अर्थपञ्चकम् Arthapanchakam

श्रीअगस्त्य उवाचकथं श्रीरामे सम्प्रीतिर्जायते पवनात्मज ।गृहदारकुटुम्बेषु! वैराग्यञ्च कथं भवेत् ॥ १॥

śrīagastya uvācakathaṃ śrīrāme samprītirjāyate pavanātmaja |gṛhadārakuṭumbeṣu! vairāgyañca kathaṃ bhavet || 1||

श्रीहनुमान् उवाचकुम्भोद्भवपरश्रेयः शृणुष्व ते वदाम्यहम् ।गोपनीयं गोपनीयं गोपनीयञ्च सर्वदा ॥ २॥

śrīhanumān uvācakumbhodbhavaparaśreyaḥ śṛṇuṣva te vadāmyaham |gopanīyaṃ gopanīyaṃ gopanīyañca sarvadā || 2||

ज्ञेयज्ञेयं प्राप्यस्य रामस्य रूपं प्राप्तुस्तथैव च ।प्राप्त्युपायं फलञ्चैव तथा प्राप्तिविरोधि च ।अर्थपञ्चकमेतत्तु संक्षेपेण वदामि ते ॥ ३॥

jñeyajñeyaṃ prāpyasya rāmasya rūpaṃ prāptustathaiva ca |prāptyupāyaṃ phalañcaiva tathā prāptivirodhi ca |arthapañcakametattu saṃkṣepeṇa vadāmi te || 3||

अर्थ प्राप्य (प्राप्त करने योग्य)श्रीरामचन्द्रजीके स्वरूपको, प्राप्ता (प्राप्ति करने वाला)जीवात्माके स्वरूपको तथा श्रीरामचन्द्रजीकी प्राप्तिके उपाय, फल एवं प्राप्तिके विरोधी इन पाँच तत्त्वोंको जानना चाहिए । मैं तुमसे इन्हीं पाँच अर्थोंको संक्षेपमें कहता हूँ ।प्राप्यदिव्यानन्तगुणः श्रीमान् दिव्यमङ्गलविग्रहः ।षड्गुणैश्वर्यसम्पन्नो मनोवाचामगोचरः ॥ ४॥

artha prāpya (prāpta karane yogya)śrīrāmacandrajīke svarūpako, prāptā (prāpti karane vālā)jīvātmāke svarūpako tathā śrīrāmacandrajīkī prāptike upāya, phala evaṃ prāptike virodhī ina pām̐ca tattvoṃko jānanā cāhie | maiṃ tumase inhīṃ pām̐ca arthoṃko saṃkṣepameṃ kahatā hūm̐ |prāpyadivyānantaguṇaḥ śrīmān divyamaṅgalavigrahaḥ |ṣaḍguṇaiśvaryasampanno manovācāmagocaraḥ || 4||

वेदवेद्यः सर्वसाक्षी सर्वोपास्यः स्वतन्त्रकः ।नित्यानां निजभक्तानां भोग्यभूतः श्रियः पतिः ॥ ५॥

vedavedyaḥ sarvasākṣī sarvopāsyaḥ svatantrakaḥ |nityānāṃ nijabhaktānāṃ bhogyabhūtaḥ śriyaḥ patiḥ || 5||

ब्रह्मविष्णुमहेशानां कारणं सर्वव्यापकः ।मूलं तुह्मवताराणां धर्मसंस्थापकः परः ॥ ६॥

brahmaviṣṇumaheśānāṃ kāraṇaṃ sarvavyāpakaḥ |mūlaṃ tuhmavatārāṇāṃ dharmasaṃsthāpakaḥ paraḥ || 6||

द्विभुजश्चापभृच्चैव भक्ताभीष्टप्रपूरकः ।वैदेहीवल्लभोर्नित्यं कैशोरे वयसि स्थितः ।एवं भूतश्च ज्ञातव्यो रामो राजीवलोचनः ॥ ७॥

dvibhujaścāpabhṛccaiva bhaktābhīṣṭaprapūrakaḥ |vaidehīvallabhornityaṃ kaiśore vayasi sthitaḥ |evaṃ bhūtaśca jñātavyo rāmo rājīvalocanaḥ || 7||

प्राप्तास्थूलसूक्ष्मकारणतो भिन्नं कोषाच्च पञ्चकात् ।जाग्रत्स्वप्नाद्यवस्थानां साक्षिभूतं तु सर्वदा ॥ ८॥

prāptāsthūlasūkṣmakāraṇato bhinnaṃ koṣācca pañcakāt |jāgratsvapnādyavasthānāṃ sākṣibhūtaṃ tu sarvadā || 8||

चिदानन्दमयं नित्यं दिव्यविग्रहसंयुतम् ।अखण्डैकरसञ्चैव कैशोरे वयसिस्थितम् ॥ ९॥

cidānandamayaṃ nityaṃ divyavigrahasaṃyutam |akhaṇḍaikarasañcaiva kaiśore vayasisthitam || 9||

द्विभुजं सत्त्वसम्पन्नमीशसेवाप्रयोजनम् ।प्रभोर्नियाम्यं शेषत्वं ज्ञातव्यं स्वस्वरूपकम् ॥ १०॥

dvibhujaṃ sattvasampannamīśasevāprayojanam |prabhorniyāmyaṃ śeṣatvaṃ jñātavyaṃ svasvarūpakam || 10||

