चित्तसन्तोषत्रिंशिका Chittasantosha Trimshika by Nagarjuna

लोकोत्तरानुभवसस्मितघूर्णमानस्वानन्द सुन्दर विनिर्मल निर्निमेषा ।यत्स्फारतः पशुरपीश्वरतामुपैतिसा कापि दृग्विजयते गुरुपुङ्गवानाम् ॥ १॥

lokottarānubhavasasmitaghūrṇamānasvānanda sundara vinirmala nirnimeṣā |yatsphārataḥ paśurapīśvaratāmupaitisā kāpi dṛgvijayate gurupuṅgavānām || 1||

दिष्ट्या भवानलशिखा शत ताप तप्तंजन्माटवीषु विषमासु कदर्थितं यत् ।चेतस्तदेतदधुनामल चित्सुधाब्धिमध्ये निमग्नमसमां भजते प्रशान्तिम् ॥ २॥

diṣṭyā bhavānalaśikhā śata tāpa taptaṃjanmāṭavīṣu viṣamāsu kadarthitaṃ yat |cetastadetadadhunāmala citsudhābdhimadhye nimagnamasamāṃ bhajate praśāntim || 2||

व्यामूढमन्धमिव संशयदोषदुष्टंचेतो यदेतद भवद्भवदुःख पात्रम् ।जातं तदद्य गुरुपादसरोज सेवासञ्जात निर्मलविबोध महाप्रकाशम् ॥ ३॥

vyāmūḍhamandhamiva saṃśayadoṣaduṣṭaṃceto yadetada bhavadbhavaduḥkha pātram |jātaṃ tadadya gurupādasaroja sevāsañjāta nirmalavibodha mahāprakāśam || 3||

सङ्कोचमाश्रितवतो निबिडं विमोहात्यस्याभवद्भयमिहेन्द्रियपर्वगेभ्यः ।चेतस्तदाप्य विमलोर्जित संविदाज्ञांनिःशङ्कमद्य रमते विषयाटवीषु ॥ ४॥

saṅkocamāśritavato nibiḍaṃ vimohātyasyābhavadbhayamihendriyaparvagebhyaḥ |cetastadāpya vimalorjita saṃvidājñāṃniḥśaṅkamadya ramate viṣayāṭavīṣu || 4||

कन्दर्पबाणविषमं हरिणेक्षणाभिःपीतं हतं कवलितं मुषितं यदासीत् ।तत्पात्रतामुपगतं परमोक्षलक्ष्मीप्रेमामृताप्लुतकटाक्ष परम्पराणात् ॥ ५॥

kandarpabāṇaviṣamaṃ hariṇekṣaṇābhiḥpītaṃ hataṃ kavalitaṃ muṣitaṃ yadāsīt |tatpātratāmupagataṃ paramokṣalakṣmīpremāmṛtāplutakaṭākṣa paramparāṇāt || 5||

क्लिष्टं यदेतदभवज्जपकष्टयोगप्राणप्रवाहविनिरोधकदर्थनाभिः ।चेतस्तदद्य परमाद्वयसामरस्यसञ्जात सम्मदर सासवमत्तमास्ते ॥ ६॥

kliṣṭaṃ yadetadabhavajjapakaṣṭayogaprāṇapravāhavinirodhakadarthanābhiḥ |cetastadadya paramādvayasāmarasyasañjāta sammadara sāsavamattamāste || 6||

यो भेदतीव्र शिशिरप्रसरोपघातभीतो मनो मधुकरो हतशक्तिरासीत् ।आसाद्य सोऽद्य शिवधाममधुं सदास्तेसंविल्लताकुसुमसौरभपानमत्तः ॥ ७॥

yo bhedatīvra śiśiraprasaropaghātabhīto mano madhukaro hataśaktirāsīt |āsādya so'dya śivadhāmamadhuṃ sadāstesaṃvillatākusumasaurabhapānamattaḥ || 7||

त्यक्त स्वतन्त्र निजरूपमहाप्रभावंयत्कर्म बिन्दुधरणीषु विलीनमासीत् ।स्वच्छ प्रभाप्रसर पूरित सर्वलोकंचेतश्चिदम्बरपदेन तदस्यमाति ॥ ८॥

tyakta svatantra nijarūpamahāprabhāvaṃyatkarma bindudharaṇīṣu vilīnamāsīt |svaccha prabhāprasara pūrita sarvalokaṃcetaścidambarapadena tadasyamāti || 8||

