शिवपुराणम् २.३ Shri Shiva Mahapuranam 2.3 Rudra Samhita Parvatikhandah

॥ श्रीः ॥॥ श्रीसाम्बसदाशिवार्पणमस्तु ॥॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥॥ श्रीशिवमहापुराणम् ॥॥ द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीयः पार्वतीखण्डे

|| śrīḥ |||| śrīsāmbasadāśivārpaṇamastu |||| śrīgaṇeśāya namaḥ |||| śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ |||| śrīśivamahāpurāṇam |||| dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīyaḥ pārvatīkhaṇḍe

नारद उवाच ।दाक्षायणी सती देवी त्यक्तदेहा पितुर्मखे ।कथं गिरिसुता ब्रह्मन् बभूव जगदम्बिका ॥ १॥

nārada uvāca |dākṣāyaṇī satī devī tyaktadehā piturmakhe |kathaṃ girisutā brahman babhūva jagadambikā || 1||

कथं कृत्वा तपोऽत्युग्रं पतिमाप शिवं च सा ।एतन्मे पृच्छते सम्यक् कथय त्वं विशेषतः ॥ २॥

kathaṃ kṛtvā tapo'tyugraṃ patimāpa śivaṃ ca sā |etanme pṛcchate samyak kathaya tvaṃ viśeṣataḥ || 2||

ब्रह्मोवाच ।शृणु त्वं मुनिशार्दूल शिवाचरितमुत्तमम् ।पावनं परमं दिव्यं सर्वपापहरं शुभम् ॥ ३॥

brahmovāca |śṛṇu tvaṃ muniśārdūla śivācaritamuttamam |pāvanaṃ paramaṃ divyaṃ sarvapāpaharaṃ śubham || 3||

यदा दाक्षायणी देवी हरेण सहिता मुदा ।हिमाचले सुचिक्रीडे लीलया परमेश्वरी ॥ ४॥

yadā dākṣāyaṇī devī hareṇa sahitā mudā |himācale sucikrīḍe līlayā parameśvarī || 4||

मत्सुतेयमिति ज्ञात्वा सिषेवे मातृवर्चसा ।हिमाचलप्रिया मेना सर्वर्द्धिभिरनिर्भरा ॥ ५॥

matsuteyamiti jñātvā siṣeve mātṛvarcasā |himācalapriyā menā sarvarddhibhiranirbharā || 5||

यदा दाक्षायणी रुष्टा नादृता स्वतनुं जहौ ।पित्रा दक्षेण तद्यज्ञे सङ्गता परमेश्वरी ॥ ६॥

yadā dākṣāyaṇī ruṣṭā nādṛtā svatanuṃ jahau |pitrā dakṣeṇa tadyajñe saṅgatā parameśvarī || 6||

तदैव मेनका तां सा हिमाचलप्रिया मुने ।शिवलोकस्थितां देवीमारिराधयिषुस्तदा ॥ ७॥

tadaiva menakā tāṃ sā himācalapriyā mune |śivalokasthitāṃ devīmārirādhayiṣustadā || 7||

तस्यामहं सुता स्यामित्यवधार्य सती हृदा ।त्यक्तदेहा मनो दध्रे भवितुं हिमवत्सुता ॥ ८॥

tasyāmahaṃ sutā syāmityavadhārya satī hṛdā |tyaktadehā mano dadhre bhavituṃ himavatsutā || 8||

समयं प्राप्य सा देवी सर्वदेवस्तुता पुनः ।सती त्यक्ततनुः प्रीत्या मेनकातनयाभवत् ॥ ९॥

samayaṃ prāpya sā devī sarvadevastutā punaḥ |satī tyaktatanuḥ prītyā menakātanayābhavat || 9||

नाम्ना सा पार्वती देवी तपः कृत्वा सुदुस्सहम् ।नारदस्योपदेशाद्वै पतिं प्राप शिवं पुनः ॥ १०॥

nāmnā sā pārvatī devī tapaḥ kṛtvā sudussaham |nāradasyopadeśādvai patiṃ prāpa śivaṃ punaḥ || 10||

नारद उवाच ।ब्रह्मन् विधे महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर ।मेनकायाः समुत्पत्तिं विवाहचरितं तथा ॥ ११॥

nārada uvāca |brahman vidhe mahāprājña vada me vadatāṃ vara |menakāyāḥ samutpattiṃ vivāhacaritaṃ tathā || 11||

धन्या हि मेनका देवी यस्यां जाता सुता सती ।अतो मान्या च धन्या च सर्वेषां सा पतिव्रता ॥ १२॥

dhanyā hi menakā devī yasyāṃ jātā sutā satī |ato mānyā ca dhanyā ca sarveṣāṃ sā pativratā || 12||

