शिवपुराणम् १ Shri Shiva Mahapuranam 1 Vidyeshvarasamhita

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥॥ श्रीशिवमहापुराणम् ॥ विद्येश्वरसंहिता

|| śrīgaṇeśāya namaḥ |||| śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ |||| śrīśivamahāpurāṇam || vidyeśvarasaṃhitā

आद्यन्तमङ्गलमजातसमानभावमार्यं तमीशमजरामरमात्मदेवम् ।पञ्चाननं प्रबलपञ्चविनोदशीलंसम्भावये मनसि शङ्करमम्बिकेशम् ॥ १॥

ādyantamaṅgalamajātasamānabhāvamāryaṃ tamīśamajarāmaramātmadevam |pañcānanaṃ prabalapañcavinodaśīlaṃsambhāvaye manasi śaṅkaramambikeśam || 1||

व्यास उवाच ।धर्मक्षेत्रे महाक्षेत्रे गङ्गाकालिन्दिसङ्गमे ।प्रयागे परमे पुण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि ॥ १॥

vyāsa uvāca |dharmakṣetre mahākṣetre gaṅgākālindisaṅgame |prayāge parame puṇye brahmalokasya vartmani || 1||

मुनयः शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः ।महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे ॥ २॥

munayaḥ śaṃsitātmānaḥ satyavrataparāyaṇāḥ |mahaujaso mahābhāgā mahāsatraṃ vitenire || 2||

तत्र सत्रं समाकर्ण्य व्यासशिष्यो महामुनिः ।आजगाम मुनीन् द्रष्टुं सूतः पौराणिकोत्तमः ॥ ३॥

tatra satraṃ samākarṇya vyāsaśiṣyo mahāmuniḥ |ājagāma munīn draṣṭuṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ || 3||

तं दृष्ट्वा सूतमायान्तं हर्षिता मुनयस्तदा ।चेतसा सुप्रसन्नेन पूजां चक्रुर्यथाविधि ॥ ४॥

taṃ dṛṣṭvā sūtamāyāntaṃ harṣitā munayastadā |cetasā suprasannena pūjāṃ cakruryathāvidhi || 4||

ततो विनयसंयुक्ताः प्रोचुः साञ्जलयश्च ते ।सुप्रसन्ना महात्मानः स्तुतिं कृत्वा यथाविधि ॥ ५॥

tato vinayasaṃyuktāḥ procuḥ sāñjalayaśca te |suprasannā mahātmānaḥ stutiṃ kṛtvā yathāvidhi || 5||

रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान् वै भाग्यगौरवात् ।पुराणविद्यामखिलां व्यासात् प्रत्यर्थमीयिवान् ॥ ६॥

romaharṣaṇa sarvajña bhavān vai bhāgyagauravāt |purāṇavidyāmakhilāṃ vyāsāt pratyarthamīyivān || 6||

तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम् ।रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः ॥ ७॥

tasmādāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ tvaṃ hi bhājanam |ratnānāmurusārāṇāṃ ratnākara ivārṇavaḥ || 7||

यच्च भूतं च भव्यं च यच्चान्यद्वस्तु वर्तते ।न त्वयाविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ८॥

yacca bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca yaccānyadvastu vartate |na tvayāviditaṃ kiñcit triṣu lokeṣu vidyate || 8||

त्वं मद्दिष्टवशादस्य दर्शनार्थमिहागतः ।कुर्वन् किमपि नः श्रेयो न वृथागन्तुमर्हसि ॥ ९॥

tvaṃ maddiṣṭavaśādasya darśanārthamihāgataḥ |kurvan kimapi naḥ śreyo na vṛthāgantumarhasi || 9||

तत्त्वं श्रुतं स्म नः सर्वं पूर्वमेव शुभाशुभम् ।न तृप्तिमधिगच्छामः श्रवणेच्छा मुहुर्मुहुः ॥ १०॥

tattvaṃ śrutaṃ sma naḥ sarvaṃ pūrvameva śubhāśubham |na tṛptimadhigacchāmaḥ śravaṇecchā muhurmuhuḥ || 10||

इदानीमेकमेवास्ति श्रोतव्यं सूत सन्मते ।तद्रहस्यमपि ब्रूहि यदि तेऽनुग्रहो भवेत् ॥ ११॥

idānīmekamevāsti śrotavyaṃ sūta sanmate |tadrahasyamapi brūhi yadi te'nugraho bhavet || 11||

