श्रीमद्भागवतम् - ०१ - प्रथमस्कन्धः Shrimad Bhagavatam Chhhanto 1 – Prathamaskandhah

संसारसागरे मग्नं दीनं मां करुणानिधे ।कर्मग्राहगृहीताङ्गं मामुद्धर भवार्णवात् ॥श्रीमद्भागवताख्योऽयं प्रत्यक्षः कृष्ण एव हि ।स्वीकृतोऽसि मया नाथ मुक्त्यर्थं भवसागरे ॥मनोरथो मदीयोऽयं सफलः सर्वथा त्वया ।निर्विघ्नेनैव कर्तव्यः दासोऽहं तव केशव ॥शुकरूपप्रबोधज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।एतत्कथाप्रकाशेन मदज्ञानं विनाशय ॥भवे भवे यथा भक्तिः पादयोस्तव जायते ।तथा कुरुष्व देवेश नाथस्त्वं नो यतः प्रभो ॥नामसङ्कीर्तनं यस्य सर्वपापप्रणाशनम् ।प्रणामो दुःखशमनः तं नमामि हरिं परम् ॥कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने ।प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः ॥सर्वत्र गोविन्दनामसङ्कीर्तनं गोविन्द गोविन्द ॥गुं गुरुभ्यो नमः । गं गणपतये नमः । सं सरस्वत्यै नमः ।

saṃsārasāgare magnaṃ dīnaṃ māṃ karuṇānidhe |karmagrāhagṛhītāṅgaṃ māmuddhara bhavārṇavāt ||śrīmadbhāgavatākhyo'yaṃ pratyakṣaḥ kṛṣṇa eva hi |svīkṛto'si mayā nātha muktyarthaṃ bhavasāgare ||manoratho madīyo'yaṃ saphalaḥ sarvathā tvayā |nirvighnenaiva kartavyaḥ dāso'haṃ tava keśava ||śukarūpaprabodhajña sarvaśāstraviśārada |etatkathāprakāśena madajñānaṃ vināśaya ||bhave bhave yathā bhaktiḥ pādayostava jāyate |tathā kuruṣva deveśa nāthastvaṃ no yataḥ prabho ||nāmasaṅkīrtanaṃ yasya sarvapāpapraṇāśanam |praṇāmo duḥkhaśamanaḥ taṃ namāmi hariṃ param ||kṛṣṇāya vāsudevāya haraye paramātmane |praṇatakleśanāśāya govindāya namo namaḥ ||sarvatra govindanāmasaṅkīrtanaṃ govinda govinda ||guṃ gurubhyo namaḥ | gaṃ gaṇapataye namaḥ | saṃ sarasvatyai namaḥ |

दं दक्षिणामूर्तये नमः । वं वेदव्यासाय नमः ।

daṃ dakṣiṇāmūrtaye namaḥ |vaṃ vedavyāsāya namaḥ |

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । हरिश्रीगणपतये नमः ॥

oṃ namo bhagavate vāsudevāya |hariśrīgaṇapataye namaḥ ||

जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्वराट्तेने ब्रह्महृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः ।तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गोऽमृषाधाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥ १॥

janmādyasya yato'nvayāditarataścārtheṣvabhijñaḥ svarāṭtene brahmahṛdā ya ādikavaye muhyanti yatsūrayaḥ |tejovārimṛdāṃ yathā vinimayo yatra trisargo'mṛṣādhāmnā svena sadā nirastakuhakaṃ satyaṃ paraṃ dhīmahi || 1||

धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतांवेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् ।श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरःसद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात् ॥ २॥

dharmaḥ projjhitakaitavo'tra paramo nirmatsarāṇāṃ satāṃvedyaṃ vāstavamatra vastu śivadaṃ tāpatrayonmūlanam |śrīmadbhāgavate mahāmunikṛte kiṃ vā parairīśvaraḥsadyo hṛdyavarudhyate'tra kṛtibhiḥ śuśrūṣubhistatkṣaṇāt || 2||

निगमकल्पतरोर्गलितं फलंशुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् ।पिबत भागवतं रसमालयंमुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ॥ ३॥

nigamakalpatarorgalitaṃ phalaṃśukamukhādamṛtadravasaṃyutam |pibata bhāgavataṃ rasamālayaṃmuhuraho rasikā bhuvi bhāvukāḥ || 3||

नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः ।सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसममासत ॥ ४॥

naimiṣe'nimiṣakṣetre ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ |satraṃ svargāya lokāya sahasrasamamāsata || 4||

त एकदा तु मुनयः प्रातर्हुतहुताग्नयः ।सत्कृतं सूतमासीनं पप्रच्छुरिदमादरात् ॥ ५॥

ta ekadā tu munayaḥ prātarhutahutāgnayaḥ |satkṛtaṃ sūtamāsīnaṃ papracchuridamādarāt || 5||

ऋषय ऊचुः ।त्वया खलु पुराणानि सेतिहासानि चानघ ।आख्यातान्यप्यधीतानि धर्मशास्त्राणि यान्युत ॥ ६॥

ṛṣaya ūcuḥ |tvayā khalu purāṇāni setihāsāni cānagha |ākhyātānyapyadhītāni dharmaśāstrāṇi yānyuta || 6||

यानि वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायणः ।अन्ये च मुनयः सूत परावरविदो विदुः ॥ ७॥

yāni vedavidāṃ śreṣṭho bhagavān bādarāyaṇaḥ |anye ca munayaḥ sūta parāvaravido viduḥ || 7||

वेत्थ त्वं सौम्य तत्सर्वं तत्त्वतस्तदनुग्रहात् ।ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ८॥

vettha tvaṃ saumya tatsarvaṃ tattvatastadanugrahāt |brūyuḥ snigdhasya śiṣyasya guravo guhyamapyuta || 8||

तत्र तत्राञ्जसाऽऽयुष्मन् भवता यद्विनिश्चितम् ।पुंसामेकान्ततः श्रेयस्तन्नः शंसितुमर्हसि ॥ ९॥

tatra tatrāñjasā''yuṣman bhavatā yadviniścitam |puṃsāmekāntataḥ śreyastannaḥ śaṃsitumarhasi || 9||

प्रायेणाल्पायुषः सभ्य कलावस्मिन् युगे जनाः ।मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या ह्युपद्रुताः ॥ १०॥

prāyeṇālpāyuṣaḥ sabhya kalāvasmin yuge janāḥ |mandāḥ sumandamatayo mandabhāgyā hyupadrutāḥ || 10||

भूरीणि भूरिकर्माणि श्रोतव्यानि विभागशः ।अतः साधोऽत्र यत्सारं समुद्धृत्य मनीषया ।ब्रूहि नः श्रद्दधानानां येनात्मा सम्प्रसीदति ॥ ११॥

bhūrīṇi bhūrikarmāṇi śrotavyāni vibhāgaśaḥ |ataḥ sādho'tra yatsāraṃ samuddhṛtya manīṣayā |brūhi naḥ śraddadhānānāṃ yenātmā samprasīdati || 11||

सूत जानासि भद्रं ते भगवान् सात्वतां पतिः ।देवक्यां वसुदेवस्य जातो यस्य चिकीर्षया ॥ १२॥

sūta jānāsi bhadraṃ te bhagavān sātvatāṃ patiḥ |devakyāṃ vasudevasya jāto yasya cikīrṣayā || 12||

तन्नः शुश्रूषमाणानामर्हस्यङ्गानुवर्णितुम् ।यस्यावतारो भूतानां क्षेमाय च भवाय च ॥ १३॥

tannaḥ śuśrūṣamāṇānāmarhasyaṅgānuvarṇitum |yasyāvatāro bhūtānāṃ kṣemāya ca bhavāya ca || 13||

आपन्नः संसृतिं घोरां यन्नाम विवशो गृणन् ।ततः सद्यो विमुच्येत यद्बिभेति स्वयं भयम् ॥ १४॥

āpannaḥ saṃsṛtiṃ ghorāṃ yannāma vivaśo gṛṇan |tataḥ sadyo vimucyeta yadbibheti svayaṃ bhayam || 14||

यत्पादसंश्रयाः सूत मुनयः प्रशमायनाः ।सद्यः पुनन्त्युपस्पृष्टाः स्वर्धुन्यापोऽनुसेवया ॥ १५॥

yatpādasaṃśrayāḥ sūta munayaḥ praśamāyanāḥ |sadyaḥ punantyupaspṛṣṭāḥ svardhunyāpo'nusevayā || 15||

