पाण्डुरङ्गस्तोत्रम् १ Panduranga Stotram 1

(प्रथमं)(अनुष्टुब् वृत्तम्)प्रसादं कामये नित्यं (१)समदं पाण्डुरङ्गजं ।नचोच्चैःश्रवसं नित्यं समदं पाण्डुरं गजम् ॥ १॥

(prathamaṃ)(anuṣṭub vṛttam)prasādaṃ kāmaye nityaṃ (1)samadaṃ pāṇḍuraṅgajaṃ |nacoccaiḥśravasaṃ nityaṃ samadaṃ pāṇḍuraṃ gajam || 1||

वन्दे निजयशःपाननिष्ठं तं स्वरसादरं(२) ।(३)शुद्धप्रेम्णामिष्टकायां तिष्ठन्तं स्वरसादरम् ॥ २॥

vande nijayaśaḥpānaniṣṭhaṃ taṃ svarasādaraṃ(2) |(3)śuddhapremṇāmiṣṭakāyāṃ tiṣṭhantaṃ svarasādaram || 2||

पाण्डुरङ्गं सकृन्नत्वा कलिना मलिना अपि ।भवन्ति भावुका भास्वदुचयः(४) शुचयः सदा ॥ ३॥

pāṇḍuraṅgaṃ sakṛnnatvā kalinā malinā api |bhavanti bhāvukā bhāsvaducayaḥ(4) śucayaḥ sadā || 3||

संसृतौ कलिकाले यः सदरः (५) सदरस्तुतेः(६) ।विठ्ठलादभयं प्राप्तः करुणावरुणालयात् ॥ ४॥

saṃsṛtau kalikāle yaḥ sadaraḥ (5) sadarastuteḥ(6) |viṭhṭhalādabhayaṃ prāptaḥ karuṇāvaruṇālayāt || 4||

यञ्चेतः पाण्डुरङ्गस्य सदा चरणसादरम् ।तं(७) सन्तं नान्यमूचुर्ज्ञाः सदाचरणसादरम् ॥ ५॥

yañcetaḥ pāṇḍuraṅgasya sadā caraṇasādaram |taṃ(7) santaṃ nānyamūcurjñāḥ sadācaraṇasādaram || 5||

विठ्ठलेति जपेन्नाम पाण्डुरङ्गस्य यः सदा ।कृपाकटाक्षा न विभोरन्त्यजं तं त्यजन्त्यहो ॥ ६॥

viṭhṭhaleti japennāma pāṇḍuraṅgasya yaḥ sadā |kṛpākaṭākṣā na vibhorantyajaṃ taṃ tyajantyaho || 6||

यः पिबत्यसकृन्नाम प्रभोर्भवगदार्दितः ।ह्रेपयत्यमृत(८) किं न स कलौ सकलौषधम् ॥ ७॥

yaḥ pibatyasakṛnnāma prabhorbhavagadārditaḥ |hrepayatyamṛta(8) kiṃ na sa kalau sakalauṣadham || 7||

मोचिताः पाण्डुरङ्गेण पतिता अतितापतः ।अयमेव कलौ कीर्त्या निजया विजयावहः ॥ ८॥

mocitāḥ pāṇḍuraṅgeṇa patitā atitāpataḥ |ayameva kalau kīrtyā nijayā vijayāvahaḥ || 8||

नाम्ना यः पाति यमलं(९) नाम्नायः स्तोतुमीश्वरम्(९) ।यशसा यस्य सद्वृन्दं समहं(१०) तमहं भजे ॥ ९॥

nāmnā yaḥ pāti yamalaṃ(9) nāmnāyaḥ stotumīśvaram(9) |yaśasā yasya sadvṛndaṃ samahaṃ(10) tamahaṃ bhaje || 9||

वैरस्यदर्शिना स्वर्गे कलौ वैरस्य कारिणा ।यशसास्य प्रभोस्तीर्थे सज्जना मज्जनालसाः ॥ १०॥

vairasyadarśinā svarge kalau vairasya kāriṇā |yaśasāsya prabhostīrthe sajjanā majjanālasāḥ || 10||

(११) वदन्ति विठ्ठलं विज्ञा जडेभ्योऽप्यतिदुर्लभा ।या दीयते प्रभो! भक्तवश! सा यशसा तव ॥ ११॥

(11) vadanti viṭhṭhalaṃ vijñā jaḍebhyo'pyatidurlabhā |yā dīyate prabho! bhaktavaśa! sā yaśasā tava || 11||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा येऽन्येऽपि सङ्कराः ।रङ्कराजमुखाः सर्वे कृताः श्रीशेन शङ्कराः ॥ १२॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye'nye'pi saṅkarāḥ |raṅkarājamukhāḥ sarve kṛtāḥ śrīśena śaṅkarāḥ || 12||