प्राप्ते कलियुगे घोरे नराः पुण्यविवर्जिताः ।दुराचाररताः सर्वे सत्यवार्तापराङ्मुखाः ॥ १२॥

prāpte kaliyuge ghore narāḥ puṇyavivarjitāḥ |durācāraratāḥ sarve satyavārtāparāṅmukhāḥ || 12||

परापवादनिरताः परद्रव्याभिलाषिणः ।परस्त्रीसक्तमनसः परहिंसापरायणाः ॥ १३॥

parāpavādaniratāḥ paradravyābhilāṣiṇaḥ |parastrīsaktamanasaḥ parahiṃsāparāyaṇāḥ || 13||

देहात्मदृष्टयो मूढा नास्तिकाः पशुबुद्धयः ।मातृपितृकृतद्वेषाः स्त्रीदेवाः कामकिङ्कराः ॥ १४॥

dehātmadṛṣṭayo mūḍhā nāstikāḥ paśubuddhayaḥ |mātṛpitṛkṛtadveṣāḥ strīdevāḥ kāmakiṅkarāḥ || 14||

विप्रा लोभग्रहग्रस्ता वेदविक्रयजीविनः ।धनार्जनार्थमभ्यस्तविद्या मदविमोहिताः ॥ १५॥

viprā lobhagrahagrastā vedavikrayajīvinaḥ |dhanārjanārthamabhyastavidyā madavimohitāḥ || 15||

त्यक्तस्वजातिकर्माणः प्रायशः परवञ्चकाः ।त्रिकालसन्ध्यया हीना ब्रह्मबोधविवर्जिताः ॥ १६॥

tyaktasvajātikarmāṇaḥ prāyaśaḥ paravañcakāḥ |trikālasandhyayā hīnā brahmabodhavivarjitāḥ || 16||

अदयाः पण्डितम्मन्याः स्वाचारव्रतलोपकाः ।कृष्युद्यमरताः क्रूरस्वभावा मलिनाशयाः ॥ १७॥

adayāḥ paṇḍitammanyāḥ svācāravratalopakāḥ |kṛṣyudyamaratāḥ krūrasvabhāvā malināśayāḥ || 17||

क्षत्रियाश्च तथा सर्वे स्वधर्मत्यागशीलिनः ।असत्सङ्गाः पापरता व्यभिचारपरायणाः ॥ १८॥

kṣatriyāśca tathā sarve svadharmatyāgaśīlinaḥ |asatsaṅgāḥ pāparatā vyabhicāraparāyaṇāḥ || 18||

अशूरा अरणप्रीताः पलायनपरायणाः ।कुचौरवृत्तयः शूद्राः कामकिङ्करचेतसः ॥ १९॥

aśūrā araṇaprītāḥ palāyanaparāyaṇāḥ |kucauravṛttayaḥ śūdrāḥ kāmakiṅkaracetasaḥ || 19||

शस्त्रास्त्रविद्यया हीना धेनुविप्रावनोज्झिताः ।शरण्यावनहीनाश्च कामिन्यूतिमृगाः सदा ॥ २०॥

śastrāstravidyayā hīnā dhenuviprāvanojjhitāḥ |śaraṇyāvanahīnāśca kāminyūtimṛgāḥ sadā || 20||

प्रजापालनसद्धर्मविहीना भोगतत्पराः ।प्रजासंहारका दुष्टा जीवहिंसाकरा मुदा ॥ २१॥

prajāpālanasaddharmavihīnā bhogatatparāḥ |prajāsaṃhārakā duṣṭā jīvahiṃsākarā mudā || 21||

वैश्याः संस्कारहीनास्ते स्वधर्मत्यागशीलिनः ।कुपथाः स्वार्जनरतास्तुलाकर्मकुवृत्तयः ॥ २२॥

vaiśyāḥ saṃskārahīnāste svadharmatyāgaśīlinaḥ |kupathāḥ svārjanaratāstulākarmakuvṛttayaḥ || 22||