ब्रह्मोवाच ।शृणु त्वं नारद मुने पार्वतीमातुरुद्भवम् ।विवाहं चरितं चैव पावनं भक्तिवर्धनम् ॥ १३॥

brahmovāca |śṛṇu tvaṃ nārada mune pārvatīmāturudbhavam |vivāhaṃ caritaṃ caiva pāvanaṃ bhaktivardhanam || 13||

अस्त्युत्तरस्यां दिशि वै गिरीशो हिमवान्महान् ।पर्वतो हि मुनिश्रेष्ठ महातेजाः समृद्धिभाक् ॥ १४॥

astyuttarasyāṃ diśi vai girīśo himavānmahān |parvato hi muniśreṣṭha mahātejāḥ samṛddhibhāk || 14||

द्वैरूप्यं तस्य विख्यातं जङ्गमस्थिरभेदतः ।वर्णयामि समासेन तस्य सूक्ष्मस्वरूपकम् ॥ १५॥

dvairūpyaṃ tasya vikhyātaṃ jaṅgamasthirabhedataḥ |varṇayāmi samāsena tasya sūkṣmasvarūpakam || 15||

पूर्वापरौ तोयनिधी सुविगाह्य स्थितो हि यः ।नानारत्नाकरो रम्यो मानदण्ड इव क्षितेः ॥ १६॥

pūrvāparau toyanidhī suvigāhya sthito hi yaḥ |nānāratnākaro ramyo mānadaṇḍa iva kṣiteḥ || 16||

नानावृक्षसमाकीर्णो नानाशृङ्गसुचित्रितः ।सिंहव्याघ्रादिपशुभिः सेवितः सुखिभिः सदा ॥ १७॥

nānāvṛkṣasamākīrṇo nānāśṛṅgasucitritaḥ |siṃhavyāghrādipaśubhiḥ sevitaḥ sukhibhiḥ sadā || 17||

तुषारनिधिरत्युग्रो नानाश्चर्यविचित्रितः ।देवर्षिसिद्धमुनिभिः संश्रितः शिवसम्प्रियः ॥ १८॥

tuṣāranidhiratyugro nānāścaryavicitritaḥ |devarṣisiddhamunibhiḥ saṃśritaḥ śivasampriyaḥ || 18||

तपःस्थानोऽतिपूतात्मा पावनश्च महात्मनाम् ।तपस्सिद्धिप्रदोऽत्यन्तं नानाधात्वाकरः शुभः ॥ १९॥

tapaḥsthāno'tipūtātmā pāvanaśca mahātmanām |tapassiddhiprado'tyantaṃ nānādhātvākaraḥ śubhaḥ || 19||

स एव दिव्यरूपो हि रम्यः सर्वाङ्गसुन्दरः ।विष्ण्वंशोऽविकृतः शैलराजराजः सतां प्रियः ॥ २०॥

sa eva divyarūpo hi ramyaḥ sarvāṅgasundaraḥ |viṣṇvaṃśo'vikṛtaḥ śailarājarājaḥ satāṃ priyaḥ || 20||

कुलस्थित्यै च स गिरिर्धर्मवर्द्धनहेतवे ।स्वविवाहं कर्तुमैच्छत्पितृदेवहितेच्छया ॥ २१॥

kulasthityai ca sa girirdharmavarddhanahetave |svavivāhaṃ kartumaicchatpitṛdevahitecchayā || 21||

तस्मिन्नवसरे देवाः स्वार्थमाचिन्त्य कृत्स्नशः ।ऊचुः पितॄन्समागत्य दिव्यान्प्रीत्या मुनीश्वर ॥ २२॥

tasminnavasare devāḥ svārthamācintya kṛtsnaśaḥ |ūcuḥ pitṝnsamāgatya divyānprītyā munīśvara || 22||

देवा ऊचुःसर्वे शृणुत नो वाक्यं पितरः प्रीतमानसाः ।कर्तव्यं तत्तथैवाशु देवकार्येप्सवो यदि ॥ २३॥

devā ūcuḥsarve śṛṇuta no vākyaṃ pitaraḥ prītamānasāḥ |kartavyaṃ tattathaivāśu devakāryepsavo yadi || 23||

मेना नाम सुता या वो ज्येष्ठा मङ्गलरूपिणी ।तां विवाह्य च सुप्रीत्या हिमाख्येन महीभृता ॥ २४॥

menā nāma sutā yā vo jyeṣṭhā maṅgalarūpiṇī |tāṃ vivāhya ca suprītyā himākhyena mahībhṛtā || 24||

