शिवपुराणम् २.१ Shri Shiva Mahapuranam 2.1 Rudra Samhita Srishtikhandah

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥॥ श्रीशिवमहापुराणम् ॥ द्वितीयायां रुद्रसंहिताप्रथमः सृष्टिखण्डः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ |||| śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ |||| śrīśivamahāpurāṇam || dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāprathamaḥ sṛṣṭikhaṇḍaḥ

विश्वोद्भवस्थितिलयादिषु हेतुमेकंगौरीपतिं विदिततत्त्वमनन्तकीर्तिम् ।मायाश्रयं विगतमायमचिन्त्यरूपंबोधस्वरूपममलं हि शिवं नमामि ॥ १॥

viśvodbhavasthitilayādiṣu hetumekaṃgaurīpatiṃ viditatattvamanantakīrtim |māyāśrayaṃ vigatamāyamacintyarūpaṃbodhasvarūpamamalaṃ hi śivaṃ namāmi || 1||

वन्दे शिवं तं प्रकृतेरनादिंप्रशान्तमेकं पुरुषोत्तमं हि ।स्वमायया कृत्स्नमिदं हि सृष्ट्वानभोवदन्तर्बहिरास्थितो यः ॥ २॥

vande śivaṃ taṃ prakṛteranādiṃpraśāntamekaṃ puruṣottamaṃ hi |svamāyayā kṛtsnamidaṃ hi sṛṣṭvānabhovadantarbahirāsthito yaḥ || 2||

वन्देऽन्तरस्थं निजगूढरूपंशिवं स्वतः स्रष्टुमिदं विचष्टे ।जगन्ति नित्यं परितो भ्रमन्तियत्सन्निधौ चुम्बकलोहवत्तम् ॥ ३॥

vande'ntarasthaṃ nijagūḍharūpaṃśivaṃ svataḥ sraṣṭumidaṃ vicaṣṭe |jaganti nityaṃ parito bhramantiyatsannidhau cumbakalohavattam || 3||

व्यास उवाच ।जगतः पितरं शम्भुं जगतो मातरं शिवाम् ।तत्पुत्रश्च गणाधीशं नत्वैतद्वर्णयामहे ॥ ४॥

vyāsa uvāca |jagataḥ pitaraṃ śambhuṃ jagato mātaraṃ śivām |tatputraśca gaṇādhīśaṃ natvaitadvarṇayāmahe || 4||

एकदा मुनयः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः ।पप्रच्छुर्वरया भक्त्या सूतं ते शौनकादयः ॥ ५॥

ekadā munayaḥ sarve naimiṣāraṇyavāsinaḥ |papracchurvarayā bhaktyā sūtaṃ te śaunakādayaḥ || 5||

ऋषय ऊचुः ।विद्येश्वरसंहितायाः श्रुता सा सत्कथा शुभा ।साध्यसाधनखण्डाख्या रम्याद्या भक्तवत्सला ॥ ६॥

ṛṣaya ūcuḥ |vidyeśvarasaṃhitāyāḥ śrutā sā satkathā śubhā |sādhyasādhanakhaṇḍākhyā ramyādyā bhaktavatsalā || 6||

सूत सूत महाभाग चिरञ्जीव सुखी भव ।यच्छ्रावयसि नस्तात शाङ्करीं परमां कथाम् ॥ ७॥

sūta sūta mahābhāga cirañjīva sukhī bhava |yacchrāvayasi nastāta śāṅkarīṃ paramāṃ kathām || 7||

पिबन्तस्त्वन्मुखाम्भोजच्युतं ज्ञानामृतं वयम् ।अवितृप्ताः पुनः किञ्चित्प्रष्टुमिच्छामहेऽनघ ॥ ८॥

pibantastvanmukhāmbhojacyutaṃ jñānāmṛtaṃ vayam |avitṛptāḥ punaḥ kiñcitpraṣṭumicchāmahe'nagha || 8||

व्यासप्रसादात्सर्वज्ञो प्राप्तोऽसि कृतकृत्यताम् ।नाज्ञातं विद्यते किञ्चिद्भूतं भव्यं भवच्च यत् ॥ ९॥

vyāsaprasādātsarvajño prāpto'si kṛtakṛtyatām |nājñātaṃ vidyate kiñcidbhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca yat || 9||

गुरोर्व्यासस्य सद्भक्त्या समासाद्य कृपां पराम् ।सर्वं ज्ञातं विशेषेण सर्वं सार्थं कृतं जनुः ॥ १०॥

gurorvyāsasya sadbhaktyā samāsādya kṛpāṃ parām |sarvaṃ jñātaṃ viśeṣeṇa sarvaṃ sārthaṃ kṛtaṃ januḥ || 10||