को वा भगवतस्तस्य पुण्यश्लोकेड्यकर्मणः ।शुद्धिकामो न शृणुयाद्यशः कलिमलापहम् ॥ १६॥

ko vā bhagavatastasya puṇyaślokeḍyakarmaṇaḥ |śuddhikāmo na śṛṇuyādyaśaḥ kalimalāpaham || 16||

तस्य कर्माण्युदाराणि परिगीतानि सूरिभिः ।ब्रूहि नः श्रद्दधानानां लीलया दधतः कलाः ॥ १७॥

tasya karmāṇyudārāṇi parigītāni sūribhiḥ |brūhi naḥ śraddadhānānāṃ līlayā dadhataḥ kalāḥ || 17||

अथाख्याहि हरेर्धीमन्नवतारकथाः शुभाः ।लीला विदधतः स्वैरमीश्वरस्यात्ममायया ॥ १८॥

athākhyāhi harerdhīmannavatārakathāḥ śubhāḥ |līlā vidadhataḥ svairamīśvarasyātmamāyayā || 18||

वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमे ।यच्छृण्वतां रसज्ञानां स्वादु स्वादु पदे पदे ॥ १९॥

vayaṃ tu na vitṛpyāma uttamaślokavikrame |yacchṛṇvatāṃ rasajñānāṃ svādu svādu pade pade || 19||

कृतवान् किल वीर्याणि सह रामेण केशवः ।अतिमर्त्यानि भगवान् गूढः कपटमानुषः ॥ २०॥

kṛtavān kila vīryāṇi saha rāmeṇa keśavaḥ |atimartyāni bhagavān gūḍhaḥ kapaṭamānuṣaḥ || 20||

कलिमागतमाज्ञाय क्षेत्रेऽस्मिन् वैष्णवे वयम् ।आसीना दीर्घसत्रेण कथायां सक्षणा हरेः ॥ २१॥

kalimāgatamājñāya kṣetre'smin vaiṣṇave vayam |āsīnā dīrghasatreṇa kathāyāṃ sakṣaṇā hareḥ || 21||

त्वं नः सन्दर्शितो धात्रा दुस्तरं निस्तितीर्षताम् ।कलिं सत्त्वहरं पुंसां कर्णधार इवार्णवम् ॥ २२॥

tvaṃ naḥ sandarśito dhātrā dustaraṃ nistitīrṣatām |kaliṃ sattvaharaṃ puṃsāṃ karṇadhāra ivārṇavam || 22||

ब्रूहि योगेश्वरे कृष्णे ब्रह्मण्ये धर्मवर्मणि ।स्वां काष्ठामधुनोपेते धर्मः कं शरणं गतः ॥ २३॥

brūhi yogeśvare kṛṣṇe brahmaṇye dharmavarmaṇi |svāṃ kāṣṭhāmadhunopete dharmaḥ kaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 23||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांप्रथमस्कन्धे नैमिषीयोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃprathamaskandhe naimiṣīyopākhyāne prathamo'dhyāyaḥ || 1||

व्यास उवाच ।इति सम्प्रश्नसंहृष्टो विप्राणां रौमहर्षणिः ।प्रतिपूज्य वचस्तेषां प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ १॥

vyāsa uvāca |iti sampraśnasaṃhṛṣṭo viprāṇāṃ raumaharṣaṇiḥ |pratipūjya vacasteṣāṃ pravaktumupacakrame || 1||

सूत उवाच ।यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यंद्वैपायनो विरहकातर आजुहाव ।पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदुस्तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २॥

sūta uvāca |yaṃ pravrajantamanupetamapetakṛtyaṃdvaipāyano virahakātara ājuhāva |putreti tanmayatayā taravo'bhinedustaṃ sarvabhūtahṛdayaṃ munimānato'smi || 2||

यः स्वानुभावमखिलश्रुतिसारमेकमध्यात्मदीपमतितितीर्षतां तमोऽन्धम् ।संसारिणां करुणयाऽऽह पुराणगुह्यंतं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम् ॥ ३॥

yaḥ svānubhāvamakhilaśrutisāramekamadhyātmadīpamatititīrṣatāṃ tamo'ndham |saṃsāriṇāṃ karuṇayā''ha purāṇaguhyaṃtaṃ vyāsasūnumupayāmi guruṃ munīnām || 3||