एवं सर्वमहालाभः सर्वेषां च भविष्यति ।युष्माकममराणां च दुःखहानिः पदे पदे ॥ २५॥

evaṃ sarvamahālābhaḥ sarveṣāṃ ca bhaviṣyati |yuṣmākamamarāṇāṃ ca duḥkhahāniḥ pade pade || 25||

ब्रह्मोवाच ।इत्याकर्ण्यामरवचः पितरस्ते विमृश्य च ।स्मृत्वा शापं सुतानां च प्रोचुरोमिति तद्वचः ॥ २६॥

brahmovāca |ityākarṇyāmaravacaḥ pitaraste vimṛśya ca |smṛtvā śāpaṃ sutānāṃ ca procuromiti tadvacaḥ || 26||

ददुर्मेनां सुविधिना हिमागाय निजात्मजाम् ।समुत्सवो महानासीत्तद्विवाहे सुमङ्गले ॥ २७॥

dadurmenāṃ suvidhinā himāgāya nijātmajām |samutsavo mahānāsīttadvivāhe sumaṅgale || 27||

हर्यादयोऽपि ते देवा मुनयश्चापरेऽखिलाः ।आजग्मुस्तत्र संस्मृत्य वामदेवं भवं धिया ॥ २८॥

haryādayo'pi te devā munayaścāpare'khilāḥ |ājagmustatra saṃsmṛtya vāmadevaṃ bhavaṃ dhiyā || 28||

उत्सवं कारयामासुर्दत्त्वा दानान्यनेकशः ।सुप्रशस्य पितॄन्दिव्यान्प्रशशंसुर्हिमाचलम् ॥ २९॥

utsavaṃ kārayāmāsurdattvā dānānyanekaśaḥ |supraśasya pitṝndivyānpraśaśaṃsurhimācalam || 29||

महामोदान्विता देवास्ते सर्वे समुनीश्वराः ।सञ्जग्मुः स्वस्वधामानि संस्मरन्तः शिवाशिवौ ॥ ३०॥

mahāmodānvitā devāste sarve samunīśvarāḥ |sañjagmuḥ svasvadhāmāni saṃsmarantaḥ śivāśivau || 30||

यौतुकं बहु सम्प्राप्य सुविवाह्य प्रियां च ताम् ।आजगाम स्वभवनं मुदमाप गिरीश्वरः ॥ ३१॥

yautukaṃ bahu samprāpya suvivāhya priyāṃ ca tām |ājagāma svabhavanaṃ mudamāpa girīśvaraḥ || 31||

ब्रह्मोवाच ।मेनया हि हिमागस्य सुविवाहो मुनीश्वर ।प्रोक्तो मे सुखदः प्रीत्या किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३२॥

brahmovāca |menayā hi himāgasya suvivāho munīśvara |prokto me sukhadaḥ prītyā kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 32||

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे हिमाचलविवाहवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ २\।३\।१॥॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥॥ श्रीशिवमहापुराणम् ॥द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीयः पार्वतीखण्डे

iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṇḍe himācalavivāhavarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 2\|3\|1|||| śrīgaṇeśāya namaḥ |||| śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ |||| śrīśivamahāpurāṇam ||dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīyaḥ pārvatīkhaṇḍe

नारद उवाच ।विधे प्राज्ञ वदेदानीं मेनोत्पत्तिं समादरात् ।अपि शापं समाचक्ष्व कुरु सन्देहभञ्जनम् ॥ १॥

nārada uvāca |vidhe prājña vadedānīṃ menotpattiṃ samādarāt |api śāpaṃ samācakṣva kuru sandehabhañjanam || 1||

ब्रह्मोवाच ।शृणु नारद सुप्रीत्या मेनोत्पत्तिं विवेकतः ।मुनिभिः सह वक्ष्येऽहं सुतवर्य महाबुध ॥ २॥

brahmovāca |śṛṇu nārada suprītyā menotpattiṃ vivekataḥ |munibhiḥ saha vakṣye'haṃ sutavarya mahābudha || 2||

दक्षनामा मम सुतो यः पुरा कथितो मुने ।तस्य जाताः सुताः षष्टिप्रमिताः सृष्टिकारणाः ॥ ३॥

dakṣanāmā mama suto yaḥ purā kathito mune |tasya jātāḥ sutāḥ ṣaṣṭipramitāḥ sṛṣṭikāraṇāḥ || 3||

