarvatattvātmike ! sarvavidyātmike ! sarvayogātmike ! sarvanādātmike ! sarvavarṇātmike ! sarvaśabdātmike ! sarvaviśvātmike ! sarvadīkṣātmike ! sarvasarvātmake ! sarvage ! he jaganmātṛke ! pāhi māṃ, pāhi māṃ, pāhi māṃ ; devi! tubhyaṃ namo, devi! tubhyaṃ namo, devi! tubhyaṃ namaḥ || 7 ||

इति श्रीमहाकविकालिदासप्रणीतं श्यामलादण्डकं सम्पूर्णम् ॥

iti śrīmahākavikālidāsapraṇītaṃ śyāmalādaṇḍakaṃ sampūrṇam ||

(१) मुक्तामाणिक्यवैदूर्यगोमेदवज्रविद्रुमौ ।पद्मरागो मरकतं नीलश्चेति यथाक्रमम् ॥ इति नवरत्नानि ॥महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खश्च निधयो नव ॥ इति कुबेरस्य नव निधयः ॥

(1) muktāmāṇikyavaidūryagomedavajravidrumau |padmarāgo marakataṃ nīlaśceti yathākramam || iti navaratnāni ||mahāpadmaśca padmaśca śaṅkho makarakacchapau |mukundakundanīlāśca khaśca nidhayo nava || iti kuberasya nava nidhayaḥ ||