इदानीं कथय प्राज्ञ शिवरूपमनुत्तमम् ।दिव्यानि वै चरित्राणि शिवयोरप्यशेषतः ॥ ११॥

idānīṃ kathaya prājña śivarūpamanuttamam |divyāni vai caritrāṇi śivayorapyaśeṣataḥ || 11||

अगुणो गुणतां याति कथं लोके महेश्वरः ।शिवतत्त्वं वयं सर्वे न जानीमो विचारतः ॥ १२॥

aguṇo guṇatāṃ yāti kathaṃ loke maheśvaraḥ |śivatattvaṃ vayaṃ sarve na jānīmo vicārataḥ || 12||

सृष्टेः पूर्वं कथं शम्भुः स्वरूपेणावतिष्ठते ।सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्तते प्रभुः ॥ १३॥

sṛṣṭeḥ pūrvaṃ kathaṃ śambhuḥ svarūpeṇāvatiṣṭhate |sṛṣṭimadhye sa hi kathaṃ krīḍansaṃvartate prabhuḥ || 13||

तदन्ते च कथं देवः स तिष्ठति महेश्वरः ।कथं प्रसन्नतां याति शङ्करो लोकशङ्करः ॥ १४॥

tadante ca kathaṃ devaḥ sa tiṣṭhati maheśvaraḥ |kathaṃ prasannatāṃ yāti śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ || 14||

स प्रसन्नो महेशानः किं प्रयच्छति सत्फलम् ।स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च तत्सर्वं कथयस्व नः ॥ १५॥

sa prasanno maheśānaḥ kiṃ prayacchati satphalam |svabhaktebhyaḥ parebhyaśca tatsarvaṃ kathayasva naḥ || 15||

सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुशुश्रुम ।भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः ॥ १६॥

sadyaḥ prasanno bhagavānbhavatītyanuśuśruma |bhaktaprayāsaṃ sa mahānna paśyati dayāparaḥ || 16||

ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाः शिवाङ्गजाः ।महेशस्तत्र पूर्णांशः स्वयमेव शिवोऽपरः ॥ १७॥

brahmā viṣṇurmaheśaśca trayo devāḥ śivāṅgajāḥ |maheśastatra pūrṇāṃśaḥ svayameva śivo'paraḥ || 17||

तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः ।उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा प्रभो ॥ १८॥

tasyāvirbhāvamākhyāhi caritāni viśeṣataḥ |umāvirbhāvamākhyāhi tadvivāhaṃ tathā prabho || 18||

तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि ।एतत्सर्वं तदन्यच्च कथनीयं त्वयानघ ॥ १९॥

tadgārhasthyaṃ viśeṣeṇa tathā līlāḥ parā api |etatsarvaṃ tadanyacca kathanīyaṃ tvayānagha || 19||

व्यास उवाच ।इति पृष्टस्तदा तैस्तु सूतो हर्षसमन्वितः ।स्मृत्वा शम्भुपदाम्भोजं प्रत्युवाच मुनीश्वरान् ॥ २०॥

vyāsa uvāca |iti pṛṣṭastadā taistu sūto harṣasamanvitaḥ |smṛtvā śambhupadāmbhojaṃ pratyuvāca munīśvarān || 20||

सूत उवाच ।सम्यक् पृष्टं भवद्भिश्च धन्या यूयं मुनीश्वराः ।सदाशिवकथायां वो यज्जाता नैष्ठिकी मतिः ॥ २१॥

sūta uvāca |samyak pṛṣṭaṃ bhavadbhiśca dhanyā yūyaṃ munīśvarāḥ |sadāśivakathāyāṃ vo yajjātā naiṣṭhikī matiḥ || 21||

सदाशिवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन्पुनाति हि ।वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄञ्जाह्नवीसलिलं यथा ॥ २२॥

sadāśivakathāpraśnaḥ puruṣāṃstrīnpunāti hi |vaktāraṃ pṛcchakaṃ śrotṝñjāhnavīsalilaṃ yathā || 22||

शम्भोर्गुणानुवादात्को विरज्येत पुमान्द्विजाः ।विना पशुघ्नं त्रिविधजनानन्दकरात्सदा । २३॥

śambhorguṇānuvādātko virajyeta pumāndvijāḥ |vinā paśughnaṃ trividhajanānandakarātsadā | 23||