पूर्वं प्रयासेनाविद्याविनाशमलभन् जनाः ।अद्य नाम्ना प्रभोः कष्टं विनाशमलभं जनाः ॥ १३॥

pūrvaṃ prayāsenāvidyāvināśamalabhan janāḥ |adya nāmnā prabhoḥ kaṣṭaṃ vināśamalabhaṃ janāḥ || 13||

पाण्डुरङ्गपुरं मोहो (१२) वदत्यत्रत्यमानसे ।कथं तिष्ठामि विजये हन्त तेऽहं तते सति ॥ १४॥

pāṇḍuraṅgapuraṃ moho (12) vadatyatratyamānase |kathaṃ tiṣṭhāmi vijaye hanta te'haṃ tate sati || 14||

नामसङ्कीर्तनप्रायं पाण्डुरङ्गपुरं विना ।भ्रमम्भवति मेदिन्यां परितोऽपारतोषभाक् ॥ १५॥

nāmasaṅkīrtanaprāyaṃ pāṇḍuraṅgapuraṃ vinā |bhramambhavati medinyāṃ parito'pāratoṣabhāk || 15||

पाण्डुरङ्गपुरे पीतप्रभुनामयशःसुधाः ।बुधाः स्मरन्ति न स्वर्ग रष्टचक्रगदायुधाः ॥ १६॥

pāṇḍuraṅgapure pītaprabhunāmayaśaḥsudhāḥ |budhāḥ smaranti na svarga raṣṭacakragadāyudhāḥ || 16||

तीर्थान्यायाति सर्वाणि दैवतान्युस्सुकानि यत् ।द्रष्टुं भगवतः को न चत्वरं सत्वरं व्रजेत् ? ॥ १७॥

tīrthānyāyāti sarvāṇi daivatānyussukāni yat |draṣṭuṃ bhagavataḥ ko na catvaraṃ satvaraṃ vrajet ? || 17||

पाण्डुरङ्गपुरं प्राप्य सर्वो ना (१३) रदति स्फुटम् ।हरिनामयशोगाननिरतोऽविरतोत्सवः ॥ १८॥

pāṇḍuraṅgapuraṃ prāpya sarvo nā (13) radati sphuṭam |harināmayaśogānanirato'viratotsavaḥ || 18||

पाण्डुरङ्गपुरं सन्तो भूवैकुण्ठं वदस्यहो! ।एतत्तु सर्वसुलभं कुलभञ्जनमंहसाम्(१४) ॥ १९॥

pāṇḍuraṅgapuraṃ santo bhūvaikuṇṭhaṃ vadasyaho! |etattu sarvasulabhaṃ kulabhañjanamaṃhasām(14) || 19||

प्रवर्तितेन परमामृतसत्रेण सर्वदा ।पुण्डरीकेण सर्वोऽपि सत्रपः(१५) सत्रपः(१६) कृतः ॥ २०॥

pravartitena paramāmṛtasatreṇa sarvadā |puṇḍarīkeṇa sarvo'pi satrapaḥ(15) satrapaḥ(16) kṛtaḥ || 20||

पुण्डरीकेण सर्वार्यैः सत्कृतं सत्कृतं तथा ।ब्रह्माण्डेत्र न केनापि कविना भविनाऽमलम्(१७) ॥ २१॥

puṇḍarīkeṇa sarvāryaiḥ satkṛtaṃ satkṛtaṃ tathā |brahmāṇḍetra na kenāpi kavinā bhavinā'malam(17) || 21||

अमुना यमुनारोधः पूर्वं भीमरथीतटं ।पश्चादलङ्कृत गोपच्छद्माना पद्मानाभिना(१८) ॥ २२॥

amunā yamunārodhaḥ pūrvaṃ bhīmarathītaṭaṃ |paścādalaṅkṛta gopacchadmānā padmānābhinā(18) || 22||

दयालुना भगवता पाण्डुरङ्गेण बन्धुना ।दीना हीना निजगतिं गमिता अमिता जनाः ॥ २३॥

dayālunā bhagavatā pāṇḍuraṅgeṇa bandhunā |dīnā hīnā nijagatiṃ gamitā amitā janāḥ || 23||

