श्रीमद्भागवतम् - ०० - माहात्म्यम् Shrimad Bhagavata Mahatmyam

कृष्णं नारायणं वन्दे कृष्णं वन्दे व्रजप्रियम् ।कृष्णं द्वैपायनं वन्दे कृष्णं वन्दे पृथासुतम् ॥

kṛṣṇaṃ nārāyaṇaṃ vande kṛṣṇaṃ vande vrajapriyam |kṛṣṇaṃ dvaipāyanaṃ vande kṛṣṇaṃ vande pṛthāsutam ||

सच्चिदानन्दरूपाय विश्वोत्पत्त्यादिहेतवे ।तापत्रयविनाशाय श्रीकृष्णाय वयं नुमः ॥ १॥

saccidānandarūpāya viśvotpattyādihetave |tāpatrayavināśāya śrīkṛṣṇāya vayaṃ numaḥ || 1||

यं प्रव्रजन्तमनपेतमपेतकृत्यंद्वैपायनो विरहकातर आजुहाव ।पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदुःतं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २॥

yaṃ pravrajantamanapetamapetakṛtyaṃdvaipāyano virahakātara ājuhāva |putreti tanmayatayā taravo'bhineduḥtaṃ sarvabhūtahṛdayaṃ munimānato'smi || 2||

नैमिषे सूतमासीनमभिवाद्य महामतिम् ।कथामृतरसास्वादकुशलः शौनकोऽब्रवीत् ॥ ३॥

naimiṣe sūtamāsīnamabhivādya mahāmatim |kathāmṛtarasāsvādakuśalaḥ śaunako'bravīt || 3||

शौनक उवाच ।अज्ञानध्वान्तविध्वंसकोटिसूर्यसमप्रभ ।सूताख्याहि कथासारं मम कर्णरसायनम् ॥ ४॥

śaunaka uvāca |ajñānadhvāntavidhvaṃsakoṭisūryasamaprabha |sūtākhyāhi kathāsāraṃ mama karṇarasāyanam || 4||

भक्तिज्ञानविरागाप्तो विवेको वर्धते महान् ।मायामोहनिरासश्च वैष्णवैः क्रियते कथम् ॥ ५॥

bhaktijñānavirāgāpto viveko vardhate mahān |māyāmohanirāsaśca vaiṣṇavaiḥ kriyate katham || 5||

इह घोरे कलौ प्रायो जीवश्चासुरतां गतः ।क्लेशाक्रान्तस्य तस्यैव शोधने किं परायणम् ॥ ६॥

iha ghore kalau prāyo jīvaścāsuratāṃ gataḥ |kleśākrāntasya tasyaiva śodhane kiṃ parāyaṇam || 6||

श्रेयसां यद्भवेच्छ्रेयः पावनानां च पावनम् ।कृष्णप्राप्तिकरं शश्वत्साधनं तद्वदाधुना ॥ ७॥

śreyasāṃ yadbhavecchreyaḥ pāvanānāṃ ca pāvanam |kṛṣṇaprāptikaraṃ śaśvatsādhanaṃ tadvadādhunā || 7||

चिन्तामणिर्लोकसुखं सुरद्रुः स्वर्गसम्पदम् ।प्रयच्छति गुरुः प्रीतो वैकुण्ठं योगिदुर्लभम् ॥ ८॥

cintāmaṇirlokasukhaṃ suradruḥ svargasampadam |prayacchati guruḥ prīto vaikuṇṭhaṃ yogidurlabham || 8||

सूत उवाच ।प्रीतिः शौनक चित्ते ते ह्यतो वच्मि विचार्य च ।सर्वसिद्धान्तनिष्पन्नं संसारभयनाशनम् ॥ ९॥

sūta uvāca |prītiḥ śaunaka citte te hyato vacmi vicārya ca |sarvasiddhāntaniṣpannaṃ saṃsārabhayanāśanam || 9||

भक्त्योघवर्धनं यच्च कृष्णसन्तोषहेतुकम् ।तदहं तेऽभिधास्यामि सावधानतया शृणु ॥ १०॥

bhaktyoghavardhanaṃ yacca kṛṣṇasantoṣahetukam |tadahaṃ te'bhidhāsyāmi sāvadhānatayā śṛṇu || 10||

कालव्यालमुखग्रासत्रासनिर्णाशहेतवे ।श्रीमद्भागवतं शास्त्रं कलौ कीरेण भाषितम् ॥ ११॥

kālavyālamukhagrāsatrāsanirṇāśahetave |śrīmadbhāgavataṃ śāstraṃ kalau kīreṇa bhāṣitam || 11||

एतस्मादपरं किञ्चिन्मनःशुद्।ह्ध्यै न विद्यते ।जन्मान्तरे भवेत्पुण्यं तदा भागवतं लभेत् ॥ १२॥

etasmādaparaṃ kiñcinmanaḥśud|hdhyai na vidyate |janmāntare bhavetpuṇyaṃ tadā bhāgavataṃ labhet || 12||

परीक्षिते कथां वक्तुं सभायां संस्थिते शुके ।सुधाकुम्भं गृहीत्वैव देवास्तत्र समागमन् ॥ १३॥

parīkṣite kathāṃ vaktuṃ sabhāyāṃ saṃsthite śuke |sudhākumbhaṃ gṛhītvaiva devāstatra samāgaman || 13||

शुकं नत्वावदन् सर्वे स्वकार्यकुशलाः सुराः ।कथासुधां प्रयच्छस्व गृहीत्वैव सुधामिमाम् ॥ १४॥

śukaṃ natvāvadan sarve svakāryakuśalāḥ surāḥ |kathāsudhāṃ prayacchasva gṛhītvaiva sudhāmimām || 14||

एवं विनिमये जाते सुधा राज्ञा प्रपीयताम् ।प्रपास्यामो वयं सर्वे श्रीमद्भागवतामृतम् ॥ १५॥

evaṃ vinimaye jāte sudhā rājñā prapīyatām |prapāsyāmo vayaṃ sarve śrīmadbhāgavatāmṛtam || 15||

क्व सुधा क्व कथा लोके क्व काचः क्व मणिर्महान् ।ब्रह्मरातो विचार्यैवं तदा देवान् जहास ह ॥ १६॥

kva sudhā kva kathā loke kva kācaḥ kva maṇirmahān |brahmarāto vicāryaivaṃ tadā devān jahāsa ha || 16||

अभक्तांस्तांश्च विज्ञाय न ददौ स कथामृतम् ।श्रीमद्भागवती वार्ता सुराणामपि दुर्लभा ॥ १७॥

abhaktāṃstāṃśca vijñāya na dadau sa kathāmṛtam |śrīmadbhāgavatī vārtā surāṇāmapi durlabhā || 17||

राज्ञो मोक्षं तथा वीक्ष्य पुरा धातापि विस्मितः ।सत्यलोके तुलां बद्ध्वातोलयत्साधनान्यजः ॥ १८॥

rājño mokṣaṃ tathā vīkṣya purā dhātāpi vismitaḥ |satyaloke tulāṃ baddhvātolayatsādhanānyajaḥ || 18||

लघून्यन्यानि जातानि गौरवेण इदं महत् ।तदा ऋषिगणाः सर्वे विस्मयं परमं ययुः ॥ १९॥

laghūnyanyāni jātāni gauraveṇa idaṃ mahat |tadā ṛṣigaṇāḥ sarve vismayaṃ paramaṃ yayuḥ || 19||

मेनिरे भगवद्रूपं शास्त्रं भागवतं कलौ ।पठनाच्छ्रवणात्सद्यो वैकुण्ठफलदायकम् ॥ २०॥

menire bhagavadrūpaṃ śāstraṃ bhāgavataṃ kalau |paṭhanācchravaṇātsadyo vaikuṇṭhaphaladāyakam || 20||

सप्ताहेन श्रुतं चैतत्सर्वथा मुक्तिदायकम् ।सनकाद्यैः पुरा प्रोक्तं नारदाय दयापरैः ॥ २१॥

saptāhena śrutaṃ caitatsarvathā muktidāyakam |sanakādyaiḥ purā proktaṃ nāradāya dayāparaiḥ || 21||

यद्यपि ब्रह्मसम्बन्धाच्छ्रुतमेतत्सुरर्षिणा ।सप्ताहश्रवणविधिः कुमारैस्तस्य भाषितः ॥ २२॥

yadyapi brahmasambandhācchrutametatsurarṣiṇā |saptāhaśravaṇavidhiḥ kumāraistasya bhāṣitaḥ || 22||

शौनक उवाच ।लोकविग्रहमुक्तस्य नारदस्यास्थिरस्य च ।विधिश्रवे कुतः प्रीतिः संयोगः कुत्र तैः सह ॥ २३॥

śaunaka uvāca |lokavigrahamuktasya nāradasyāsthirasya ca |vidhiśrave kutaḥ prītiḥ saṃyogaḥ kutra taiḥ saha || 23||

सूत उवाच ।अत्र ते कीर्तयिष्यामि भक्तियुक्तं कथानकम् ।शुकेन मम यत्प्रोक्तं रहः शिष्यं विचार्य च ॥ २४॥

sūta uvāca |atra te kīrtayiṣyāmi bhaktiyuktaṃ kathānakam |śukena mama yatproktaṃ rahaḥ śiṣyaṃ vicārya ca || 24||

