कैलासदर्शनम् ३ शिवक्षेत्राणिवर्णनम् कैलाससम्परिवेष्टित Kailasasampariveshtita Shivakshetranivarnanam

॥ हिमावन्प्रति नन्दिकेश्वरप्रोक्तं कैलाससम्परिवेष्टित शिवक्षेत्राणिवर्णनम् ॥(शिवरहस्यान्तर्गते कैलासदर्शनम् ३)नन्दिकेश्वरः (उवाच)प्राच्यां पश्य नगश्रेष्ठ श्रेष्ठोऽयं धरणीधरः ।निष्टप्तकनकाकरो नानासुरवराश्रयः ॥ २४\।१॥सहस्रशिखरापार कान्तिकाञ्चितदिक्तटः ।वृषस्तम्भनिभो भाति कैलासाग्रे नगोत्तमः ॥ २४\।२॥पश्य तान्परिघा(खा)कारान्त्समुद्रान्त्सनदीनदान् ।पश्य द्वीपान्महाशैल समुद्रेषु विशेषतः ॥ २४\।३॥विपिनावनिजातानां प्रासादानाञ्च मौलयः ।प्रोद्यत्पताकाराजन्तिमणिकुम्भाग्रशोभिताः ॥ २४\।४॥एष नीलस्तथा विन्ध्यो मन्दरो दर्दु(र्द)रो नगः ।सुमाली केतुमालश्च भद्राश्वौ तत्रवार्षकौ ॥ २४\।५॥रैवतश्शतशृङ्गश्च मणिबभ्रुश्च पिङ्गलः ।उदयश्चक्रवालश्च मैनाकोऽयं मधुर्गिरिः(मैनाको यमधुर्गिरिः) ॥ २४\।६॥अस्ताचलः पारियात्रो निषधः कन्द(कुन्त)लाचलः ।तदं मूर्तिरियं शैली मौलिकेदारलिङ्गतः ॥ २४\।७॥त्वमत्यन्तमहाशृङ्गैरुपेतोऽसि महानग ।त्वत्तो मानुषगङ्गेयं निर्गता लिङ्गरङ्गिता ॥ २४\।८॥भगीरथस्य तपसा प्लावयन्ती च भूतलम् ।अन्या विक्रमतो विष्णोः पादतो निर्मता नग ॥ २४\।९॥गङ्गाद्वारात्प्रतीच्यब्धिं सङ्गता मालवानिमे(यम्) ।इयं गर्वभराक्रान्ता चेशान (ईशेन) शशिमौलिना ॥ २४\।१०॥जटाकोटीरनिलयां चक्रे सा च विसर्जिता ।देवैस्सम्प्रार्थितो देवस्तां भूमौ परिमुक्तवान् ॥ २४\।११॥आनन्दकाननं प्राप्ता चक्रर्तीर्थे सरिद्वरा ।तत्तीरे पश्य सुभगं विश्वेशशिखरं महत् ॥ २४\।१२॥भारते भूमिसर्वस्वखण्डे वै जाह्नवी यतः ।अविमुक्तं प्रपश्याद्य मृता यत्रापुनर्भवाः ॥ २४\।१३॥विमुक्तिं दास्यते देवो यत्र विश्वेश्वरस्स्वयम् ।तत्पश्चात्सागरप्रान्ते कुरुक्षेत्रं प्रभासकम् ॥ २४\।१४॥रुद्रकोटिः पुष्करञ्च गङ्गाद्वारं पवित्रकम् ।पिण्डालकं कालजरं (कालञ्जरं) तापितीरे मनोहरम् ॥ २४\।१५॥यत्र पाशुपतो योगी मुनीनाञ्चोपदेशितः (ता) ।देवदेवेन तत्रैव पश्यैतन्मणिकुम्भकम् ॥ २४\।१६॥श्रीशैलशिखरं पश्य पश्य त्र्यम्बकभूधरम् ।क्षिप्रातीरे(र) महाकालं कामदं वैद्यनाथ(य)कम् ॥ २४\।१७॥पश्चात्तथोत्तराश्चेमे कुरवः पश्य भूधर ।ताम्रस्वर्ण(वर्ण)मयी भूमिस्तत्र द्वीपे घृतोदधौ ॥ २४\।१८॥स हि किम्पुरुषावासः पुरुषास्तुरगाननाः ।शिलानदीमिमां पश्य तत्प्रान्ते काकवक्त्रकाः (का) ॥ २४\।१९॥पुरुषाणां प्रवेशोऽत्र तावदेव नगोत्तम(मा) ।मरुभूमिस्ततो द्वीपौ शाकक्रौञ्चौ मनोरमौ ॥ २४\।२०॥कुशकाशौ ततः प्राच्यां क्षीरोदेनावृतौ नग ।देवभूमिस्ततो रम्या दध्योदे परिकल्पिता ॥ २४\।२१॥चक्रवालो गिरिःप्राच्यां तत्प्राच्यामुदयाचलः ।पश्चादपिप्रपश्येमां भूमिं स्वादो(दू)दधीवृताम् ॥ २४\।२२॥स्वर्णारं पश्य सुभगं वरुणावासमुत्तमम् ।शोणो नाम नदो विप्र प्रतीच्यां वहते नग ॥ २४\।२३॥रम्यसालवनप्रान्ते गन्धर्वाणां प्रमोदभूः ।अस्ताचलावधि नग तत्प्रान्ते शाल्मली द्वी(द्वि)पः ॥ २४\।२४॥दक्षिणे भारते वर्षे जम्बूनाम नदी स(त)दा ।प्र(या)त्येव नि(वि)यतं तस्या द्वीपं जाम्बूनदं स्मृतम् ॥ २४\।२५॥देवभोग्यं महच्छैल (महाशैल) निष्टप्तकनकं हि तत् ।प्रतिष्ठानपुरं पश्य करहट्टपुरं तथा ॥ २४\।२६॥करवीर पुरञ्चापि (पुरीं चापि) पश्य विन्ध्यनिवासिनीम् ।पश्य वेणुवनं पुण्यं नागनाथशिवालयम् ॥ २४\।२७॥ओङ्कारं नर्मदातीरे कुण्डञ्चोङ्कारनामकम् ।आवाटकमिदं पश्य पश्यैतद्घुसृणेश्वरम् ॥ २४\।२८॥(आवण्टकमिदं पश्य पश्य तद्घुसृणीश्वरम्) ॥ २४\।२८॥नैमिषं(शं) पश्य विपुलं विशालं बदरीमनु ।गोदाञ्च नर्मदाञ्चैव बाहुदां कृष्णवेणिकाम् ॥ २४\।२९॥नीराम्पयोष्णीम्पश्यागनीरजावलिभासुराम् ।कालिन्दीगङ्गयायुक्ता यत्र वेदीप्रजापतेः ॥ २४\।३०॥प्रयागवनमेतद्वै चित्रकूटगिरिस्ततः ।शूले टङ्कका(काश्या)लयं पश्यगयाञ्च पितृतृप्तिदाम् ॥ २४\।३१॥सोमेश्वरालयं शैल पश्यायोध्यां महापुरीम् ।सुधेश्वरालयं पश्य सरयूतीरसङ्गतम् ॥ २४\।३२॥पश्चात्कोकामुखं पश्य गङ्गां पश्याब्धिसङ्गताम् ।कामोदकमिदं पश्य पश्य कोङ्कणभूतलम् ॥ २४\।३३॥पश्चिमाम्भोधिकोणे च पश्य गोकर्णमुत्तमम् ।रम्यं शेषाचलं पश्य स्कन्दो यत्र प्रतिष्ठितः ॥ २४\।३४॥श्रीमद्दक्षिणकैलासशिखरं पश्य भूधर (भूधरम्) ।पश्य काञ्चीञ्च विपुला(लां)मेकाम्रशिखरं नग ॥ २४\।३५॥पश्यारुणाद्रिशिखरं स्मरणात्पापनाशनम् ।वृद्धाचलाद्रिं पश्याद्रे रम्यामभ्रसभां दृशा ॥ २४\।३६॥पश्य नर्तनमीशस्य देवदेवस्य धूर्जटेः ।गोपर्वतं तत्र पश्य पुण्यं मार्गसहायकम् ॥ २४\।३७॥(गोपर्वतं तत्र पुण्यं शिवमार्गसहायकम्) ॥ २४\।३७॥सदहयाद्रिं पश्य तुङ्गाग्रे यतो जाता कवेरजा ।पुण्यं श्रीकण्ठशिखरं ततो रत्नगिरीश्वरम् ॥ २४\।३८॥तृणज्योतीशशिखरं मातृभूताद्रिरेषवै ।तद्दक्षिणे द्वादशान्तं ततो वेणुवनं नग ॥ २४\।३९॥महेन्द्रशिखरं पश्य दक्षिणाम्भोनिधौ स्थितम् ।ताम्रपर्णी तत्र नदी कृतमाला च वेगिनी ॥ २४\।४०॥कन्यातीर्थं ततः प्राच्यां पश्य चाद्रे शुचीश्वरम् ।गन्धमादनशैलेशशिखरं पश्य भूधर ॥ २४\।४१॥गजारण्यं ततोदीच्यां ततः पञ्चनदाह्वयम् ।कुम्भेशशिखरं पश्य पश्य मध्यार्जुनाभिधम् ॥ २४\।४२॥त्रिकोटीं(त्रिकोटि)मङ्गलं पश्य मायूरंश्वेतकाननम् ।सङ्गतां सिन्धुना पश्य सह्यजां पुण्यनिम्नगाम् ॥ २४\।४३॥वाञ्छेश्वरं छायावनं पुण्यं तत्तेजिनीपुर(वन)म् ।घ(व)टेश्वरं तत्र पश्य यत्र कालो हतः पुरा ॥ २४\।४४॥श्रीमहेशेन पुण्याद्रे मृकण्डुतनयावने ।ब्रह्मेशञ्चैव वैद्येशं तञ्जेशं तत्प्रतीच्यके ॥ २४\।४५॥कमलालयसंज्ञञ्च तथैवान्ये शिवालयाः ।