पाण्डुरङ्गः प्रभुभक्तबहुमानवशंवदः ।बिभर्ति भर्ता जगतां शिरसातिरसाच्छिवम्(१९) ॥ २४॥

pāṇḍuraṅgaḥ prabhubhaktabahumānavaśaṃvadaḥ |bibharti bhartā jagatāṃ śirasātirasācchivam(19) || 24||

शृण्वत्रभङ्गाननिशं तृप्तो नाद्यापि विठ्ठलः ।कथं हरन्तु न सतामुक्तयो मुक्तयोगिनः(२०) ॥ २५॥

śṛṇvatrabhaṅgānaniśaṃ tṛpto nādyāpi viṭhṭhalaḥ |kathaṃ harantu na satāmuktayo muktayoginaḥ(20) || 25||

धीः श्रियं जनता भक्तौ तामसीमामुदारतां(२१) ।जानात्वच्छा(२२) प्रभोर्वेत्ति तामसीमामुदारताम् ॥ २६॥

dhīḥ śriyaṃ janatā bhaktau tāmasīmāmudāratāṃ(21) |jānātvacchā(22) prabhorvetti tāmasīmāmudāratām || 26||

मधुपा अप्सु राजीवं, सुरा जीवं(२३) यथा दिवि ।उपासते तथा सन्तं पाण्डुरङ्गपुरे जनाः ॥ २७॥

madhupā apsu rājīvaṃ, surā jīvaṃ(23) yathā divi |upāsate tathā santaṃ pāṇḍuraṅgapure janāḥ || 27||

पाण्डुरङ्गपुरस्था ये जीवन्मुक्ता हि तेऽखिलाः ।यत्प्रभूक्तिः स्वतीर्थाप्तमज्जना मज्जना(२४) इति ॥ २८॥

pāṇḍuraṅgapurasthā ye jīvanmuktā hi te'khilāḥ |yatprabhūktiḥ svatīrthāptamajjanā majjanā(24) iti || 28||

मज्जनं चन्द्रभागायां, पाण्डुरङ्गस्य दर्शनम् ।कीर्तनश्रवणं यस्य स (२५)महासमहा भवे ॥ २९॥

majjanaṃ candrabhāgāyāṃ, pāṇḍuraṅgasya darśanam |kīrtanaśravaṇaṃ yasya sa (25)mahāsamahā bhave || 29||

तीर्थ क्षेत्रं पाण्डुरङ्गो नामसङ्कीर्तनं कलौ ।मलौधहृत्स्वमहसा सहसा रचितेंऽजलौ ॥ ३०॥

tīrtha kṣetraṃ pāṇḍuraṅgo nāmasaṅkīrtanaṃ kalau |malaudhahṛtsvamahasā sahasā raciteṃ'jalau || 30||

विदा(२६) ज्ञानेन ठान् शून्यान् लाति गृह्णाति विठ्ठल ।निरुक्तमिदमस्माकं चरमं परमं बलम् ॥ ३१॥

vidā(26) jñānena ṭhān śūnyān lāti gṛhṇāti viṭhṭhala |niruktamidamasmākaṃ caramaṃ paramaṃ balam || 31||

जडोद्धारयशोग्रन्थग्रहह्रीतसुमेधसे ।नमो भगवते तस्मै पाण्डुरङ्गाय वेधसे ॥ ३२॥

jaḍoddhārayaśogranthagrahahrītasumedhase |namo bhagavate tasmai pāṇḍuraṅgāya vedhase || 32||

नमोऽस्तु पितृभक्ताय पुण्डरीकाय साधवे ।जडोद्धारव्रतं पुण्यप्रभावाद्यस्य माधवे ॥ ३३॥

namo'stu pitṛbhaktāya puṇḍarīkāya sādhave |jaḍoddhāravrataṃ puṇyaprabhāvādyasya mādhave || 33||

ज्ञानदेवैकनाथाद्या नामदेवादयोऽपरे ।तेभ्यो नमोऽस्तु यैर्भक्तया राञ्जितोऽरं जितोऽजितः(२७) ॥ ३४॥

jñānadevaikanāthādyā nāmadevādayo'pare |tebhyo namo'stu yairbhaktayā rāñjito'raṃ jito'jitaḥ(27) || 34||

