श्रीमद्भागवतम् - १०-१ - दशमस्कन्धः पूर्वार्धम् Shrimad Bhagavatam Chhhanto 10a – Dashamaskandhah Purvardham

राजोवाच ।कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययोः ।राज्ञां चोभयवंश्यानां चरितं परमाद्भुतम् ॥ १॥

rājovāca |kathito vaṃśavistāro bhavatā somasūryayoḥ |rājñāṃ cobhayavaṃśyānāṃ caritaṃ paramādbhutam || 1||

यदोश्च धर्मशीलस्य नितरां मुनिसत्तम ।तत्रांशेनावतीर्णस्य विष्णोर्वीर्याणि शंस नः ॥ २॥

yadośca dharmaśīlasya nitarāṃ munisattama |tatrāṃśenāvatīrṇasya viṣṇorvīryāṇi śaṃsa naḥ || 2||

अवतीर्य यदोर्वंशे भगवान् भूतभावनः ।कृतवान् यानि विश्वात्मा तानि नो वद विस्तरात् ॥ ३॥

avatīrya yadorvaṃśe bhagavān bhūtabhāvanaḥ |kṛtavān yāni viśvātmā tāni no vada vistarāt || 3||

निवृत्ततर्षैरुपगीयमानाद्भवौषधाच्छ्रोत्रमनोभिरामात् ।क उत्तमश्लोकगुणानुवादात्पुमान् विरज्येत विना पशुघ्नात् ॥ ४॥

nivṛttatarṣairupagīyamānādbhavauṣadhācchrotramanobhirāmāt |ka uttamaślokaguṇānuvādātpumān virajyeta vinā paśughnāt || 4||

पितामहा मे समरेऽमरञ्जयैर्देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलैः ।दुरत्ययं कौरवसैन्यसागरंकृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्प्लवाः ॥ ५॥

pitāmahā me samare'marañjayairdevavratādyātirathaistimiṅgilaiḥ |duratyayaṃ kauravasainyasāgaraṃkṛtvātaran vatsapadaṃ sma yatplavāḥ || 5||

द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गंसन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् ।जुगोप कुक्षिं गत आत्तचक्रोमातुश्च मे यः शरणं गतायाः ॥ ६॥

drauṇyastravipluṣṭamidaṃ madaṅgaṃsantānabījaṃ kurupāṇḍavānām |jugopa kukṣiṃ gata āttacakromātuśca me yaḥ śaraṇaṃ gatāyāḥ || 6||

वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजामन्तर्बहिः पूरुषकालरूपैः ।प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं चमायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन् ॥ ७॥

vīryāṇi tasyākhiladehabhājāmantarbahiḥ pūruṣakālarūpaiḥ |prayacchato mṛtyumutāmṛtaṃ camāyāmanuṣyasya vadasva vidvan || 7||

रोहिण्यास्तनयः प्रोक्तो रामः सङ्कर्षणस्त्वया ।देवक्या गर्भसम्बन्धः कुतो देहान्तरं विना ॥ ८॥

rohiṇyāstanayaḥ prokto rāmaḥ saṅkarṣaṇastvayā |devakyā garbhasambandhaḥ kuto dehāntaraṃ vinā || 8||

कस्मान्मुकुन्दो भगवान् पितुर्गेहाद्व्रजं गतः ।क्व वासं ज्ञातिभिः सार्धं कृतवान् सात्वताम्पतिः ॥ ९॥

kasmānmukundo bhagavān piturgehādvrajaṃ gataḥ |kva vāsaṃ jñātibhiḥ sārdhaṃ kṛtavān sātvatāmpatiḥ || 9||

व्रजे वसन् किमकरोन्मधुपुर्यां च केशवः ।भ्रातरं चावधीत्कंसं मातुरद्धातदर्हणम् ॥ १०॥

vraje vasan kimakaronmadhupuryāṃ ca keśavaḥ |bhrātaraṃ cāvadhītkaṃsaṃ māturaddhātadarhaṇam || 10||

देहं मानुषमाश्रित्य कति वर्षाणि वृष्णिभिः ।यदुपुर्यां सहावात्सीत्पत्न्यः कत्यभवन् प्रभोः ॥ ११॥

dehaṃ mānuṣamāśritya kati varṣāṇi vṛṣṇibhiḥ |yadupuryāṃ sahāvātsītpatnyaḥ katyabhavan prabhoḥ || 11||

एतदन्यच्च सर्वं मे मुने कृष्णविचेष्टितम् ।वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ श्रद्दधानाय विस्तृतम् ॥ १२॥

etadanyacca sarvaṃ me mune kṛṣṇaviceṣṭitam |vaktumarhasi sarvajña śraddadhānāya vistṛtam || 12||