श्रुतिकाननमीक्षस्व वेदतीर्थस्तथाब्धिराट् ॥ २४\।४६॥कावेरीतीरजो(तो)द्भासिलिङ्गधामानि लोकय ।भारतं पश्य विपुलं खण्डं (खण्डमतुलं पश्य)तल्लिङ्गमण्डलम् ॥ २४\।४७॥प्राक्पश्चाद्दक्षिणे चापि भूधरेन्द्र तथोत्तरे ।ब्रह्माण्डभित्तिरेषा(वा)त्र खण्डान्यपि विलोकय ॥ २४\।४८॥शिवाज्ञया मया शैल दर्शितोऽयं नगोत्तमः ।पुण्योऽयं रमणीयोऽयं कैलासः शङ्करालयः ॥ २४\।४९॥भद्राश्वं(श्व) केतुमालं च प्राच्यामीक्षस्व सन्नग ।पश्चाद्धरिश्च किम्पूर्षः खण्डे द्वे सागरावृते ॥ २४\।५०॥देवभूमिरियं पश्य सुरकिन्नरहर्षदा ।तत्रोत्तरे मन्दरो हि शम्भोरानन्दवासभूः ॥ २४\।५१॥इलावृततो मणीवर्षो भारतो दक्षिणे नग ।कल्पितास्ते महेशेन वर्षाश्च कुलपर्वताः ॥ २४\।५२॥

|| himāvanprati nandikeśvaraproktaṃ kailāsasampariveṣṭita śivakṣetrāṇivarṇanam ||(śivarahasyāntargate kailāsadarśanam 3)nandikeśvaraḥ (uvāca)prācyāṃ paśya nagaśreṣṭha śreṣṭho'yaṃ dharaṇīdharaḥ |niṣṭaptakanakākaro nānāsuravarāśrayaḥ || 24\|1||sahasraśikharāpāra kāntikāñcitadiktaṭaḥ |vṛṣastambhanibho bhāti kailāsāgre nagottamaḥ || 24\|2||paśya tānparighā(khā)kārāntsamudrāntsanadīnadān |paśya dvīpānmahāśaila samudreṣu viśeṣataḥ || 24\|3||vipināvanijātānāṃ prāsādānāñca maulayaḥ |prodyatpatākārājantimaṇikumbhāgraśobhitāḥ || 24\|4||eṣa nīlastathā vindhyo mandaro dardu(rda)ro nagaḥ |sumālī ketumālaśca bhadrāśvau tatravārṣakau || 24\|5||raivataśśataśṛṅgaśca maṇibabhruśca piṅgalaḥ |udayaścakravālaśca maināko'yaṃ madhurgiriḥ(maināko yamadhurgiriḥ) || 24\|6||astācalaḥ pāriyātro niṣadhaḥ kanda(kunta)lācalaḥ |tadaṃ mūrtiriyaṃ śailī maulikedāraliṅgataḥ || 24\|7||tvamatyantamahāśṛṅgairupeto'si mahānaga |tvatto mānuṣagaṅgeyaṃ nirgatā liṅgaraṅgitā || 24\|8||bhagīrathasya tapasā plāvayantī ca bhūtalam |anyā vikramato viṣṇoḥ pādato nirmatā naga || 24\|9||gaṅgādvārātpratīcyabdhiṃ saṅgatā mālavānime(yam) |iyaṃ garvabharākrāntā ceśāna (īśena) śaśimaulinā || 24\|10||jaṭākoṭīranilayāṃ cakre sā ca visarjitā |devaissamprārthito devastāṃ bhūmau parimuktavān || 24\|11||ānandakānanaṃ prāptā cakrartīrthe saridvarā |tattīre paśya subhagaṃ viśveśaśikharaṃ mahat || 24\|12||bhārate bhūmisarvasvakhaṇḍe vai jāhnavī yataḥ |avimuktaṃ prapaśyādya mṛtā yatrāpunarbhavāḥ || 24\|13||vimuktiṃ dāsyate devo yatra viśveśvarassvayam |tatpaścātsāgaraprānte kurukṣetraṃ prabhāsakam || 24\|14||rudrakoṭiḥ puṣkarañca gaṅgādvāraṃ pavitrakam |piṇḍālakaṃ kālajaraṃ (kālañjaraṃ) tāpitīre manoharam || 24\|15||yatra pāśupato yogī munīnāñcopadeśitaḥ (tā) |devadevena tatraiva paśyaitanmaṇikumbhakam || 24\|16||śrīśailaśikharaṃ paśya paśya tryambakabhūdharam |kṣiprātīre(ra) mahākālaṃ kāmadaṃ vaidyanātha(ya)kam || 24\|17||paścāttathottarāśceme kuravaḥ paśya bhūdhara |tāmrasvarṇa(varṇa)mayī bhūmistatra dvīpe ghṛtodadhau || 24\|18||sa hi kimpuruṣāvāsaḥ puruṣāsturagānanāḥ |śilānadīmimāṃ paśya tatprānte kākavaktrakāḥ (kā) || 24\|19||puruṣāṇāṃ praveśo'tra tāvadeva nagottama(mā) |marubhūmistato dvīpau śākakrauñcau manoramau || 24\|20||kuśakāśau tataḥ prācyāṃ kṣīrodenāvṛtau naga |devabhūmistato ramyā dadhyode parikalpitā || 24\|21||cakravālo giriḥprācyāṃ tatprācyāmudayācalaḥ |paścādapiprapaśyemāṃ bhūmiṃ svādo(dū)dadhīvṛtām || 24\|22||svarṇāraṃ paśya subhagaṃ varuṇāvāsamuttamam |śoṇo nāma nado vipra pratīcyāṃ vahate naga || 24\|23||ramyasālavanaprānte gandharvāṇāṃ pramodabhūḥ |astācalāvadhi naga tatprānte śālmalī dvī(dvi)paḥ || 24\|24||dakṣiṇe bhārate varṣe jambūnāma nadī sa(ta)dā |pra(yā)tyeva ni(vi)yataṃ tasyā dvīpaṃ jāmbūnadaṃ smṛtam || 24\|25||devabhogyaṃ mahacchaila (mahāśaila) niṣṭaptakanakaṃ hi tat |pratiṣṭhānapuraṃ paśya karahaṭṭapuraṃ tathā || 24\|26||karavīra purañcāpi (purīṃ cāpi) paśya vindhyanivāsinīm |paśya veṇuvanaṃ puṇyaṃ nāganāthaśivālayam || 24\|27||oṅkāraṃ narmadātīre kuṇḍañcoṅkāranāmakam |āvāṭakamidaṃ paśya paśyaitadghusṛṇeśvaram || 24\|28||(āvaṇṭakamidaṃ paśya paśya tadghusṛṇīśvaram) || 24\|28||naimiṣaṃ(śaṃ) paśya vipulaṃ viśālaṃ badarīmanu |godāñca narmadāñcaiva bāhudāṃ kṛṣṇaveṇikām || 24\|29||nīrāmpayoṣṇīmpaśyāganīrajāvalibhāsurām |kālindīgaṅgayāyuktā yatra vedīprajāpateḥ || 24\|30||prayāgavanametadvai citrakūṭagiristataḥ |śūle ṭaṅkakā(kāśyā)layaṃ paśyagayāñca pitṛtṛptidām || 24\|31||someśvarālayaṃ śaila paśyāyodhyāṃ mahāpurīm |sudheśvarālayaṃ paśya sarayūtīrasaṅgatam || 24\|32||paścātkokāmukhaṃ paśya gaṅgāṃ paśyābdhisaṅgatām |kāmodakamidaṃ paśya paśya koṅkaṇabhūtalam || 24\|33||paścimāmbhodhikoṇe ca paśya gokarṇamuttamam |ramyaṃ śeṣācalaṃ paśya skando yatra pratiṣṭhitaḥ || 24\|34||śrīmaddakṣiṇakailāsaśikharaṃ paśya bhūdhara (bhūdharam) |paśya kāñcīñca vipulā(lāṃ)mekāmraśikharaṃ naga || 24\|35||paśyāruṇādriśikharaṃ smaraṇātpāpanāśanam |vṛddhācalādriṃ paśyādre ramyāmabhrasabhāṃ dṛśā || 24\|36||paśya nartanamīśasya devadevasya dhūrjaṭeḥ |goparvataṃ tatra paśya puṇyaṃ mārgasahāyakam || 24\|37||(goparvataṃ tatra puṇyaṃ śivamārgasahāyakam) || 24\|37||sadahayādriṃ paśya tuṅgāgre yato jātā kaverajā |puṇyaṃ śrīkaṇṭhaśikharaṃ tato ratnagirīśvaram || 24\|38||tṛṇajyotīśaśikharaṃ mātṛbhūtādrireṣavai |taddakṣiṇe dvādaśāntaṃ tato veṇuvanaṃ naga || 24\|39||mahendraśikharaṃ paśya dakṣiṇāmbhonidhau sthitam |tāmraparṇī tatra nadī kṛtamālā ca veginī || 24\|40||kanyātīrthaṃ tataḥ prācyāṃ paśya cādre śucīśvaram |gandhamādanaśaileśaśikharaṃ paśya bhūdhara || 24\|41||gajāraṇyaṃ tatodīcyāṃ tataḥ pañcanadāhvayam |kumbheśaśikharaṃ paśya paśya madhyārjunābhidham || 24\|42||trikoṭīṃ(trikoṭi)maṅgalaṃ paśya māyūraṃśvetakānanam |saṅgatāṃ sindhunā paśya sahyajāṃ puṇyanimnagām || 24\|43||vāñcheśvaraṃ chāyāvanaṃ puṇyaṃ tattejinīpura(vana)m |gha(va)ṭeśvaraṃ tatra paśya yatra kālo hataḥ purā || 24\|44||śrīmaheśena puṇyādre mṛkaṇḍutanayāvane |brahmeśañcaiva vaidyeśaṃ tañjeśaṃ tatpratīcyake || 24\|45||kamalālayasaṃjñañca tathaivānye śivālayāḥ |śrutikānanamīkṣasva vedatīrthastathābdhirāṭ || 24\|46||kāverītīrajo(to)dbhāsiliṅgadhāmāni lokaya |bhārataṃ paśya vipulaṃ khaṇḍaṃ (khaṇḍamatulaṃ paśya)talliṅgamaṇḍalam || 24\|47||prākpaścāddakṣiṇe cāpi bhūdharendra tathottare |brahmāṇḍabhittireṣā(vā)tra khaṇḍānyapi vilokaya || 24\|48||śivājñayā mayā śaila darśito'yaṃ nagottamaḥ |puṇyo'yaṃ ramaṇīyo'yaṃ kailāsaḥ śaṅkarālayaḥ || 24\|49||bhadrāśvaṃ(śva) ketumālaṃ ca prācyāmīkṣasva sannaga |paścāddhariśca kimpūrṣaḥ khaṇḍe dve sāgarāvṛte || 24\|50||devabhūmiriyaṃ paśya surakinnaraharṣadā |tatrottare mandaro hi śambhorānandavāsabhūḥ || 24\|51||ilāvṛtato maṇīvarṣo bhārato dakṣiṇe naga |kalpitāste maheśena varṣāśca kulaparvatāḥ || 24\|52||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते भवाख्ये हिमावन्प्रति नन्दिकेश्वरप्रोक्तंकैलाससम्परिवेष्टित शिवक्षेत्राणिवर्णनम् ॥

|| iti śivarahasyāntargate bhavākhye himāvanprati nandikeśvaraproktaṃkailāsasampariveṣṭita śivakṣetrāṇivarṇanam ||

॥ श्रीशिवरहस्यम् ।भवाख्यः द्वितीयांशः ।अध्यायः २४॥

|| śrīśivarahasyam |bhavākhyaḥ dvitīyāṃśaḥ |adhyāyaḥ 24||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।भवाख्यः द्वितीयांशः ।अध्यायः २४ ॥

– || śrīśivarahasyam |bhavākhyaḥ dvitīyāṃśaḥ |adhyāyaḥ 24 ||