पाण्डुरङ्गस्तोत्रम् ४ Panduranga Stotram 4

(चतुर्थम्)(स्रग्धरावृत्तम्)श्रीजाने! पाण्डुरङ्ग! त्वमिह कलियुगे दर्शनात्पासि पापानित्याख्यातं दयार्द्रैः सुमतिभिरसकृत्त्वज्जनैः सत्यसन्धैः ।तत्सत्यं मन्यमानोऽहमपि तव विभो! ।ऽपश्यमेवाङ्घ्रिपद्मंनिष्पापोऽस्मीति मन्ये, तदपि खलु कुतोऽयापि नो तापशान्तिः ॥ १॥

(caturtham)(sragdharāvṛttam)śrījāne! pāṇḍuraṅga! tvamiha kaliyuge darśanātpāsi pāpānityākhyātaṃ dayārdraiḥ sumatibhirasakṛttvajjanaiḥ satyasandhaiḥ |tatsatyaṃ manyamāno'hamapi tava vibho! |'paśyamevāṅghripadmaṃniṣpāpo'smīti manye, tadapi khalu kuto'yāpi no tāpaśāntiḥ || 1||

वैराग्यं नो न भक्तिर्न च परिचरणं सज्जनानां बतास्माद्धेतोस्तापोपशान्तिर्न मम यदि विभो! सत्यमङ्गीकृतं मे(१);को ब्रूयात्साक्षिणस्ते पुर इह वितथं देव! । किन्त्वत्र किञ्चित्पृच्छासि त्वां नमस्यन्ननु कलुषहते तानि किं सन्ति पूर्वं ? ॥ २॥

vairāgyaṃ no na bhaktirna ca paricaraṇaṃ sajjanānāṃ batāsmāddhetostāpopaśāntirna mama yadi vibho! satyamaṅgīkṛtaṃ me(1);ko brūyātsākṣiṇaste pura iha vitathaṃ deva! | kintvatra kiñcitpṛcchāsi tvāṃ namasyannanu kaluṣahate tāni kiṃ santi pūrvaṃ ? || 2||

नाम्नो माहात्म्यतस्ते बहव इह कलौ विठ्ठल ! प्रापुरग्र्यांशान्तिं भक्तिं विरक्तिं गतिमभिलषितां (२)योगिभिर्नारदाद्यैः ।तत्ते नाम श्रुतं मेऽसकृदपि च विभो! । गीतमुच्चैस्त्वदीयैर्हा कष्टं नष्टमद्याप्यतिगुरु न कथं जालमाः(३) संशयानां ? ॥ ३॥

nāmno māhātmyataste bahava iha kalau viṭhṭhala ! prāpuragryāṃśāntiṃ bhaktiṃ viraktiṃ gatimabhilaṣitāṃ (2)yogibhirnāradādyaiḥ |tatte nāma śrutaṃ me'sakṛdapi ca vibho! | gītamuccaistvadīyairhā kaṣṭaṃ naṣṭamadyāpyatiguru na kathaṃ jālamāḥ(3) saṃśayānāṃ ? || 3||

त्वं तु स्वामिन् ! स एव स्वयमसि तमसि स्वाश्रितानां प्रदीपस्राता योंऽतेवसायिप्रभृतिमलधियां कीर्तनादेव नाम्नाम् ।विप्रेष्वत्यादरस्तेऽवसि यदि शरणं तान्स्वपादाब्जमाप्तानकिं चित्रं विठ्ठलायं द्विजकुलज इति (४)त्राहि मां दीनमद्य ॥ ४॥

tvaṃ tu svāmin ! sa eva svayamasi tamasi svāśritānāṃ pradīpasrātā yoṃ'tevasāyiprabhṛtimaladhiyāṃ kīrtanādeva nāmnām |vipreṣvatyādaraste'vasi yadi śaraṇaṃ tānsvapādābjamāptānakiṃ citraṃ viṭhṭhalāyaṃ dvijakulaja iti (4)trāhi māṃ dīnamadya || 4||