यत्नेन वाञ्छितमनल्प विकल्पजालविघ्नैस्तिरस्कृतमवापन यत्प्रवेशम् ।दुर्भेद भिन्नविषमार्ग लभिन्नमार्गांचेतस्तदस्य रमते शिवमन्दिरान्तः ॥ ९॥

yatnena vāñchitamanalpa vikalpajālavighnaistiraskṛtamavāpana yatpraveśam |durbheda bhinnaviṣamārga labhinnamārgāṃcetastadasya ramate śivamandirāntaḥ || 9||

योगव्रतादि नियमै रुपसे वितापिनावाप दर्शनपथं किल यस्य जातु ।संवित्प्रियासुभगमूर्जित भाग्यसम्पत्चेतस्तदस्य न जहाति मुहूर्तमेकम् ॥ १०॥

yogavratādi niyamai rupase vitāpināvāpa darśanapathaṃ kila yasya jātu |saṃvitpriyāsubhagamūrjita bhāgyasampatcetastadasya na jahāti muhūrtamekam || 10||

दुःखैकसार इति भीम इति प्रयत्नात्संसार एष किल यस्य बभूव हेयः ।दिष्ट्या स एव परचिद्रससामरस्यसञ्जीवितः श्रयति तस्य विमुक्ति साम्यम् ॥ ११॥

duḥkhaikasāra iti bhīma iti prayatnātsaṃsāra eṣa kila yasya babhūva heyaḥ |diṣṭyā sa eva paracidrasasāmarasyasañjīvitaḥ śrayati tasya vimukti sāmyam || 11||

तृष्णा करालकरवाल विलुप्यमानंयद्विस्मृतात्म विभवं कृपाणं बभूव ।उच्चैरकिञ्चन तयापि तदद्य चेतःस्वात्मा वमर्श परहर्ष मुदारमास्ते ॥ १२॥

tṛṣṇā karālakaravāla vilupyamānaṃyadvismṛtātma vibhavaṃ kṛpāṇaṃ babhūva |uccairakiñcana tayāpi tadadya cetaḥsvātmā vamarśa paraharṣa mudāramāste || 12||

कस्योर्जितस्य सुकृतस्य फलं तदेतत्पुण्योदयस्तव कुतोऽयमनन्यलभ्यः ।संविच्छ्रिया गलितभेद विकल्पया यदेकं मुहूर्तमपि नैव विमुच्यसे त्वम् ॥ १३॥ (यदेकं)

kasyorjitasya sukṛtasya phalaṃ tadetatpuṇyodayastava kuto'yamananyalabhyaḥ |saṃvicchriyā galitabheda vikalpayā yadekaṃ muhūrtamapi naiva vimucyase tvam || 13|| (yadekaṃ)

वर्तामहे क्वचन नाम न चित्त दिष्टयावर्धामहे वयमहो मुदिता भवामः ।यत्त्वां सखे परनिरुत्तर शैवसम्पत्सम्भोग मन्थरतरं परिलोकयामः ॥ १४॥

vartāmahe kvacana nāma na citta diṣṭayāvardhāmahe vayamaho muditā bhavāmaḥ |yattvāṃ sakhe paraniruttara śaivasampatsambhoga mantharataraṃ parilokayāmaḥ || 14||

ध्यानेऽर्चनेऽपि न कदाचन काञ्चनापिकुत्रापि निर्वृति दशां वत यन्न लेभे ।दिष्ट्या निमग्नमपि संव्यवहारमध्येचेतस्तदध्य न विमुञ्चति पारिपूर्ण्यम् ॥ १५॥

dhyāne'rcane'pi na kadācana kāñcanāpikutrāpi nirvṛti daśāṃ vata yanna lebhe |diṣṭyā nimagnamapi saṃvyavahāramadhyecetastadadhya na vimuñcati pāripūrṇyam || 15||

सर्वेषु चित्तमधुपो विषयद्रुमेषुबभ्राम यः सततमस्तमिताभिलाषः ।दैवादवाप्य परमेश्वरपारिजातंतृप्तो विलीन इव मुञ्चति चञ्चलत्वम् ॥ १६॥

sarveṣu cittamadhupo viṣayadrumeṣubabhrāma yaḥ satatamastamitābhilāṣaḥ |daivādavāpya parameśvarapārijātaṃtṛpto vilīna iva muñcati cañcalatvam || 16||