गीयमानो वितृष्णैश्च भवरोगौषधोऽपि हि ।मनःश्रोत्राभिरामश्च यतः सर्वार्थदः स वै ॥ २४॥

gīyamāno vitṛṣṇaiśca bhavarogauṣadho'pi hi |manaḥśrotrābhirāmaśca yataḥ sarvārthadaḥ sa vai || 24||

कथयामि यथाबुद्धि भवत्प्रश्नानुसारतः ।शिवलीलां प्रयत्नेन द्विजास्तां शृणुतादरात् ॥ २५॥

kathayāmi yathābuddhi bhavatpraśnānusārataḥ |śivalīlāṃ prayatnena dvijāstāṃ śṛṇutādarāt || 25||

भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तत्तथा नारदेन वै ।पृष्टं पित्रे प्रेरितेन हरिणा शिवरूपिणा ॥ २६॥

bhavadbhiḥ pṛcchyate yadvattattathā nāradena vai |pṛṣṭaṃ pitre preritena hariṇā śivarūpiṇā || 26||

ब्रह्मा श्रुत्वा सुतवचः शिवभक्तः प्रसन्नधीः ।जगौ शिवयशः प्रीत्या हर्षयन्मुनिसत्तमम् ॥ २७॥

brahmā śrutvā sutavacaḥ śivabhaktaḥ prasannadhīḥ |jagau śivayaśaḥ prītyā harṣayanmunisattamam || 27||

व्यास उवाच ।सूतोक्तमिति तद्वाक्यमाकर्ण्य द्विजसत्तमाः ।पप्रच्छुस्तत्सुसंवादं कुतूहलसमन्विताः ॥ २८॥

vyāsa uvāca |sūtoktamiti tadvākyamākarṇya dvijasattamāḥ |papracchustatsusaṃvādaṃ kutūhalasamanvitāḥ || 28||

ऋषय ऊचुः ।सूत सूत महाभाग शैवोत्तम महामते ।श्रुत्वा तव वचो रम्यं चेतो नः सकुतूहलम् ॥ २९॥

ṛṣaya ūcuḥ |sūta sūta mahābhāga śaivottama mahāmate |śrutvā tava vaco ramyaṃ ceto naḥ sakutūhalam || 29||

कदा बभूव सुखकृद्विधिनारदयोर्महान् ।संवादो यत्र गिरिशसुलीला भवमोचनी ॥ ३०॥

kadā babhūva sukhakṛdvidhināradayormahān |saṃvādo yatra giriśasulīlā bhavamocanī || 30||

विधिनारदसंवादपूर्वकं शाङ्करं यशः ।ब्रूहि नस्तात तत्प्रीत्या तत्तत्प्रश्नानुसारतः ॥ ३१॥

vidhināradasaṃvādapūrvakaṃ śāṅkaraṃ yaśaḥ |brūhi nastāta tatprītyā tattatpraśnānusārataḥ || 31||

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ।सूतः प्रोवाच सुप्रीतस्तत्संवादानुसारतः ॥ ३२॥

ityākarṇya vacasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām |sūtaḥ provāca suprītastatsaṃvādānusārataḥ || 32||

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने मुनिप्रश्नवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ २\।१\।१॥॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥॥ श्रीशिवमहापुराणम् ॥॥ द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमः सृष्टिखण्डः

iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ prathamakhaṇḍe sṛṣṭyupākhyāne munipraśnavarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 2\|1\|1|||| śrīgaṇeśāya namaḥ |||| śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ |||| śrīśivamahāpurāṇam |||| dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ prathamaḥ sṛṣṭikhaṇḍaḥ

सूत उवाच ।एकस्मिन्समये विप्रा नारदो मुनिसत्तमः ।ब्रह्मपुत्रो विनीतात्मा तपोऽर्थं मन आदधे ॥ १॥

sūta uvāca |ekasminsamaye viprā nārado munisattamaḥ |brahmaputro vinītātmā tapo'rthaṃ mana ādadhe || 1||

हिमशैलगुहा काचिदेका परमशोभना ।यत्समीपे सुरनदी सदा वहति वेगतः ॥ २॥

himaśailaguhā kācidekā paramaśobhanā |yatsamīpe suranadī sadā vahati vegataḥ || 2||

तत्राश्रमो महादिव्यो नानाशोभासमन्वितः ।तपोऽर्थं स ययौ तत्र नारदो दिव्यदर्शनः ॥ ३॥

tatrāśramo mahādivyo nānāśobhāsamanvitaḥ |tapo'rthaṃ sa yayau tatra nārado divyadarśanaḥ || 3||