पापोऽहं पापकर्मेति च सततमहं स्नानकाले ब्रवीमि ।कृत्वा पापं कथं मे कृतमिति बहुशश्चापि तप्तो भवामि ?स्वामिन् ! । रक्ष क्षमस्वेत्यसकृदपि विभो! प्रार्थनां ते करोमि ।ब्रूह्यन्यत्किं करोमि प्रभुवर !? चरणौ तेऽर्तिशान्त्यै स्मरामि ॥ ५॥

pāpo'haṃ pāpakarmeti ca satatamahaṃ snānakāle bravīmi |kṛtvā pāpaṃ kathaṃ me kṛtamiti bahuśaścāpi tapto bhavāmi ?svāmin ! | rakṣa kṣamasvetyasakṛdapi vibho! prārthanāṃ te karomi |brūhyanyatkiṃ karomi prabhuvara !? caraṇau te'rtiśāntyai smarāmi || 5||

दीनोऽहं दीनबन्धुस्त्वमहमघनिधिः पावनस्त्वं प्रसिद्धोभीतोऽहं कालदण्डाच्छरणमुपगतस्त्वामसि त्वं शरण्यःदाता त्वं सद्वराणां वरदगुरुरहं याचकस्त्वं दयावानार्तोऽहं त्वं क्षमावानहमपि विनतः पादयोः सापराधः ॥ ६॥

dīno'haṃ dīnabandhustvamahamaghanidhiḥ pāvanastvaṃ prasiddhobhīto'haṃ kāladaṇḍāccharaṇamupagatastvāmasi tvaṃ śaraṇyaḥdātā tvaṃ sadvarāṇāṃ varadagururahaṃ yācakastvaṃ dayāvānārto'haṃ tvaṃ kṣamāvānahamapi vinataḥ pādayoḥ sāparādhaḥ || 6||

मां कामक्रोधलोभादिभिररिभिररं चेतसा मोहितेनप्रस्तं किं नाथ! दुष्टोऽयमिति परवेशं मन्यसे मे न दोषः ?यातो दैवेन दीनः प्रबलखलवशं निर्दयैः पीड्यमानस्त्वां स्मर्तुं नालमन्यत्किमथ कथय ते कोऽत्र सेवावकाशः? ॥ ७॥

māṃ kāmakrodhalobhādibhiraribhiraraṃ cetasā mohitenaprastaṃ kiṃ nātha! duṣṭo'yamiti paraveśaṃ manyase me na doṣaḥ ?yāto daivena dīnaḥ prabalakhalavaśaṃ nirdayaiḥ pīḍyamānastvāṃ smartuṃ nālamanyatkimatha kathaya te ko'tra sevāvakāśaḥ? || 7||

साक्षी पश्यस्यपि त्वं स्वयमनयकृतोऽरीन्षडग्रान्समर्थोहुङ्कारेणापि दुष्टानसि भुवनपते ! भस्मसात्कर्तुमेतान् ।हुङ्कारेणालमारमा(५) प्रभुवर ! । भवतो मास्त्विहायासपात्रंदृष्ट्या किं न स्युरेते भसितमयि विभो! मय्युपेक्षैव नूनं ? ॥ ८॥

sākṣī paśyasyapi tvaṃ svayamanayakṛto'rīnṣaḍagrānsamarthohuṅkāreṇāpi duṣṭānasi bhuvanapate ! bhasmasātkartumetān |huṅkāreṇālamāramā(5) prabhuvara ! | bhavato māstvihāyāsapātraṃdṛṣṭyā kiṃ na syurete bhasitamayi vibho! mayyupekṣaiva nūnaṃ ? || 8||

दीनोपेक्षां न कर्ता त्वमहमिति विभो ! वेद्मि तत्तूक्तमर्त्यां(६)मर्त्यानां देवतानामपि खलु न हि भो त्वां विनान्योऽवितास्ति ।श्रान्तः प्राप्तोऽसि निद्रां ननु किमयि विभो ! । तिष्ठतापीष्टकायांलोकैरालिङ्गितेनाप्यविरतमपि सा सेव्यते चित्रमेतत् ॥ ९॥

dīnopekṣāṃ na kartā tvamahamiti vibho ! vedmi tattūktamartyāṃ(6)martyānāṃ devatānāmapi khalu na hi bho tvāṃ vinānyo'vitāsti |śrāntaḥ prāpto'si nidrāṃ nanu kimayi vibho ! | tiṣṭhatāpīṣṭakāyāṃlokairāliṅgitenāpyaviratamapi sā sevyate citrametat || 9||