यैरिन्द्रियैरपि वशीकृतशक्ति चेतःपूर्वं कदर्थितमभूर हितैरि वोच्चैः ।स्वच्छा निकेत परचिद्रस संविभक्तैःदिष्ट्याद्य तैरनुचरैरिव राजसे त्वम् ॥ १७॥

yairindriyairapi vaśīkṛtaśakti cetaḥpūrvaṃ kadarthitamabhūra hitairi voccaiḥ |svacchā niketa paracidrasa saṃvibhaktaiḥdiṣṭyādya tairanucarairiva rājase tvam || 17||

चिन्ताततान करुणं प्रललाप पूर्वंयत्सङ्कुचत्स्थिति भयं रविजाद्विचार्य ।चेतस्तदद्वयमिदं निजरूपमीक्ष्यदिष्ट्याद्य निर्भयम मन्दमुदात्तमास्ते ॥ १८॥

cintātatāna karuṇaṃ pralalāpa pūrvaṃyatsaṅkucatsthiti bhayaṃ ravijādvicārya |cetastadadvayamidaṃ nijarūpamīkṣyadiṣṭyādya nirbhayama mandamudāttamāste || 18||

नित्यं यदेतद भवद्विफलप्रयासंहेवाकदुर्ललितम प्रथितात्मभावम् ।संवित्सुधारस चमत्कृति घूर्णमानंदिष्ट्या तदद्य नितरां स्पृहणीयमास्ते ॥ १९॥

nityaṃ yadetada bhavadviphalaprayāsaṃhevākadurlalitama prathitātmabhāvam |saṃvitsudhārasa camatkṛti ghūrṇamānaṃdiṣṭyā tadadya nitarāṃ spṛhaṇīyamāste || 19||

चिन्ताशताकुलतरं न गतिं कदाचित्भीतं भवादभजतैकमपि क्षणं यत् ।चेतश्चिदात्मकमिदं सकलं विलोक्यसुप्तप्रबुद्धमिव निर्वृत रूपमास्ते ॥ २०॥

cintāśatākulataraṃ na gatiṃ kadācitbhītaṃ bhavādabhajataikamapi kṣaṇaṃ yat |cetaścidātmakamidaṃ sakalaṃ vilokyasuptaprabuddhamiva nirvṛta rūpamāste || 20||

वन्दामहे किमु नुमः किमु गौरवेणहर्षेण चित्त किमु नाम निपीडयामः ।सम्प्राप्त दुर्लभ महोदय शैवसम्पत्त्वां कौतुकेन किमु मित्र विलोकयामः ॥ २१॥

vandāmahe kimu numaḥ kimu gauraveṇaharṣeṇa citta kimu nāma nipīḍayāmaḥ |samprāpta durlabha mahodaya śaivasampattvāṃ kautukena kimu mitra vilokayāmaḥ || 21||

आपृच्छतामियमनादि घनप्रबन्धस्नेहानु विद्धहृदयाहृदयाद्य माया ।संसेव्यतां सुभग शैवपद प्रवेशसंप्राप्त दुर्लभ महोदय शैवसम्पत् ॥ २२॥ (महोदय मुक्ति लक्ष्मीः) (सम्पतम्?)

āpṛcchatāmiyamanādi ghanaprabandhasnehānu viddhahṛdayāhṛdayādya māyā |saṃsevyatāṃ subhaga śaivapada praveśasaṃprāpta durlabha mahodaya śaivasampat || 22|| (mahodaya mukti lakṣmīḥ) (sampatam?)

किं ब्रूमहेऽत्र भवते सुकृतेन सत्य (सत्ये)सर्वाशिषाम विषय ननु वर्तसे त्वम् ।यत्कारणातिगत निर्मल निर्विकल्पस्वच्छन्द शङ्करपदे भजसेऽनुरागम् ॥ २३॥

kiṃ brūmahe'tra bhavate sukṛtena satya (satye)sarvāśiṣāma viṣaya nanu vartase tvam |yatkāraṇātigata nirmala nirvikalpasvacchanda śaṅkarapade bhajase'nurāgam || 23||

चित्रं तदेतदसमं यदभूत्सुखेषुप्राप्तेषु निर्वृतिदशमनुवर्तमानाम् ।दुःखेषु दुस्सहतरेष्वपि चित्तमध्यपूर्ण प्रमोद रस निर्भरमेतदास्ते ॥ २४॥

citraṃ tadetadasamaṃ yadabhūtsukheṣuprāpteṣu nirvṛtidaśamanuvartamānām |duḥkheṣu dussahatareṣvapi cittamadhyapūrṇa pramoda rasa nirbharametadāste || 24||