इति श्रीरामनन्दनमयूरेश्वरकृतं पाण्डुरङ्गस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।टिप्पणि१। समदं शमदम् ।२। स्वे आत्मनि यो रसस्तस्मिन्नादरो यस्य तम् ।३। स्वरे, शुद्धप्रेम्णा गाने सादरम् ।४। भास्वद्रुचयः सूर्यकान्तयः ।५। दरेण भीत्या सहितः ।६। सद्भिः अरं प्रभूतं स्तुतिर्यस्य तस्मात् ।७। ज्ञाः पण्डितास्तं सन्तं सदाचरणे सादरं नान्यमूचुरित्यन्वयः ।८। अमृतं सः पुरुषः कलौ सकलौषधं शुण्ठीं न ह्रेपयति किं ? इत्यन्वयः ।९। यमीश्वरं स्तोतुमाम्नायो नालमित्यन्वयः ।१०। सानन्दम् ।११। विज्ञाः पण्डिता विठ्ठलं वदन्ति । हे भक्तवश ! अतिदुर्लभा या मुक्तिर्जडेभ्योऽपि दीयते सा न त्वया किन्तु तव यशसा यशोगानेनेत्यन्वयः ।१२। अत्रत्यमानसे वर्तमानो मोहः पाण्डुरङ्गपुरं वदति । हन्तेति खेदे । स्वयोत्यध्याहार्यम् । त्वयि तते सति सर्वत्र प्रथितयशसि सति अहं ते तव विजये कथं तिष्ठामि । त्वां विजेध्ये इत्यर्थः ।१३। रदति विदीर्णो भवति । द्रवीभवतीत्यर्थः ।१४। पापानाम् ।१५। सत्रपो देवः । देवलोक इत्यर्थः ।१६। लज्जान्वितः ।१७। भवः संसारोऽस्त्वस्व तेन । संसारिणेत्यर्थः ।१८। पचनाभिना पद्मनाभेन विष्णुनेति यावत् ।१९। अतिरसात्प्रेम्णोऽतिशयेन ।२०। मुक्ताश्च योगिनश्च तान् ।२१। असीमाममर्यादाम् ।२२। अच्छा निर्मलैव धीस्तां, असीमाम्, उदारतां वेत्तीति योजना ।२३। बृहस्पतिम् ।२४। मम जनाः मद्भक्ताः ।२५। अतितेजस्वी ।२६। इयं विठ्ठलशब्दस्य निरुक्तिः ।२७। अत्र कविमातृकायामपि समाप्तिद्योतको। लेखो न दृश्यते ।

iti śrīrāmanandanamayūreśvarakṛtaṃ pāṇḍuraṅgastotraṃ sampūrṇam |ṭippaṇi1| samadaṃ śamadam | 2| sve ātmani yo rasastasminnādaro yasya tam | 3| svare, śuddhapremṇā gāne sādaram | 4| bhāsvadrucayaḥ sūryakāntayaḥ | 5| dareṇa bhītyā sahitaḥ | 6| sadbhiḥ araṃ prabhūtaṃ stutiryasya tasmāt | 7| jñāḥ paṇḍitāstaṃ santaṃ sadācaraṇe sādaraṃ nānyamūcurityanvayaḥ | 8| amṛtaṃ saḥ puruṣaḥ kalau sakalauṣadhaṃ śuṇṭhīṃ na hrepayati kiṃ ? ityanvayaḥ | 9| yamīśvaraṃ stotumāmnāyo nālamityanvayaḥ | 10| sānandam | 11| vijñāḥ paṇḍitā viṭhṭhalaṃ vadanti | he bhaktavaśa ! atidurlabhā yā muktirjaḍebhyo'pi dīyate sā na tvayā kintu tava yaśasā yaśogānenetyanvayaḥ | 12| atratyamānase vartamāno mohaḥ pāṇḍuraṅgapuraṃ vadati | hanteti khede | svayotyadhyāhāryam | tvayi tate sati sarvatra prathitayaśasi sati ahaṃ te tava vijaye kathaṃ tiṣṭhāmi | tvāṃ vijedhye ityarthaḥ | 13| radati vidīrṇo bhavati | dravībhavatītyarthaḥ | 14| pāpānām | 15| satrapo devaḥ | devaloka ityarthaḥ | 16| lajjānvitaḥ | 17| bhavaḥ saṃsāro'stvasva tena | saṃsāriṇetyarthaḥ | 18| pacanābhinā padmanābhena viṣṇuneti yāvat | 19| atirasātpremṇo'tiśayena | 20| muktāśca yoginaśca tān | 21| asīmāmamaryādām | 22| acchā nirmalaiva dhīstāṃ, asīmām, udāratāṃ vettīti yojanā | 23| bṛhaspatim | 24| mama janāḥ madbhaktāḥ | 25| atitejasvī | 26| iyaṃ viṭhṭhalaśabdasya niruktiḥ | 27| atra kavimātṛkāyāmapi samāptidyotako| lekho na dṛśyate |