प्राप्ति के उपायसर्वभूतदयाचैव सर्वत्र समदर्शनम् ।अन्यत्रानिन्दनं चैव स्वेशे स्नेहाधिकं तथा ॥ ११॥

prāpti ke upāyasarvabhūtadayācaiva sarvatra samadarśanam |anyatrānindanaṃ caiva sveśe snehādhikaṃ tathā || 11||

गुरावीश्वरबुद्धिश्च तदाज्ञापरिपालनम् ।स्वेशस्य तज्जनानाञ्च सेवनं मायया विना ॥ १२॥

gurāvīśvarabuddhiśca tadājñāparipālanam |sveśasya tajjanānāñca sevanaṃ māyayā vinā || 12||

प्रभोः कृपावलम्बित्वं भोक्तव्यं तत्समर्पितम् ।सच्छास्त्रेषु च विश्वासः प्राप्त्युपायमिहोच्यते ॥ १३॥

prabhoḥ kṛpāvalambitvaṃ bhoktavyaṃ tatsamarpitam |sacchāstreṣu ca viśvāsaḥ prāptyupāyamihocyate || 13||

फलप्रारब्धं परिभुज्याथ भित्वा सूर्यादि मण्डलम् ।प्रकृतेर्मण्डलं त्यक्त्वा स्नात्वा तु विरजाम्भसा ॥ १४॥

phalaprārabdhaṃ paribhujyātha bhitvā sūryādi maṇḍalam |prakṛtermaṇḍalaṃ tyaktvā snātvā tu virajāmbhasā || 14||

सवासनं देहद्वयं विसृज्य विरजो भवत् ।अतिवेगेन तां तीर्त्या प्राप्य साकेतकं तथा ॥ १५॥

savāsanaṃ dehadvayaṃ visṛjya virajo bhavat |ativegena tāṃ tīrtyā prāpya sāketakaṃ tathā || 15||

प्रविश्य राजमार्गेण सप्तावरणसंयुतम् ।नानारत्नमयं दिव्यं श्रीरामभवनं शुभम् ॥ १६॥

praviśya rājamārgeṇa saptāvaraṇasaṃyutam |nānāratnamayaṃ divyaṃ śrīrāmabhavanaṃ śubham || 16||

तत्र श्री भरताद्यैश्च सेव्यमानं सदा प्रभुम् ।विराजमानं वैदेह्या रत्नसिंहासने शुभे ॥ १७॥

tatra śrī bharatādyaiśca sevyamānaṃ sadā prabhum |virājamānaṃ vaidehyā ratnasiṃhāsane śubhe || 17||

स्वभावनया श्रीरामं प्राप्य सर्वसुखप्रदम् ।परानन्दमयो भूत्वावस्थानं फलमुच्यते ॥ १८॥

svabhāvanayā śrīrāmaṃ prāpya sarvasukhapradam |parānandamayo bhūtvāvasthānaṃ phalamucyate || 18||

प्राप्ति के विरोधीअनात्मन्यात्मबुद्धिस्तुस्वात्मशेषित्वभावना ।भगवद्दास्यवैमुख्यं तदाज्ञोल्लङ्घनं तथा ॥ १९॥

prāpti ke virodhīanātmanyātmabuddhistusvātmaśeṣitvabhāvanā |bhagavaddāsyavaimukhyaṃ tadājñollaṅghanaṃ tathā || 19||

ब्रह्मेशेन्द्रादिदेवानामर्चनं वन्दनादिकम् ।असच्छास्त्राभिलाषश्चसच्छास्त्रस्यावमाननम् ॥ २०॥

brahmeśendrādidevānāmarcanaṃ vandanādikam |asacchāstrābhilāṣaścasacchāstrasyāvamānanam || 20||

मर्त्यसामान्यभावेन गुर्वादौ नातिगौरवम् ।स्वातन्त्र्यं चाप्यहङ्कारो ममकारस्तथैव च ॥ २१॥

martyasāmānyabhāvena gurvādau nātigauravam |svātantryaṃ cāpyahaṅkāro mamakārastathaiva ca || 21||

द्वादशीविमुखत्वं च ह्यकृत्यकरणं तथा ।ज्ञेयं विरोधिरूपं तु स्वस्वरूपस्य सर्वदा ॥ २२॥

dvādaśīvimukhatvaṃ ca hyakṛtyakaraṇaṃ tathā |jñeyaṃ virodhirūpaṃ tu svasvarūpasya sarvadā || 22||

एवं तत्त्वपरिज्ञानादाचार्यानुग्रहेण हि ।तत्क्षणाज्जानकीनाथे प्रीतिर्नित्याभिजायते ॥ २३॥

evaṃ tattvaparijñānādācāryānugraheṇa hi |tatkṣaṇājjānakīnāthe prītirnityābhijāyate || 23||

इति श्री हनुमत्संहितायां हनुमदगस्त्यसंवादे षष्ठोध्यायान्तर्गते अर्थपञ्चके श्रीमज्जनकनन्दिनी रघुनन्दनार्पणमस्तु ॥ ६॥

iti śrī hanumatsaṃhitāyāṃ hanumadagastyasaṃvāde ṣaṣṭhodhyāyāntargate arthapañcake śrīmajjanakanandinī raghunandanārpaṇamastu || 6||