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ४॥

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet || 4||

मुनयः साधु पृष्टोऽहं भवद्भिर्लोकमङ्गलम् ।यत्कृतः कृष्णसम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति ॥ ५॥

munayaḥ sādhu pṛṣṭo'haṃ bhavadbhirlokamaṅgalam |yatkṛtaḥ kṛṣṇasampraśno yenātmā suprasīdati || 5||

स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे ।अहैतुक्यप्रतिहता ययाऽऽत्मा सम्प्रसीदति ॥ ६॥

sa vai puṃsāṃ paro dharmo yato bhaktiradhokṣaje |ahaitukyapratihatā yayā''tmā samprasīdati || 6||

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहैतुकम् ॥ ७॥

vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ |janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ ca yadahaitukam || 7||

धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः ।नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥ ८॥

dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ puṃsāṃ viṣvaksenakathāsu yaḥ |notpādayedyadi ratiṃ śrama eva hi kevalam || 8||

धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते ।नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः ॥ ९॥

dharmasya hyāpavargyasya nārtho'rthāyopakalpate |nārthasya dharmaikāntasya kāmo lābhāya hi smṛtaḥ || 9||

कामस्य नेन्द्रियप्रीतिर्लाभो जीवेत यावता ।जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभिः ॥ १०॥

kāmasya nendriyaprītirlābho jīveta yāvatā |jīvasya tattvajijñāsā nārtho yaśceha karmabhiḥ || 10||

वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् ।ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ ११॥

vadanti tattattvavidastattvaṃ yajjñānamadvayam |brahmeti paramātmeti bhagavāniti śabdyate || 11||

तच्छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया ।पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया ॥ १२॥

tacchraddadhānā munayo jñānavairāgyayuktayā |paśyantyātmani cātmānaṃ bhaktyā śrutagṛhītayā || 12||

अतः पुम्भिर्द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागशः ।स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर्हरितोषणम् ॥ १३॥

ataḥ pumbhirdvijaśreṣṭhā varṇāśramavibhāgaśaḥ |svanuṣṭhitasya dharmasya saṃsiddhirharitoṣaṇam || 13||

तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः ।श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा ॥ १४॥

tasmādekena manasā bhagavān sātvatāṃ patiḥ |śrotavyaḥ kīrtitavyaśca dhyeyaḥ pūjyaśca nityadā || 14||

यदनुध्यासिना युक्ताः कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् ।छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात्कथारतिम् ॥ १५॥

yadanudhyāsinā yuktāḥ karmagranthinibandhanam |chindanti kovidāstasya ko na kuryātkathāratim || 15||

शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचिः ।स्यान्महत्सेवया विप्राः पुण्यतीर्थनिषेवणात् ॥ १६॥

śuśrūṣoḥ śraddadhānasya vāsudevakathāruciḥ |syānmahatsevayā viprāḥ puṇyatīrthaniṣevaṇāt || 16||

शृण्वतां स्वकथां कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।हृद्यन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥ १७॥

śṛṇvatāṃ svakathāṃ kṛṣṇaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ |hṛdyantaḥstho hyabhadrāṇi vidhunoti suhṛtsatām || 17||

नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया ।भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी ॥ १८॥

naṣṭaprāyeṣvabhadreṣu nityaṃ bhāgavatasevayā |bhagavatyuttamaśloke bhaktirbhavati naiṣṭhikī || 18||

तदा रजस्तमोभावाः कामलोभादयश्च ये ।चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति ॥ १९॥

tadā rajastamobhāvāḥ kāmalobhādayaśca ye |ceta etairanāviddhaṃ sthitaṃ sattve prasīdati || 19||

एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगतः ।भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते ॥ २०॥

evaṃ prasannamanaso bhagavadbhaktiyogataḥ |bhagavattattvavijñānaṃ muktasaṅgasya jāyate || 20||

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे ॥ २१॥

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ |kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare || 21||

अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा ।वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम् ॥ २२॥

ato vai kavayo nityaṃ bhaktiṃ paramayā mudā |vāsudeve bhagavati kurvantyātmaprasādanīm || 22||

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैःयुक्तः परमपूरुष एक इहास्य धत्ते ।स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाःश्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः ॥ २३॥

sattvaṃ rajastama iti prakṛterguṇāstaiḥyuktaḥ paramapūruṣa eka ihāsya dhatte |sthityādaye hariviriñcihareti saṃjñāḥśreyāṃsi tatra khalu sattvatanornṛṇāṃ syuḥ || 23||