तां दृष्ट्वा मुनिशार्दूलस्तेपे स सुचिरं तपः ।बध्वासनं दृढं मौनी प्राणानायम्य शुद्धधीः ॥ ४॥

tāṃ dṛṣṭvā muniśārdūlastepe sa suciraṃ tapaḥ |badhvāsanaṃ dṛḍhaṃ maunī prāṇānāyamya śuddhadhīḥ || 4||

चक्रे मुनिः समाधिं तमहम्ब्रह्मेति यत्र ह ।विज्ञानं भवति ब्रह्मसाक्षात्कारकरं द्विजाः ॥ ५॥

cakre muniḥ samādhiṃ tamahambrahmeti yatra ha |vijñānaṃ bhavati brahmasākṣātkārakaraṃ dvijāḥ || 5||

इत्थं तपति तस्मिन्वै नारदे मुनिसत्तमे ।चकम्पेऽथ शुनासीरो मनस्सन्तापविह्वलः ॥ ६॥

itthaṃ tapati tasminvai nārade munisattame |cakampe'tha śunāsīro manassantāpavihvalaḥ || 6||

मनसीति विचिन्त्यासौ मुनिर्मे राज्यमिच्छति ।तद्विघ्नकरणार्थं हि हरिर्यत्नमियेष सः ॥ ७॥

manasīti vicintyāsau munirme rājyamicchati |tadvighnakaraṇārthaṃ hi hariryatnamiyeṣa saḥ || 7||

सस्मार स स्मरं शक्रश्चेतसा देवनायकः ।आजगाम द्रुतं कामः समधीर्महिषीयुतः ॥ ८॥

sasmāra sa smaraṃ śakraścetasā devanāyakaḥ |ājagāma drutaṃ kāmaḥ samadhīrmahiṣīyutaḥ || 8||

अथागतं स्मरं दृष्ट्वा सम्बोध्य सुरराट् प्रभुः ।उवाच तं प्रपश्याशु स्वार्थे कुटिलशेमुषिः ॥ ९॥

athāgataṃ smaraṃ dṛṣṭvā sambodhya surarāṭ prabhuḥ |uvāca taṃ prapaśyāśu svārthe kuṭilaśemuṣiḥ || 9||

इन्द्र उवाच ।मित्रवर्य महावीर सर्वदा हितकारक ।शृणु प्रीत्या वचो मे त्वं कुरु साहाय्यमात्मना ॥ १०॥

indra uvāca |mitravarya mahāvīra sarvadā hitakāraka |śṛṇu prītyā vaco me tvaṃ kuru sāhāyyamātmanā || 10||

त्वद्बलान्मे बहूनाञ्च तपोगर्वो विनाशितः ।मद्राज्यस्थिरता मित्र त्वदनुग्रहतः सदा ॥ ११॥

tvadbalānme bahūnāñca tapogarvo vināśitaḥ |madrājyasthiratā mitra tvadanugrahataḥ sadā || 11||

हिमशैलगुहायां हि मुनिस्तपति नारदः ।मनसोद्दिश्य विश्वेशं महासंयमवान्दृढः ॥ १२॥

himaśailaguhāyāṃ hi munistapati nāradaḥ |manasoddiśya viśveśaṃ mahāsaṃyamavāndṛḍhaḥ || 12||

याचेन्न विधितो राज्यं स ममेति विशङ्कितः ।अद्यैव गच्छ तत्र त्वं तत्तपोविघ्नमाचर ॥ १३॥

yācenna vidhito rājyaṃ sa mameti viśaṅkitaḥ |adyaiva gaccha tatra tvaṃ tattapovighnamācara || 13||

इत्याज्ञप्तो महेन्द्रेण स कामः समधुप्रियः ।जगाम तत्स्थलं गर्वादुपायं स्वं चकार ह ॥ १४॥

ityājñapto mahendreṇa sa kāmaḥ samadhupriyaḥ |jagāma tatsthalaṃ garvādupāyaṃ svaṃ cakāra ha || 14||

रचयामास तत्राशु स्वकलाः सकला अपि ।वसन्तोऽपि स्वप्रभावं चकार विविधं मदात् ॥ १५॥

racayāmāsa tatrāśu svakalāḥ sakalā api |vasanto'pi svaprabhāvaṃ cakāra vividhaṃ madāt || 15||

न बभूव मुनेश्चेतो विकृतं मुनिसत्तमाः ।भ्रष्टो बभूव तद्गर्वो महेशानुग्रहेण ह ॥ १६॥

na babhūva muneśceto vikṛtaṃ munisattamāḥ |bhraṣṭo babhūva tadgarvo maheśānugraheṇa ha || 16||