गुरुदेवद्विजातीनां भक्तिहीनाः कुबुद्धयः ।अभोजितद्विजाः प्रायः कृपणा बद्धमुष्टयः ॥ २३॥

gurudevadvijātīnāṃ bhaktihīnāḥ kubuddhayaḥ |abhojitadvijāḥ prāyaḥ kṛpaṇā baddhamuṣṭayaḥ || 23||

कामिनीजारभावेषु सुरता मलिनाशयाः ।लोभमोहविचेतस्काः पूर्तादिषु वृषोज्झिताः ॥ २४॥

kāminījārabhāveṣu suratā malināśayāḥ |lobhamohavicetaskāḥ pūrtādiṣu vṛṣojjhitāḥ || 24||

तद्वच्छूद्राश्च ये केचिद् ब्रह्मणाचारतत्पराः ।उज्ज्वलाकृतयो मूढाः स्वधर्मत्यागशीलिनः ॥ २५॥

tadvacchūdrāśca ye kecid brahmaṇācāratatparāḥ |ujjvalākṛtayo mūḍhāḥ svadharmatyāgaśīlinaḥ || 25||

कर्तारस्तपसां भूयो द्विजतेजोऽपहारकाः ।शिश्वल्पमृत्युकाराश्च मन्त्रोच्चारपरायणाः ॥ २६॥

kartārastapasāṃ bhūyo dvijatejo'pahārakāḥ |śiśvalpamṛtyukārāśca mantroccāraparāyaṇāḥ || 26||

शालग्रामशिलादीनां पूजका होमतत्पराः ।प्रतिकूलविचाराश्च कुटिला द्विजदूषकाः ॥ २७॥

śālagrāmaśilādīnāṃ pūjakā homatatparāḥ |pratikūlavicārāśca kuṭilā dvijadūṣakāḥ || 27||

धनवन्तः कुकर्माणो विद्यावन्तो विवादिनः ।आख्यानोपासनाधर्मवक्तारो धर्मलोपकाः ॥ २८॥

dhanavantaḥ kukarmāṇo vidyāvanto vivādinaḥ |ākhyānopāsanādharmavaktāro dharmalopakāḥ || 28||

सुभूपाकृतयो दम्भाः सुदातारो महामदाः ।विप्रादीन् सेवकान् मत्वा मन्यमाना निजं प्रभुम् ॥ २९॥

subhūpākṛtayo dambhāḥ sudātāro mahāmadāḥ |viprādīn sevakān matvā manyamānā nijaṃ prabhum || 29||

स्वधर्मरहिता मूढाः सङ्कराः क्रूरबुद्धयः ।महाभिमानिनो नित्यं चतुर्वर्णविलोपकाः ॥ ३०॥

svadharmarahitā mūḍhāḥ saṅkarāḥ krūrabuddhayaḥ |mahābhimānino nityaṃ caturvarṇavilopakāḥ || 30||

सुकुलीनान्निजान् मत्वा चतुर्वर्णैर्विवर्तनाः ।सर्ववर्णभ्रष्टकराः मूढाः सत्कर्मकारिणः ॥ ३१॥

sukulīnānnijān matvā caturvarṇairvivartanāḥ |sarvavarṇabhraṣṭakarāḥ mūḍhāḥ satkarmakāriṇaḥ || 31||

स्त्रियश्च प्रायशो भ्रष्टा भर्त्रवज्ञानकारिकाः ।श्वशुरद्रोहकारिण्यो निर्भया मलिनाशनाः ॥ ३२॥

striyaśca prāyaśo bhraṣṭā bhartravajñānakārikāḥ |śvaśuradrohakāriṇyo nirbhayā malināśanāḥ || 32||

कुहावभावनिरताः कुशीलाः स्मरविह्वलाः ।जारसङ्गरता नित्यं स्वस्वामिविमुखास्तथा ॥ ३३॥

kuhāvabhāvaniratāḥ kuśīlāḥ smaravihvalāḥ |jārasaṅgaratā nityaṃ svasvāmivimukhāstathā || 33||

तनया मातृपित्रोश्च भक्तिहीना दुराशयाः ।अविद्यापाठका नित्यं रोगग्रसितदेहकाः ॥ ३४॥

tanayā mātṛpitrośca bhaktihīnā durāśayāḥ |avidyāpāṭhakā nityaṃ rogagrasitadehakāḥ || 34||

