श्रीमद्भागवतम् - ११ - एकादशस्कन्धः Shrimad Bhagavatam Chhhanto 11 – Ekadashaskandhah

श्रीबादरायणिरुवाच ।कृत्वा दैत्यवधं कृष्णः सरामो यदुभिर्वृतः ।भुवोऽवतारयद्भारं जविष्ठं जनयन् कलिम् ॥ १॥

śrībādarāyaṇiruvāca |kṛtvā daityavadhaṃ kṛṣṇaḥ sarāmo yadubhirvṛtaḥ |bhuvo'vatārayadbhāraṃ javiṣṭhaṃ janayan kalim || 1||

ये कोपिताः सुबहुपाण्डुसुताः सपत्नैर्दुर्द्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् ।कृत्वा निमित्तमितरेतरतः समेतान्हत्वा नृपान् निरहरत्क्षितिभारमीशः ॥ २॥

ye kopitāḥ subahupāṇḍusutāḥ sapatnairdurdyūtahelanakacagrahaṇādibhistān |kṛtvā nimittamitaretarataḥ sametānhatvā nṛpān niraharatkṣitibhāramīśaḥ || 2||

भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्यगुप्तैः स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेयः ।मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारंयद्यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते ॥ ३॥

bhūbhārarājapṛtanā yadubhirnirasyaguptaiḥ svabāhubhiracintayadaprameyaḥ |manye'vanernanu gato'pyagataṃ hi bhāraṃyadyādavaṃ kulamaho aviṣahyamāste || 3||

नैवान्यतः परिभवोऽस्य भवेत्कथञ्चिन्मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् ।अन्तःकलिं यदुकुलस्य विधाय वेणुस्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४॥

naivānyataḥ paribhavo'sya bhavetkathañcinmatsaṃśrayasya vibhavonnahanasya nityam |antaḥkaliṃ yadukulasya vidhāya veṇustambasya vahnimiva śāntimupaimi dhāma || 4||

एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वरः ।शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभुः ॥ ५॥

evaṃ vyavasito rājan satyasaṅkalpa īśvaraḥ |śāpavyājena viprāṇāṃ sañjahre svakulaṃ vibhuḥ || 5||

स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् ।गीर्भिस्ताः स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रियाः ॥ ६॥

svamūrtyā lokalāvaṇyanirmuktyā locanaṃ nṛṇām |gīrbhistāḥ smaratāṃ cittaṃ padaistānīkṣatāṃ kriyāḥ || 6||

आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ ।तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात्स्वं पदमीश्वरः ॥ ७॥

ācchidya kīrtiṃ suślokāṃ vitatya hyañjasā nu kau |tamo'nayā tariṣyantītyagātsvaṃ padamīśvaraḥ || 7||

राजोवाच ।ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् ।विप्रशापः कथमभूद्वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ ८॥

rājovāca |brahmaṇyānāṃ vadānyānāṃ nityaṃ vṛddhopasevinām |vipraśāpaḥ kathamabhūdvṛṣṇīnāṃ kṛṣṇacetasām || 8||

यन्निमित्तः स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम ।कथमेकात्मनां भेद एतत्सर्वं वदस्व मे ॥ ९॥

yannimittaḥ sa vai śāpo yādṛśo dvijasattama |kathamekātmanāṃ bheda etatsarvaṃ vadasva me || 9||

श्रीशुक उवाच ।बिभ्रद्वपुः सकलसुन्दरसन्निवेशंकर्माचरन् भुवि सुमङ्गलमाप्तकामः ।आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्तिःसंहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेषः ॥ १०॥

śrīśuka uvāca |bibhradvapuḥ sakalasundarasanniveśaṃkarmācaran bhuvi sumaṅgalamāptakāmaḥ |āsthāya dhāma ramamāṇa udārakīrtiḥsaṃhartumaicchata kulaṃ sthitakṛtyaśeṣaḥ || 10||

कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानिगायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा ।कालात्मना निवसता यदुदेवगेहेपिण्डारकं समगमन्मुनयो निसृष्टाः ॥ ११॥

karmāṇi puṇyanivahāni sumaṅgalānigāyajjagatkalimalāpaharāṇi kṛtvā |kālātmanā nivasatā yadudevagehepiṇḍārakaṃ samagamanmunayo nisṛṣṭāḥ || 11||

विश्वामित्रोऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिराः ।कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादयः ॥ १२॥

viśvāmitro'sitaḥ kaṇvo durvāsā bhṛguraṅgirāḥ |kaśyapo vāmadevo'trirvasiṣṭho nāradādayaḥ || 12||