एकदा हि विशालायां चत्वार ऋषयोऽमलाः ।सत्सङ्गार्थं समायाता ददृशुस्तत्र नारदम् ॥ २५॥

ekadā hi viśālāyāṃ catvāra ṛṣayo'malāḥ |satsaṅgārthaṃ samāyātā dadṛśustatra nāradam || 25||

कुमारा ऊचुः ।कथं ब्रह्मन् दीनमुखः कुतश्चिन्तातुरो भवान् ।त्वरितं गम्यते कुत्र कुतश्चागमनं तव ॥ २६॥

kumārā ūcuḥ |kathaṃ brahman dīnamukhaḥ kutaścintāturo bhavān |tvaritaṃ gamyate kutra kutaścāgamanaṃ tava || 26||

इदानीं शून्यचित्तोऽसि गतवित्तो यथा जनः ।तवेदं मुक्तसङ्गस्य नोचितं वद कारणम् ॥ २७॥

idānīṃ śūnyacitto'si gatavitto yathā janaḥ |tavedaṃ muktasaṅgasya nocitaṃ vada kāraṇam || 27||

नारद उवाच ।अहं तु पृथिवीं यातो ज्ञात्वा सर्वोत्तमामिति ।पुष्करं च प्रयागं च काशीं गोदावरीं तथा ॥ २८॥

nārada uvāca |ahaṃ tu pṛthivīṃ yāto jñātvā sarvottamāmiti |puṣkaraṃ ca prayāgaṃ ca kāśīṃ godāvarīṃ tathā || 28||

हरिक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं श्रीरङ्गं सेतुबन्धनम् ।एवमादिषु तीर्थेषु भ्रममाण इतस्ततः ॥ २९॥

harikṣetraṃ kurukṣetraṃ śrīraṅgaṃ setubandhanam |evamādiṣu tīrtheṣu bhramamāṇa itastataḥ || 29||

नापश्यं कुत्रचिच्छर्म मनःसन्तोषकारकम् ।कलिनाधर्ममित्रेण धरेयं बाधिताधुना ॥ ३०॥

nāpaśyaṃ kutraciccharma manaḥsantoṣakārakam |kalinādharmamitreṇa dhareyaṃ bādhitādhunā || 30||

सत्यं नास्ति तपः शौचं दया दानं न विद्यते ।उदरम्भरिणो जीवा वराकाः कूटभाषिणः ॥ ३१॥

satyaṃ nāsti tapaḥ śaucaṃ dayā dānaṃ na vidyate |udarambhariṇo jīvā varākāḥ kūṭabhāṣiṇaḥ || 31||

मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या ह्युपद्रुताः ।पाखण्डनिरताः सन्तो विरक्ताः सपरिग्रहाः ॥ ३२॥

mandāḥ sumandamatayo mandabhāgyā hyupadrutāḥ |pākhaṇḍaniratāḥ santo viraktāḥ saparigrahāḥ || 32||

तरुणीप्रभुता गेहे श्यालको बुद्धिदायकः ।कन्याविक्रयिणो लोभाद्दम्पतीनां च कल्कनम् ॥ ३३॥

taruṇīprabhutā gehe śyālako buddhidāyakaḥ |kanyāvikrayiṇo lobhāddampatīnāṃ ca kalkanam || 33||

आश्रमा यवनै रुद्धास्तीर्थानि सरितस्तथा ।देवतायतनान्यत्र दुष्टैर्नष्टानि भूरिशः ॥ ३४॥

āśramā yavanai ruddhāstīrthāni saritastathā |devatāyatanānyatra duṣṭairnaṣṭāni bhūriśaḥ || 34||

न योगी नैव सिद्धो वा न ज्ञानी सत्क्रियो नरः ।कलिदावानलेनाद्य साधनं भस्मतां गतम् ॥ ३५॥

na yogī naiva siddho vā na jñānī satkriyo naraḥ |kalidāvānalenādya sādhanaṃ bhasmatāṃ gatam || 35||

अट्टशूला जनपदाः शिवशूला द्विजातयः ।कामिन्यः केशशूलिन्यः सम्भवन्ति कलाविह ॥ ३६॥

aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlā dvijātayaḥ |kāminyaḥ keśaśūlinyaḥ sambhavanti kalāviha || 36||

एवं पश्यन् कलेर्दोषान् पर्यटन्नवनीमहम् ।यामुनं तटमापन्नो यत्र लीला हरेरभूत् ॥ ३७॥

evaṃ paśyan kalerdoṣān paryaṭannavanīmaham |yāmunaṃ taṭamāpanno yatra līlā harerabhūt || 37||