एतेषां नष्टबुद्धीनां स्वधर्मत्यागशीलिनाम् ।परलोकेऽपीह लोके कथं सूत गतिर्भवेत् ॥ ३५॥

eteṣāṃ naṣṭabuddhīnāṃ svadharmatyāgaśīlinām |paraloke'pīha loke kathaṃ sūta gatirbhavet || 35||

इति चिन्ताकुलं चित्तं जायते सततं हि नः ।परोपकारसदृशो नास्ति धर्मोऽपरः खलु ॥ ३६॥

iti cintākulaṃ cittaṃ jāyate satataṃ hi naḥ |paropakārasadṛśo nāsti dharmo'paraḥ khalu || 36||

लघूपायेन येनैषां भवेत् सद्योऽघनाशनम् ।सर्वसिद्धान्तवित्त्वं हि कृपया तद्वदाधुना ॥ ३७॥

laghūpāyena yenaiṣāṃ bhavet sadyo'ghanāśanam |sarvasiddhāntavittvaṃ hi kṛpayā tadvadādhunā || 37||

व्यास उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ।मनसा शङ्करं स्मृत्वा सूतः प्रोवाच तान् मुनीन् ॥ ३८॥

vyāsa uvāca |ityākarṇya vacasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām |manasā śaṅkaraṃ smṛtvā sūtaḥ provāca tān munīn || 38||

इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां मुनिप्रश्नवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १\।१॥॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥विद्येश्वरसंहिता

iti śrīśivamahāpurāṇe prathamāyāṃ vidyeśvarasaṃhitāyāṃ munipraśnavarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1\|1|||| śrīgaṇeśāya namaḥ |||| śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||vidyeśvarasaṃhitā

सूत उवाच ।साधु पृष्टं साधवो वस्त्रैलोक्यहितकारकम् ।गुरुं स्मृत्वा भवत्स्नेहाद्वक्ष्ये तच्छृणुतादरात् ॥ १॥

sūta uvāca |sādhu pṛṣṭaṃ sādhavo vastrailokyahitakārakam |guruṃ smṛtvā bhavatsnehādvakṣye tacchṛṇutādarāt || 1||

वेदान्तसारसर्वस्वं पुराणं चैवमुत्तमम् ।सर्वाघौघोद्धारकरं परत्र परमार्थदम् ॥ २॥

vedāntasārasarvasvaṃ purāṇaṃ caivamuttamam |sarvāghaughoddhārakaraṃ paratra paramārthadam || 2||

कलिकल्मषविध्वंसि यस्मिञ्छिवयशः परम् ।विजृम्भते सदा विप्राश्चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ ३॥

kalikalmaṣavidhvaṃsi yasmiñchivayaśaḥ param |vijṛmbhate sadā viprāścaturvargaphalapradam || 3||

तस्याध्ययनमात्रेण पुराणस्य द्विजोत्तमाः ।सर्वोत्तमस्य शैवस्य ते यास्यन्ति सुसद्गतिम् ॥ ४॥

tasyādhyayanamātreṇa purāṇasya dvijottamāḥ |sarvottamasya śaivasya te yāsyanti susadgatim || 4||

तावद्विजृम्भते पापं ब्रह्महत्यापुरस्सरम् ।यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो ॥ ५॥

tāvadvijṛmbhate pāpaṃ brahmahatyāpurassaram |yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho || 5||

तावत्कलिमहोत्पाताः सञ्चरिष्यन्ति निर्भयाः ।यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो ॥ ६॥

tāvatkalimahotpātāḥ sañcariṣyanti nirbhayāḥ |yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho || 6||

तावत्सर्वाणि शास्त्राणि विवदन्ते परस्परम् ।यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो ॥ ७॥

tāvatsarvāṇi śāstrāṇi vivadante parasparam |yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho || 7||

तावत्स्वरूपं दुर्बोधं शिवस्य महतामपि ।यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो ॥ ८॥

tāvatsvarūpaṃ durbodhaṃ śivasya mahatāmapi |yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho || 8||

तावद्यमभटाः क्रूराः सञ्चरिष्यन्ति निर्भयाः ।यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो ॥ ९॥

tāvadyamabhaṭāḥ krūrāḥ sañcariṣyanti nirbhayāḥ |yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho || 9||