भो नाथ ! प्राकृतोऽपि प्रभुरिह भवति त्यक्तनिद्रः कुटुम्बीपञ्चानां पालकोऽपि क्षणमपि न मनाग्जातु निद्रात्यचिन्तः(७) ।त्वं त्वेकश्चासहायोऽपि च खलु जगतां साधुभर्ता पुराणोनिद्रामासेवसे चेत्कथयतु भगवान्का गतिर्विष्टपस्य ? ॥ १०॥

bho nātha ! prākṛto'pi prabhuriha bhavati tyaktanidraḥ kuṭumbīpañcānāṃ pālako'pi kṣaṇamapi na manāgjātu nidrātyacintaḥ(7) |tvaṃ tvekaścāsahāyo'pi ca khalu jagatāṃ sādhubhartā purāṇonidrāmāsevase cetkathayatu bhagavānkā gatirviṣṭapasya ? || 10||

योगीशोऽस्वप्ननाथः(८) कथमवनविधावेकदक्षः कथं वायन्निद्रालुत्वमेवं सति मतिमति न त्वय्यदः किं यशोघ्नम्?कालाद्दस्योः सुलुब्धादलमपहरतो मोचयेत्कः समर्थस्त्वत्तोऽन्यो दीनदासद्रविणनिधिमिमं(९) मां द्रुतं जागृहीश! ॥ ११॥

yogīśo'svapnanāthaḥ(8) kathamavanavidhāvekadakṣaḥ kathaṃ vāyannidrālutvamevaṃ sati matimati na tvayyadaḥ kiṃ yaśoghnam?kālāddasyoḥ sulubdhādalamapaharato mocayetkaḥ samarthastvatto'nyo dīnadāsadraviṇanidhimimaṃ(9) māṃ drutaṃ jāgṛhīśa! || 11||

नेयं निद्रा यदि स्याद्भगवति जगतां भर्तरि त्वय्यपीशेगुप्ते कृत्स्नापि जीवव्यवहृतिरनिशं किं यथापूर्वमास्ते ?न ह्यस्तं तिग्मरश्मावचलमुपगते भासके भव्यभासिलोके दृष्टा श्रुता वा मृगजलतटिनी तत्र चैषां प्रवृत्तिः ॥ १२॥

neyaṃ nidrā yadi syādbhagavati jagatāṃ bhartari tvayyapīśegupte kṛtsnāpi jīvavyavahṛtiraniśaṃ kiṃ yathāpūrvamāste ?na hyastaṃ tigmaraśmāvacalamupagate bhāsake bhavyabhāsiloke dṛṣṭā śrutā vā mṛgajalataṭinī tatra caiṣāṃ pravṛttiḥ || 12||

नो निद्रा नो समाधिः क्वचिदपि न च ते यातमन्यत्र चित्तंनूनं रोषः सदोषे मयि तव भगवन् ! विद्यते तेन मौनम् ।नैवैतत्तर्कितं मे सुमतिमतमये प्राकृतोऽपि प्रभुर्यत्सद्यः क्रोधं जहाति प्रणतिमति(१०) कृतागस्यरातावपशि ! ॥ १३॥

no nidrā no samādhiḥ kvacidapi na ca te yātamanyatra cittaṃnūnaṃ roṣaḥ sadoṣe mayi tava bhagavan ! vidyate tena maunam |naivaitattarkitaṃ me sumatimatamaye prākṛto'pi prabhuryatsadyaḥ krodhaṃ jahāti praṇatimati(10) kṛtāgasyarātāvapaśi ! || 13||

शङ्के रङ्के मयि त्वं प्रभुवर कुरुषे कञ्चनामुं विनोदंकिं वक्तायं कविर्मामिति कुतुकितया श्रोतुकामो वचो मे ।नो चेदुच्चैः कृपालुः कथामियदणुतोऽप्यूनमद्यापि कार्यंकर्तुं कर्ता विलम्बं न हि गिरिधर(११) ! ते स्यात्तृणस्यातिभारः ॥ १४॥