तासां विवाहमकरोत्स वरैः कश्यपादिभिः ।विदितं ते समस्तं तत्प्रस्तुतं शृणु नारद ॥ ४॥

tāsāṃ vivāhamakarotsa varaiḥ kaśyapādibhiḥ |viditaṃ te samastaṃ tatprastutaṃ śṛṇu nārada || 4||

तासां मध्ये स्वधानाम्नीं पितृभ्यो दत्तवान्सुताम् ।तिस्रोऽभवन्सुतास्तस्याः सुभगा धर्ममूर्तयः ॥ ५॥

tāsāṃ madhye svadhānāmnīṃ pitṛbhyo dattavānsutām |tisro'bhavansutāstasyāḥ subhagā dharmamūrtayaḥ || 5||

तासां नामानि शृणु मे पावनानि मुनीश्वर ।सदा विघ्नहराण्येव महामङ्गलदानि च ॥ ६॥

tāsāṃ nāmāni śṛṇu me pāvanāni munīśvara |sadā vighnaharāṇyeva mahāmaṅgaladāni ca || 6||

मेनानाम्नी सुता ज्येष्ठा मध्या धन्या कलावती ।अन्त्या एताः सुताः सर्वाः पितॄणां मानसोद्भवाः ॥ ७॥

menānāmnī sutā jyeṣṭhā madhyā dhanyā kalāvatī |antyā etāḥ sutāḥ sarvāḥ pitṝṇāṃ mānasodbhavāḥ || 7||

अयोनिजाः स्वधायाश्च लोकतस्तत्सुता मताः ।आसां प्रोच्य सुनामानि सर्वान्कामान् जनो लभेत् ॥ ८॥

ayonijāḥ svadhāyāśca lokatastatsutā matāḥ |āsāṃ procya sunāmāni sarvānkāmān jano labhet || 8||

जगद्वन्द्याः सदा लोकमातरः परमोददाः ।योगिन्यः परमा ज्ञाननिधानास्तास्त्रिलोकगाः ॥ ९॥

jagadvandyāḥ sadā lokamātaraḥ paramodadāḥ |yoginyaḥ paramā jñānanidhānāstāstrilokagāḥ || 9||

एकस्मिन्समये तिस्रो भगिन्यस्ता मुनीश्वर ।श्वेतद्वीपं विष्णुलोकं जग्मुर्दर्शनहेतवे ॥ १०॥

ekasminsamaye tisro bhaginyastā munīśvara |śvetadvīpaṃ viṣṇulokaṃ jagmurdarśanahetave || 10||

कृत्वा प्रणामं विष्णोश्च संस्तुतिं भक्तिसंयुताः ।तस्थुस्तदाज्ञया तत्र सुसमाजो महानभूत् ॥ ११॥

kṛtvā praṇāmaṃ viṣṇośca saṃstutiṃ bhaktisaṃyutāḥ |tasthustadājñayā tatra susamājo mahānabhūt || 11||

तदैव सनकाद्यास्तु सिद्धा ब्रह्मसुता मुने ।गतास्तत्र हरिं नत्वा स्तुत्वा तस्थुस्तदाज्ञया ॥ १२॥

tadaiva sanakādyāstu siddhā brahmasutā mune |gatāstatra hariṃ natvā stutvā tasthustadājñayā || 12||

सनकाद्यान्मुनीन् दृष्ट्वोत्तस्थुस्ते सकला द्रुतम् ।तत्रस्थान्संस्थितान्नत्वा देवाद्याँल्लोकवन्दितान् ॥ १३॥

sanakādyānmunīn dṛṣṭvottasthuste sakalā drutam |tatrasthānsaṃsthitānnatvā devādyām̐llokavanditān || 13||

तिस्रो भगिन्यस्तास्तत्र नोत्तस्थुर्मोहिता मुने ।मायया दैवविवशाः शङ्करस्य परात्मनः ॥ १४॥

tisro bhaginyastāstatra nottasthurmohitā mune |māyayā daivavivaśāḥ śaṅkarasya parātmanaḥ || 14||

मोहिनी सर्वलोकानां शिवमाया गरीयसी ।तदधीनं जगत्सर्वं शिवेच्छा सा प्रकीर्त्यते ॥ १५॥

mohinī sarvalokānāṃ śivamāyā garīyasī |tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ śivecchā sā prakīrtyate || 15||

प्रारब्धं प्रोच्यते सैव तन्नामानि ह्यनेकशः ।शिवेच्छया भवत्येव नात्र कार्या विचारणा ॥ १६॥

prārabdhaṃ procyate saiva tannāmāni hyanekaśaḥ |śivecchayā bhavatyeva nātra kāryā vicāraṇā || 16||