नैषातिदुःसहा क्षुन्मां त्यक्तोदमपि बाधते ।पिबन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृतम् ॥ १३॥

naiṣātiduḥsahā kṣunmāṃ tyaktodamapi bādhate |pibantaṃ tvanmukhāmbhojacyutaṃ harikathāmṛtam || 13||

सूत उवाच ।एवं निशम्य भृगुनन्दन साधुवादंवैयासकिः स भगवानथ विष्णुरातम् ।प्रत्यर्च्य कृष्णचरितं कलिकल्मषघ्नंव्याहर्तुमारभत भागवतप्रधानः ॥ १४॥

sūta uvāca |evaṃ niśamya bhṛgunandana sādhuvādaṃvaiyāsakiḥ sa bhagavānatha viṣṇurātam |pratyarcya kṛṣṇacaritaṃ kalikalmaṣaghnaṃvyāhartumārabhata bhāgavatapradhānaḥ || 14||

श्रीशुक उवाच ।सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव राजर्षिसत्तम ।वासुदेवकथायां ते यज्जाता नैष्ठिकी रतिः ॥ १५॥

śrīśuka uvāca |samyagvyavasitā buddhistava rājarṣisattama |vāsudevakathāyāṃ te yajjātā naiṣṭhikī ratiḥ || 15||

वासुदेवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन् पुनाति हि ।वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄंस्तत्पादसलिलं यथा ॥ १६॥

vāsudevakathāpraśnaḥ puruṣāṃstrīn punāti hi |vaktāraṃ pṛcchakaṃ śrotṝṃstatpādasalilaṃ yathā || 16||

भूमिर्दृप्तनृपव्याजदैत्यानीकशतायुतैः ।आक्रान्ता भूरिभारेण ब्रह्माणं शरणं ययौ ॥ १७॥

bhūmirdṛptanṛpavyājadaityānīkaśatāyutaiḥ |ākrāntā bhūribhāreṇa brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayau || 17||

गौर्भूत्वाश्रुमुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभोः ।उपस्थितान्तिके तस्मै व्यसनं स्वमवोचत ॥ १८॥

gaurbhūtvāśrumukhī khinnā krandantī karuṇaṃ vibhoḥ |upasthitāntike tasmai vyasanaṃ svamavocata || 18||

ब्रह्मा तदुपधार्याथ सह देवैस्तया सह ।जगाम सत्रिनयनस्तीरं क्षीरपयोनिधेः ॥ १९॥

brahmā tadupadhāryātha saha devaistayā saha |jagāma satrinayanastīraṃ kṣīrapayonidheḥ || 19||

तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् ।पुरुषं पुरुषसूक्तेन उपतस्थे समाहितः ॥ २०॥

tatra gatvā jagannāthaṃ devadevaṃ vṛṣākapim |puruṣaṃ puruṣasūktena upatasthe samāhitaḥ || 20||

गिरं समाधौ गगने समीरितांनिशम्य वेधास्त्रिदशानुवाच ह ।गां पौरुषीं मे शृणुतामराः पुनर्विधीयतामाशु तथैव मा चिरम् ॥ २१॥

giraṃ samādhau gagane samīritāṃniśamya vedhāstridaśānuvāca ha |gāṃ pauruṣīṃ me śṛṇutāmarāḥ punarvidhīyatāmāśu tathaiva mā ciram || 21||

पुरैव पुंसावधृतो धराज्वरोभवद्भिरंशैर्यदुषूपजन्यताम् ।स यावदुर्व्या भरमीश्वरेश्वरःस्वकालशक्त्या क्षपयंश्चरेद्भुवि ॥ २२॥

puraiva puṃsāvadhṛto dharājvarobhavadbhiraṃśairyaduṣūpajanyatām |sa yāvadurvyā bharamīśvareśvaraḥsvakālaśaktyā kṣapayaṃścaredbhuvi || 22||

वसुदेवगृहे साक्षाद्भगवान् पुरुषः परः ।जनिष्यते तत्प्रियार्थं सम्भवन्तु सुरस्त्रियः ॥ २३॥

vasudevagṛhe sākṣādbhagavān puruṣaḥ paraḥ |janiṣyate tatpriyārthaṃ sambhavantu surastriyaḥ || 23||

वासुदेवकलानन्तः सहस्रवदनः स्वराट् ।अग्रतो भविता देवो हरेः प्रियचिकीर्षया ॥ २४॥

vāsudevakalānantaḥ sahasravadanaḥ svarāṭ |agrato bhavitā devo hareḥ priyacikīrṣayā || 24||

विष्णोर्माया भगवती यया सम्मोहितं जगत् ।आदिष्टा प्रभुणांशेन कार्यार्थे सम्भविष्यति ॥ २५॥

viṣṇormāyā bhagavatī yayā sammohitaṃ jagat |ādiṣṭā prabhuṇāṃśena kāryārthe sambhaviṣyati || 25||

श्रीशुक उवाच ।इत्यादिश्यामरगणान् प्रजापतिपतिर्विभुः ।आश्वास्य च महीं गीर्भिः स्वधाम परमं ययौ ॥ २६॥

śrīśuka uvāca |ityādiśyāmaragaṇān prajāpatipatirvibhuḥ |āśvāsya ca mahīṃ gīrbhiḥ svadhāma paramaṃ yayau || 26||

शूरसेनो यदुपतिर्मथुरामावसन् पुरीम् ।माथुराञ्छूरसेनांश्च विषयान् बुभुजे पुरा ॥ २७॥

śūraseno yadupatirmathurāmāvasan purīm |māthurāñchūrasenāṃśca viṣayān bubhuje purā || 27||

राजधानी ततः साभूत्सर्वयादवभूभुजाम् ।मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिः ॥ २८॥

rājadhānī tataḥ sābhūtsarvayādavabhūbhujām |mathurā bhagavān yatra nityaṃ sannihito hariḥ || 28||

तस्यां तु कर्हिचिच्छौरिर्वसुदेवः कृतोद्वहः ।देवक्या सूर्यया सार्धं प्रयाणे रथमारुहत् ॥ २९॥

tasyāṃ tu karhicicchaurirvasudevaḥ kṛtodvahaḥ |devakyā sūryayā sārdhaṃ prayāṇe rathamāruhat || 29||

उग्रसेनसुतः कंसः स्वसुः प्रियचिकीर्षया ।रश्मीन् हयानां जग्राह रौक्मै रथशतैर्वृतः ॥ ३०॥

ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ svasuḥ priyacikīrṣayā |raśmīn hayānāṃ jagrāha raukmai rathaśatairvṛtaḥ || 30||

चतुःशतं पारिबर्हं गजानां हेममालिनाम् ।अश्वानामयुतं सार्धं रथानां च त्रिषट्शतम् ॥ ३१॥

catuḥśataṃ pāribarhaṃ gajānāṃ hemamālinām |aśvānāmayutaṃ sārdhaṃ rathānāṃ ca triṣaṭśatam || 31||

दासीनां सुकुमारीणां द्वे शते समलङ्कृते ।दुहित्रे देवकः प्रादाद्याने दुहितृवत्सलः ॥ ३२॥

dāsīnāṃ sukumārīṇāṃ dve śate samalaṅkṛte |duhitre devakaḥ prādādyāne duhitṛvatsalaḥ || 32||

शङ्खतूर्यमृदङ्गाश्च नेदुर्दुन्दुभयः समम् ।प्रयाणप्रक्रमे तावद्वरवध्वोः सुमङ्गलम् ॥ ३३॥

śaṅkhatūryamṛdaṅgāśca nedurdundubhayaḥ samam |prayāṇaprakrame tāvadvaravadhvoḥ sumaṅgalam || 33||

पथि प्रग्रहिणं कंसमाभाष्याहाशरीरवाक् ।अस्यास्त्वामष्टमो गर्भो हन्ता यां वहसेऽबुध ॥ ३४॥

pathi pragrahiṇaṃ kaṃsamābhāṣyāhāśarīravāk |asyāstvāmaṣṭamo garbho hantā yāṃ vahase'budha || 34||

इत्युक्तः स खलः पापो भोजानां कुलपांसनः ।भगिनीं हन्तुमारब्धः खड्गपाणिः कचेऽग्रहीत् ॥ ३५॥

ityuktaḥ sa khalaḥ pāpo bhojānāṃ kulapāṃsanaḥ |bhaginīṃ hantumārabdhaḥ khaḍgapāṇiḥ kace'grahīt || 35||

तं जुगुप्सितकर्माणं नृशंसं निरपत्रपम् ।वसुदेवो महाभाग उवाच परिसान्त्वयन् ॥ ३६॥

taṃ jugupsitakarmāṇaṃ nṛśaṃsaṃ nirapatrapam |vasudevo mahābhāga uvāca parisāntvayan || 36||

वसुदेव उवाच ।श्लाघनीयगुणः शूरैर्भवान् भोजयशस्करः ।स कथं भगिनीं हन्यात्स्त्रियमुद्वाहपर्वणि ॥ ३७॥

vasudeva uvāca |ślāghanīyaguṇaḥ śūrairbhavān bhojayaśaskaraḥ |sa kathaṃ bhaginīṃ hanyātstriyamudvāhaparvaṇi || 37||

मृत्युर्जन्मवतां वीर देहेन सह जायते ।अद्य वाब्दशतान्ते वा मृत्युर्वै प्राणिनां ध्रुवः ॥ ३८॥

mṛtyurjanmavatāṃ vīra dehena saha jāyate |adya vābdaśatānte vā mṛtyurvai prāṇināṃ dhruvaḥ || 38||