śaṅke raṅke mayi tvaṃ prabhuvara kuruṣe kañcanāmuṃ vinodaṃkiṃ vaktāyaṃ kavirmāmiti kutukitayā śrotukāmo vaco me |no ceduccaiḥ kṛpāluḥ kathāmiyadaṇuto'pyūnamadyāpi kāryaṃkartuṃ kartā vilambaṃ na hi giridhara(11) ! te syāttṛṇasyātibhāraḥ || 14||

प्रस्तोऽस्म्याकण्ठमुग्रप्रकृतिमनसिजेनाहिना(१२) बालभेकःपाह्यस्मात्त्वं त्वदन्यो ननु दृशमकरोत्सानुकम्पामिभे(१३) कः ?स्तोत्रं चेच्छ्रोतुकामोऽस्ययि मयि विकले बालिशे सेवके कांशक्तिं पश्यस्यदृष्ट्वा धनमपि कुरुते किं शिखी देव ! केकां ? ॥ १५॥

prasto'smyākaṇṭhamugraprakṛtimanasijenāhinā(12) bālabhekaḥpāhyasmāttvaṃ tvadanyo nanu dṛśamakarotsānukampāmibhe(13) kaḥ ?stotraṃ cecchrotukāmo'syayi mayi vikale bāliśe sevake kāṃśaktiṃ paśyasyadṛṣṭvā dhanamapi kurute kiṃ śikhī deva ! kekāṃ ? || 15||

त्वं चेदद्य प्रसादं ध्रुव इव कुरुषे देव ! बाले मयीहस्तोतुं स्यामेव कामं निपुणतरकविः श्राव्यभव्यप्रबन्धः ।कः स्तोता तात ! । जातस्तव जगति विनानुग्रहाद्विप्रदेवेष्वन्येष्वप्यब्जयोनिः प्रभुरपि भवतोऽनुग्रहादेव सुज्ञः ॥ १६॥

tvaṃ cedadya prasādaṃ dhruva iva kuruṣe deva ! bāle mayīhastotuṃ syāmeva kāmaṃ nipuṇatarakaviḥ śrāvyabhavyaprabandhaḥ |kaḥ stotā tāta ! | jātastava jagati vinānugrahādvipradeveṣvanyeṣvapyabjayoniḥ prabhurapi bhavato'nugrahādeva sujñaḥ || 16||

मह्यं देहि प्रभो! स्वस्तवकवनवरं स्वस्य च प्रीतिहेतुंयत्त्वं स्तुत्यातितुष्टो हृदि भवसि तथा नान्यसरकारकोव्या ।नुत्या नुत्या च तज्ज्ञैरजित! । न विजितः कैर्भवान्पाददासैराप्तैप्तो न मोदं प्रभुतिलक ! यथा भक्तवृन्दैरसङ्गैः? ॥ १७॥

mahyaṃ dehi prabho! svastavakavanavaraṃ svasya ca prītihetuṃyattvaṃ stutyātituṣṭo hṛdi bhavasi tathā nānyasarakārakovyā |nutyā nutyā ca tajjñairajita! | na vijitaḥ kairbhavānpādadāsairāptaipto na modaṃ prabhutilaka ! yathā bhaktavṛndairasaṅgaiḥ? || 17||

आरब्धासु त्वदङ्घ्रिस्तुतिषु सुरधुनीवीचिमालामलासुप्रादुर्भूते पुरस्ते नवमुदिरघटागर्वसर्वकषेंऽगेभावैरालिङ्गितोऽहं सखिभिरिव समं सात्विकैरुत्सवोत्कै(१४)र्युक्तो मुक्तोक्तिनत्या दर इव च जनौ स्वं वदास्यां कदा स्यां ? ॥ १८॥