तत्राश्चर्यं मया दृष्टं श्रूयतां तन्मुनीश्वराः ।एका तु तरुणी तत्र निषण्णा खिन्नमानसा ॥ ३८॥

tatrāścaryaṃ mayā dṛṣṭaṃ śrūyatāṃ tanmunīśvarāḥ |ekā tu taruṇī tatra niṣaṇṇā khinnamānasā || 38||

वृद्धौ द्वौ पतितौ पार्श्वे निःश्वसन्तावचेतनौ ।शुश्रूषन्ती प्रबोधन्ती रुदती च तयोः पुरः ॥ ३९॥

vṛddhau dvau patitau pārśve niḥśvasantāvacetanau |śuśrūṣantī prabodhantī rudatī ca tayoḥ puraḥ || 39||

दश दिक्षु निरीक्षन्ती रक्षितारं निजं वपुः ।वीज्यमाना शतस्त्रीभिर्बोध्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ ४०॥

daśa dikṣu nirīkṣantī rakṣitāraṃ nijaṃ vapuḥ |vījyamānā śatastrībhirbodhyamānā muhurmuhuḥ || 40||

दृष्ट्वा दूराद्गतः सोऽहं कौतुकेन तदन्तिकम् ।मां दृष्ट्वा चोत्थिता बाला विह्वला चाब्रवीद्वचः ॥ ४१॥

dṛṣṭvā dūrādgataḥ so'haṃ kautukena tadantikam |māṃ dṛṣṭvā cotthitā bālā vihvalā cābravīdvacaḥ || 41||

बालोवाच ।भो भोः साधो क्षणं तिष्ठ मच्चिन्तामपि नाशय ।दर्शनं तव लोकस्य सर्वथाघहरं परम् ॥ ४२॥

bālovāca |bho bhoḥ sādho kṣaṇaṃ tiṣṭha maccintāmapi nāśaya |darśanaṃ tava lokasya sarvathāghaharaṃ param || 42||

बहुथा तव वाक्येन दुःखशान्तिर्भविष्यति ।यदा भाग्यं भवेद्भूरि भवतो दर्शनं तदा ॥ ४३॥

bahuthā tava vākyena duḥkhaśāntirbhaviṣyati |yadā bhāgyaṃ bhavedbhūri bhavato darśanaṃ tadā || 43||

नारद उवाच ।कासि त्वं काविमौ चेमा नार्यः काः पद्मलोचनाः ।वद देवि सविस्तारं स्वस्य दुःखस्य कारणम् ॥ ४४॥

nārada uvāca |kāsi tvaṃ kāvimau cemā nāryaḥ kāḥ padmalocanāḥ |vada devi savistāraṃ svasya duḥkhasya kāraṇam || 44||

बालोवाच ।अहं भक्तिरिति ख्याता इमौ मे तनयौ मतौ ।ज्ञानवैराग्यनामानौ कालयोगेन जर्जरौ ॥ ४५॥

bālovāca |ahaṃ bhaktiriti khyātā imau me tanayau matau |jñānavairāgyanāmānau kālayogena jarjarau || 45||

गङ्गाद्याः सरितश्चेमा मत्सेवार्थं समागताः ।तथापि न च मे श्रेयः सेवितायाः सुरैरपि ॥ ४६॥

gaṅgādyāḥ saritaścemā matsevārthaṃ samāgatāḥ |tathāpi na ca me śreyaḥ sevitāyāḥ surairapi || 46||

इदानीं शृणु मद्वार्तां सचित्तस्त्वं तपोधन ।वार्ता मे वितताप्यस्ति तां श्रुत्वा सुखमावह ॥ ४७॥

idānīṃ śṛṇu madvārtāṃ sacittastvaṃ tapodhana |vārtā me vitatāpyasti tāṃ śrutvā sukhamāvaha || 47||

उत्पन्ना द्रविडे साहं वृद्धिं कर्णाटके गता ।क्वचित्क्वचिन्महाराष्ट्रे गुर्जरे जीर्णतां गता ॥ ४८॥

utpannā draviḍe sāhaṃ vṛddhiṃ karṇāṭake gatā |kvacitkvacinmahārāṣṭre gurjare jīrṇatāṃ gatā || 48||

तत्र घोरकलेर्योगात्पाखण्डैः खण्डिताङ्गका ।दुर्बलाहं चिरं याता पुत्राभ्यां सह मन्दताम् ॥ ४९॥

tatra ghorakaleryogātpākhaṇḍaiḥ khaṇḍitāṅgakā |durbalāhaṃ ciraṃ yātā putrābhyāṃ saha mandatām || 49||