देहे पञ्चत्वमापन्ने देही कर्मानुगोऽवशः ।देहान्तरमनुप्राप्य प्राक्तनं त्यजते वपुः ॥ ३९॥

dehe pañcatvamāpanne dehī karmānugo'vaśaḥ |dehāntaramanuprāpya prāktanaṃ tyajate vapuḥ || 39||

व्रजंस्तिष्ठन् पदैकेन यथैवैकेन गच्छति ।यथा तृणजलूकैवं देही कर्मगतिं गतः ॥ ४०॥

vrajaṃstiṣṭhan padaikena yathaivaikena gacchati |yathā tṛṇajalūkaivaṃ dehī karmagatiṃ gataḥ || 40||

स्वप्ने यथा पश्यति देहमीदृशंमनोरथेनाभिनिविष्टचेतनः ।दृष्टश्रुताभ्यां मनसानुचिन्तयन्प्रपद्यते तत्किमपि ह्यपस्मृतिः ॥ ४१॥

svapne yathā paśyati dehamīdṛśaṃmanorathenābhiniviṣṭacetanaḥ |dṛṣṭaśrutābhyāṃ manasānucintayanprapadyate tatkimapi hyapasmṛtiḥ || 41||

यतो यतो धावति दैवचोदितंमनो विकारात्मकमाप पञ्चसु ।गुणेषु मायारचितेषु देह्यसौप्रपद्यमानः सह तेन जायते ॥ ४२॥

yato yato dhāvati daivacoditaṃmano vikārātmakamāpa pañcasu |guṇeṣu māyāraciteṣu dehyasauprapadyamānaḥ saha tena jāyate || 42||

ज्योतिर्यथैवोदकपार्थिवेष्वदःसमीरवेगानुगतं विभाव्यते ।एवं स्वमायारचितेष्वसौ पुमान्गुणेषु रागानुगतो विमुह्यति ॥ ४३॥

jyotiryathaivodakapārthiveṣvadaḥsamīravegānugataṃ vibhāvyate |evaṃ svamāyāraciteṣvasau pumānguṇeṣu rāgānugato vimuhyati || 43||

तस्मान्न कस्यचिद्द्रोहमाचरेत्स तथाविधः ।आत्मनः क्षेममन्विच्छन् द्रोग्धुर्वै परतो भयम् ॥ ४४॥

tasmānna kasyaciddrohamācaretsa tathāvidhaḥ |ātmanaḥ kṣemamanvicchan drogdhurvai parato bhayam || 44||

एषा तवानुजा बाला कृपणा पुत्रिकोपमा ।हन्तुं नार्हसि कल्याणीमिमां त्वं दीनवत्सलः ॥ ४५॥

eṣā tavānujā bālā kṛpaṇā putrikopamā |hantuṃ nārhasi kalyāṇīmimāṃ tvaṃ dīnavatsalaḥ || 45||

श्रीशुक उवाच ।एवं स सामभिर्भेदैर्बोध्यमानोऽपि दारुणः ।न न्यवर्तत कौरव्य पुरुषादाननुव्रतः ॥ ४६॥

śrīśuka uvāca |evaṃ sa sāmabhirbhedairbodhyamāno'pi dāruṇaḥ |na nyavartata kauravya puruṣādānanuvrataḥ || 46||

निर्बन्धं तस्य तं ज्ञात्वा विचिन्त्यानकदुन्दुभिः ।प्राप्तं कालं प्रतिव्योढुमिदं तत्रान्वपद्यत ॥ ४७॥

nirbandhaṃ tasya taṃ jñātvā vicintyānakadundubhiḥ |prāptaṃ kālaṃ prativyoḍhumidaṃ tatrānvapadyata || 47||

मृत्युर्बुद्धिमतापोह्यो यावद्बुद्धिबलोदयम् ।यद्यसौ न निवर्तेत नापराधोऽस्ति देहिनः ॥ ४८॥

mṛtyurbuddhimatāpohyo yāvadbuddhibalodayam |yadyasau na nivarteta nāparādho'sti dehinaḥ || 48||

प्रदाय मृत्यवे पुत्रान् मोचये कृपणामिमाम् ।सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्वा न म्रियेत चेत् ॥ ४९॥

pradāya mṛtyave putrān mocaye kṛpaṇāmimām |sutā me yadi jāyeran mṛtyurvā na mriyeta cet || 49||

विपर्ययो वा किं न स्याद्गतिर्धातुर्दुरत्यया ।उपस्थितो निवर्तेत निवृत्तः पुनरापतेत् ॥ ५०॥

viparyayo vā kiṃ na syādgatirdhāturduratyayā |upasthito nivarteta nivṛttaḥ punarāpatet || 50||