ārabdhāsu tvadaṅghristutiṣu suradhunīvīcimālāmalāsuprādurbhūte puraste navamudiraghaṭāgarvasarvakaṣeṃ'gebhāvairāliṅgito'haṃ sakhibhiriva samaṃ sātvikairutsavotkai(14)ryukto muktoktinatyā dara iva ca janau svaṃ vadāsyāṃ kadā syāṃ ? || 18||

श्रीमत्या भीमरथ्यास्तटभुवि भवता तिष्ठता विष्टपेश !स्वामिन् ! सौभाग्यमस्या गमितमतिनुतिं स्वर्धुनीभाग्यतोऽपि ।पाथःस्पर्शादपङ्कामलमियमवनीमेव नो चन्द्रभागाकर्तुं कीर्त्या त्रिलोकीमपि च विजयते तीर्थपादप्रिया ते ॥ १९॥

śrīmatyā bhīmarathyāstaṭabhuvi bhavatā tiṣṭhatā viṣṭapeśa !svāmin ! saubhāgyamasyā gamitamatinutiṃ svardhunībhāgyato'pi |pāthaḥsparśādapaṅkāmalamiyamavanīmeva no candrabhāgākartuṃ kīrtyā trilokīmapi ca vijayate tīrthapādapriyā te || 19||

देवास्तीर्थानि सन्तः खलु सततमपि स्नातुमायान्ति हर्षादित्थं साधूक्तमेव श्रुतमसकृददो देव ! दासेन ते मे;तस्मादस्माकमेषा सकलमलधियां नाथ ! । मातेव सद्यःपङ्कप्रक्षालनेन प्रियमुचितमरं किं न कुर्याद्रयार्द्राः ? ॥ २०॥

devāstīrthāni santaḥ khalu satatamapi snātumāyānti harṣāditthaṃ sādhūktameva śrutamasakṛdado deva ! dāsena te me;tasmādasmākameṣā sakalamaladhiyāṃ nātha ! | māteva sadyaḥpaṅkaprakṣālanena priyamucitamaraṃ kiṃ na kuryādrayārdrāḥ ? || 20||

भो श्रीमविठ्ठल ! श्रीपतिमतिथिरहं त्वामुपेतोऽस्मि । किं मांसत्कार्यं नाद्रियन्ते बत भवदनुगाः साधवः सद्विचाराः ?ब्रह्मण्य स्त्वं तु लक्ष्म्या वससि दयितया नित्यमन्तःपुरे हा! ।कष्टं ! नष्टं व्रतं ते । मम च यदफलप्रार्थनः सन्निवृत्तः ॥ २१॥

bho śrīmaviṭhṭhala ! śrīpatimatithirahaṃ tvāmupeto'smi | kiṃ māṃsatkāryaṃ nādriyante bata bhavadanugāḥ sādhavaḥ sadvicārāḥ ?brahmaṇya stvaṃ tu lakṣmyā vasasi dayitayā nityamantaḥpure hā! |kaṣṭaṃ ! naṣṭaṃ vrataṃ te | mama ca yadaphalaprārthanaḥ sannivṛttaḥ || 21||

भो ब्रह्मन् ! पुण्डरीक! द्विजवर! भवतः स्वास्थ्यमभ्येतु चित्तंदीनांस्तापत्रयार्तान् शरणमुपगतानुद्धरिष्येऽहमाशुइत्येवं सुप्रसिद्धं सुरमुनिसविधं यत्प्रतिज्ञातमग्रेतत्सत्यं सत्यसन्धस्त्वमिह कलियुगे कुर्वघारे ! नमस्ते ॥ २२॥

bho brahman ! puṇḍarīka! dvijavara! bhavataḥ svāsthyamabhyetu cittaṃdīnāṃstāpatrayārtān śaraṇamupagatānuddhariṣye'hamāśuityevaṃ suprasiddhaṃ suramunisavidhaṃ yatpratijñātamagretatsatyaṃ satyasandhastvamiha kaliyuge kurvaghāre ! namaste || 22||