विश्वं निगीर्य सहसा कवलं विधायकालं प्रशान्त गगनोपम दिव्यमूर्तिः ।या राजते निरुपमामृत पूरपूर्णासा कापि खेचर गतिर्जयति त्वदीया ॥ २५॥

viśvaṃ nigīrya sahasā kavalaṃ vidhāyakālaṃ praśānta gaganopama divyamūrtiḥ |yā rājate nirupamāmṛta pūrapūrṇāsā kāpi khecara gatirjayati tvadīyā || 25||

ते कारणाधिपतयः प्रलयं प्रयान्तियस्मिन्महावटतट विषमे गभीरे ।शक्तिर्निजं वपुरपि प्रसभं जहोतितद्धाम संश्रयसि वीरवर त्वमेकम् ॥ २६॥

te kāraṇādhipatayaḥ pralayaṃ prayāntiyasminmahāvaṭataṭa viṣame gabhīre |śaktirnijaṃ vapurapi prasabhaṃ jahotitaddhāma saṃśrayasi vīravara tvamekam || 26||

विद्युद्विलास चपले विभवे नताङ्गीभ्रूभङ्गभङ्गुरतरेऽपि च जीवितेऽस्मिन् ।चित्त त्वयैव विजितं श्रयता विनाशिदिग्देशकालकलनारहितं पदं तत् ॥ २७॥

vidyudvilāsa capale vibhave natāṅgībhrūbhaṅgabhaṅguratare'pi ca jīvite'smin |citta tvayaiva vijitaṃ śrayatā vināśidigdeśakālakalanārahitaṃ padaṃ tat || 27||

स्वस्त्यस्तु ते स्वरविकस्वरसम्प्रदाय (तेऽम्बरविकस्वर)सम्प्राप्त शङ्करपदोदितसम्मदाय ।दुर्वारसंस्मृतिअशास्वपि निर्विकारनित्योदितात्म विभवाय भवाभवाय ॥ २८॥

svastyastu te svaravikasvarasampradāya (te'mbaravikasvara)samprāpta śaṅkarapadoditasammadāya |durvārasaṃsmṛtiaśāsvapi nirvikāranityoditātma vibhavāya bhavābhavāya || 28||

स्वच्छन्द निर्मल पदोदित निर्निकेतसंवित्सुधारसचमत्कृति निर्भरोऽसि ।दिष्ट्याद्य सद्गुरुमुखाम्बुजमद्य लब्धानुश्चार्य चारकथनोदय विस्मितोऽस्मि ॥ २९॥

svacchanda nirmala padodita nirniketasaṃvitsudhārasacamatkṛti nirbharo'si |diṣṭyādya sadgurumukhāmbujamadya labdhānuścārya cārakathanodaya vismito'smi || 29||

भवमरुभुविश्रान्तो मोहात्य एष मनोऽध्वगोविषम विषय प्रोध्यत्तृष्णानिवेश वशीकृतः ।शिवपदसुधासिन्धुं दैवादवाप्य स सादरंकिमपि सुखितं मज्जं मज्जं निमज्जति साम्प्रतम् ॥ ३०॥

bhavamarubhuviśrānto mohātya eṣa mano'dhvagoviṣama viṣaya prodhyattṛṣṇāniveśa vaśīkṛtaḥ |śivapadasudhāsindhuṃ daivādavāpya sa sādaraṃkimapi sukhitaṃ majjaṃ majjaṃ nimajjati sāmpratam || 30||

निरावरण चिद्व्योम परमामृतनिर्भरः ।नागाभिधानं तदिदं चित्तसन्तोषकं व्यधात् ॥ (नागार्जुनो व्यधादेनां चित्तसन्तोषत्रिंशिकाम्)इति श्रीनागविपश्चिद्विरचिता चित्तसन्तोषत्रिंशिका समाप्ता ।(विपश्चिद्वरनागार्जुनविरचिता)

nirāvaraṇa cidvyoma paramāmṛtanirbharaḥ |nāgābhidhānaṃ tadidaṃ cittasantoṣakaṃ vyadhāt || (nāgārjuno vyadhādenāṃ cittasantoṣatriṃśikām)iti śrīnāgavipaścidviracitā cittasantoṣatriṃśikā samāptā |(vipaścidvaranāgārjunaviracitā)