क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दनाः ।उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३॥

krīḍantastānupavrajya kumārā yadunandanāḥ |upasaṅgṛhya papracchuravinītā vinītavat || 13||

ते वेषयित्वा स्त्रीवेषैः साम्बं जाम्बवतीसुतम् ।एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४॥

te veṣayitvā strīveṣaiḥ sāmbaṃ jāmbavatīsutam |eṣā pṛcchati vo viprā antarvatnyasitekṣaṇā || 14||

प्रष्टुं विलज्जती साक्षात्प्रब्रूतामोघदर्शनाः ।प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किं स्वित्सञ्जनयिष्यति ॥ १५॥

praṣṭuṃ vilajjatī sākṣātprabrūtāmoghadarśanāḥ |prasoṣyantī putrakāmā kiṃ svitsañjanayiṣyati || 15||

एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचुः कुपिता नृप ।जनयिष्यति वो मन्दा मुसलं कुलनाशनम् ॥ १६॥

evaṃ pralabdhā munayastānūcuḥ kupitā nṛpa |janayiṣyati vo mandā musalaṃ kulanāśanam || 16||

तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् ।साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन् मुसलं खल्वयस्मयम् ॥ १७॥

tacchrutvā te'tisantrastā vimucya sahasodaram |sāmbasya dadṛśustasmin musalaṃ khalvayasmayam || 17||

किं कृतं मन्दभाग्यैर्नः किं वदिष्यन्ति नो जनाः ।इति विह्वलिता गेहानादाय मुसलं ययुः ॥ १८॥

kiṃ kṛtaṃ mandabhāgyairnaḥ kiṃ vadiṣyanti no janāḥ |iti vihvalitā gehānādāya musalaṃ yayuḥ || 18||

तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रियः ।राज्ञ आवेदयाञ्चक्रुः सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९॥

taccopanīya sadasi parimlānamukhaśriyaḥ |rājña āvedayāñcakruḥ sarvayādavasannidhau || 19||

श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुसलं नृप ।विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकसः ॥ २०॥

śrutvāmoghaṃ vipraśāpaṃ dṛṣṭvā ca musalaṃ nṛpa |vismitā bhayasantrastā babhūvurdvārakaukasaḥ || 20||

तच्चूर्णयित्वा मुसलं यदुराजः स आहुकः ।समुद्रसलिले प्रास्यल्लोहं चास्यावशेषितम् ॥ २१॥

taccūrṇayitvā musalaṃ yadurājaḥ sa āhukaḥ |samudrasalile prāsyallohaṃ cāsyāvaśeṣitam || 21||

कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्ततः ।उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन् किलैरकाः ॥ २२॥

kaścinmatsyo'grasīllohaṃ cūrṇāni taralaistataḥ |uhyamānāni velāyāṃ lagnānyāsan kilairakāḥ || 22||

मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैर्जालेनान्यैः सहार्णवे ।तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ २३॥

matsyo gṛhīto matsyaghnairjālenānyaiḥ sahārṇave |tasyodaragataṃ lohaṃ sa śalye lubdhako'karot || 23||

भगवान् ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा ।कर्तुं नैच्छद्विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४॥

bhagavān jñātasarvārtha īśvaro'pi tadanyathā |kartuṃ naicchadvipraśāpaṃ kālarūpyanvamodata || 24||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यांसंहितायां एकादशस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃsaṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe prathamo'dhyāyaḥ || 1||

श्रीशुक उवाच ।गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह ।अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालसः ॥ १॥

śrīśuka uvāca |govindabhujaguptāyāṃ dvāravatyāṃ kurūdvaha |avātsīnnārado'bhīkṣṇaṃ kṛṣṇopāsanalālasaḥ || 1||

को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् ।न भजेत्सर्वतो मृत्युरुपास्यममरोत्तमैः ॥ २॥

ko nu rājannindriyavān mukundacaraṇāmbujam |na bhajetsarvato mṛtyurupāsyamamarottamaiḥ || 2||

तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् ।अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३॥

tamekadā tu devarṣiṃ vasudevo gṛhāgatam |arcitaṃ sukhamāsīnamabhivādyedamabravīt || 3||

वसुदेव उवाच ।भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् ।कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ ४॥

vasudeva uvāca |bhagavan bhavato yātrā svastaye sarvadehinām |kṛpaṇānāṃ yathā pitroruttamaślokavartmanām || 4||

भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च ।सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५॥

bhūtānāṃ devacaritaṃ duḥkhāya ca sukhāya ca |sukhāyaiva hi sādhūnāṃ tvādṛśāmacyutātmanām || 5||

भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् ।छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः ॥ ६॥

bhajanti ye yathā devān devā api tathaiva tān |chāyeva karmasacivāḥ sādhavo dīnavatsalāḥ || 6||

ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव ।यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७॥

brahmaṃstathāpi pṛcchāmo dharmān bhāgavatāṃstava |yān śrutvā śraddhayā martyo mucyate sarvatobhayāt || 7||

अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् ।अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८॥

ahaṃ kila purānantaṃ prajārtho bhuvi muktidam |apūjayaṃ na mokṣāya mohito devamāyayā || 8||

यथा विचित्रव्यसनाद्भवद्भिर्विश्वतोभयात् ।मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत ॥ ९॥

yathā vicitravyasanādbhavadbhirviśvatobhayāt |mucyema hyañjasaivāddhā tathā naḥ śādhi suvrata || 9||

श्रीशुक उवाच ।राजन्नेवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता ।प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरेः संस्मारितो गुणैः ॥ १०॥

śrīśuka uvāca |rājannevaṃ kṛtapraśno vasudevena dhīmatā |prītastamāha devarṣirhareḥ saṃsmārito guṇaiḥ || 10||

नारद उवाच ।सम्यगेतद्व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ ।यत्पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११॥

nārada uvāca |samyagetadvyavasitaṃ bhavatā sātvatarṣabha |yatpṛcchase bhāgavatān dharmāṃstvaṃ viśvabhāvanān || 11||

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः ।सद्यः पुनाति सद्धर्मो देवविश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२॥

śruto'nupaṭhito dhyāta ādṛto vānumoditaḥ |sadyaḥ punāti saddharmo devaviśvadruho'pi hi || 12||

त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३॥

tvayā paramakalyāṇaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ |smārito bhagavānadya devo nārāyaṇo mama || 13||

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः ॥ १४॥

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |ārṣabhāṇāṃ ca saṃvādaṃ videhasya mahātmanaḥ || 14||

प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः ।तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिरृषभस्तत्सुतः स्मृतः ॥ १५॥

priyavrato nāma suto manoḥ svāyambhuvasya yaḥ |tasyāgnīdhrastato nābhirṛṣabhastatsutaḥ smṛtaḥ || 15||

तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया ।अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद्ब्रह्मपारगम् ॥ १६॥

tamāhurvāsudevāṃśaṃ mokṣadharmavivakṣayā |avatīrṇaṃ sutaśataṃ tasyāsīdbrahmapāragam || 16||

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः ।विख्यातं वर्षमेतद्यन्नाम्ना भारतमद्भुतम् ॥ १७॥

teṣāṃ vai bharato jyeṣṭho nārāyaṇaparāyaṇaḥ |vikhyātaṃ varṣametadyannāmnā bhāratamadbhutam || 17||

स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् ।उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभिः ॥ १८॥

sa bhuktabhogāṃ tyaktvemāṃ nirgatastapasā harim |upāsīnastatpadavīṃ lebhe vai janmabhistribhiḥ || 18||

तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्ततः ।कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातयः ॥ १९॥

teṣāṃ nava navadvīpapatayo'sya samantataḥ |karmatantrapraṇetāra ekāśītirdvijātayaḥ || 19||

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः ।श्रमणा वातरशना आत्मविद्याविशारदाः ॥ २०॥

navābhavan mahābhāgā munayo hyarthaśaṃsinaḥ |śramaṇā vātaraśanā ātmavidyāviśāradāḥ || 20||

कविर्हरिरन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥ २१॥

kavirharirantarikṣaḥ prabuddhaḥ pippalāyanaḥ |āvirhotro'tha drumilaścamasaḥ karabhājanaḥ || 21||

त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् ।आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन्महीम् ॥ २२॥

ta ete bhagavadrūpaṃ viśvaṃ sadasadātmakam |ātmano'vyatirekeṇa paśyanto vyacaranmahīm || 22||

अव्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्यगन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् ।मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथविद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३॥

avyāhateṣṭagatayaḥ surasiddhasādhyagandharvayakṣanarakinnaranāgalokān |muktāścaranti municāraṇabhūtanāthavidyādharadvijagavāṃ bhuvanāni kāmam || 23||

त एकदा निमेः सत्रमुपजग्मुर्यदृच्छया ।वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मनः ॥ २४॥

ta ekadā nimeḥ satramupajagmuryadṛcchayā |vitāyamānamṛṣibhirajanābhe mahātmanaḥ || 24||

तान् दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप ।यजमानोऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५॥

tān dṛṣṭvā sūryasaṅkāśān mahābhāgavatān nṛpa |yajamāno'gnayo viprāḥ sarva evopatasthire || 25||