दुःखाब्धेरुद्धृतानां प्रभुवर ! भवता मादृशानां जनानामाकण्ठं तर्पितानामलममृतरसेनोत्तमेनादरेण ।आशीभिः पुष्कलाभिर्जगति नृपसुरैरप्यरं दुर्लभाभिः(१५)प्राप्तं पूर्वं यशस्ते परममिह पुनः प्राज्यमप्याप्नुहीश! ॥ २३॥

duḥkhābdheruddhṛtānāṃ prabhuvara ! bhavatā mādṛśānāṃ janānāmākaṇṭhaṃ tarpitānāmalamamṛtarasenottamenādareṇa |āśībhiḥ puṣkalābhirjagati nṛpasurairapyaraṃ durlabhābhiḥ(15)prāptaṃ pūrvaṃ yaśaste paramamiha punaḥ prājyamapyāpnuhīśa! || 23||

दीनानां दैन्यनाशात्समुपगतमुदामाननादादरेणप्रोद्भूता आशिषस्त्वां पतिमभिवृणते कान्तमेकं वरेण्यम् ।दण्ड्यो दुष्टोऽस्मि यद्यप्यहमुचिततरा मे गृहीतुं कुबुद्धेराशीराशीविषस्यार्पितमणिरिव ते स्यात्प्रभो भूषणाय ॥ २४॥

dīnānāṃ dainyanāśātsamupagatamudāmānanādādareṇaprodbhūtā āśiṣastvāṃ patimabhivṛṇate kāntamekaṃ vareṇyam |daṇḍyo duṣṭo'smi yadyapyahamucitatarā me gṛhītuṃ kubuddherāśīrāśīviṣasyārpitamaṇiriva te syātprabho bhūṣaṇāya || 24||

इति श्रीरामनन्दनमयूरेश्वरकृतं पाण्डुरङ्गस्तोत्रं समाप्तं तच्चरणयोरर्पितं च ।टिप्पणि१। भे इति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययम् । मयेत्यर्थः ।२। योगिनो नारदाद्याः इति पठितुमुचितम् ।३। आः इति मनःखेदेः ।४। त्राहीत्यपाणिनीयम् । त्रायस्वेत्यर्थः ।५। हे प्रभुवर! भवत आत्मा इहास्मिन् कर्मणि आयासपात्रं मास्तु इत्यन्वयः ।६। तत्तु तद्वचनं तु मया अर्त्या पीड्योक्तमिति योजना ।७। निद्राति साधिः इति पाठः । साधिः मनसस्तापः ।८। अस्वप्नानां देवानां नाथः ।९। स्वीयदास इति पाठान्तरम् ।१०। नमनपरे ।११। गिरिधरेति साभिप्रायं विशेषणम् । परिकरालङ्कारः ।१२। प्रकृतिपतिमनोजाहिना इति पाठान्तरम् । मनोजो मदनः ।१३। नक्रोपपीडिते गजेन्द्रे ।१४। उत्सवेनानन्देन उत्काः उत्कण्ठिता उत्पन्ना इति यावत् ।१५। हस्तदोषःज् ।

iti śrīrāmanandanamayūreśvarakṛtaṃ pāṇḍuraṅgastotraṃ samāptaṃ taccaraṇayorarpitaṃ ca |ṭippaṇi1| bhe iti vibhaktipratirūpakamavyayam | mayetyarthaḥ | 2| yogino nāradādyāḥ iti paṭhitumucitam | 3| āḥ iti manaḥkhedeḥ | 4| trāhītyapāṇinīyam | trāyasvetyarthaḥ | 5| he prabhuvara! bhavata ātmā ihāsmin karmaṇi āyāsapātraṃ māstu ityanvayaḥ | 6| tattu tadvacanaṃ tu mayā artyā pīḍyoktamiti yojanā | 7| nidrāti sādhiḥ iti pāṭhaḥ | sādhiḥ manasastāpaḥ | 8| asvapnānāṃ devānāṃ nāthaḥ | 9| svīyadāsa iti pāṭhāntaram | 10| namanapare | 11| giridhareti sābhiprāyaṃ viśeṣaṇam | parikarālaṅkāraḥ | 12| prakṛtipatimanojāhinā iti pāṭhāntaram | manojo madanaḥ | 13| nakropapīḍite gajendre | 14| utsavenānandena utkāḥ utkaṇṭhitā utpannā iti yāvat | 15| hastadoṣaḥj |