ज्ञानोपदेश स्कन्दशापविमोचन शिवप्रोक्त Skandashapavimochanam and Jnanopadesha by Shiva

अथ संवादःलक्ष्मीःकृतः श्रीपर्वतो नाम्ना सापि पुत्रयुता ययौ ।पुरा दैवासुरे युद्धे तारकादीन्महाबलान् ॥ ६७॥

atha saṃvādaḥlakṣmīḥkṛtaḥ śrīparvato nāmnā sāpi putrayutā yayau |purā daivāsure yuddhe tārakādīnmahābalān || 67||

न्यपातयत् शक्तिपातैः कुमारो मेऽम्बिके तदा ।नानावाहनसम्पन्नान्दैत्यकोटिसमावृतान् ॥ ६८॥

nyapātayat śaktipātaiḥ kumāro me'mbike tadā |nānāvāhanasampannāndaityakoṭisamāvṛtān || 68||

निहत्यैव च राजानं त्रिविष्टपनिविष्टितम् ।चकारातिबलो देवि तारकारिः सुरासुरान् ॥ ६९॥

nihatyaiva ca rājānaṃ triviṣṭapaniviṣṭitam |cakārātibalo devi tārakāriḥ surāsurān || 69||

तदा काव्येन शप्तः स भव त्वं मोहमास्थितः ।तच्छापविनिवृत्त्यर्थं श्रीशैलं मे समागतः ॥ ७०॥

tadā kāvyena śaptaḥ sa bhava tvaṃ mohamāsthitaḥ |tacchāpavinivṛttyarthaṃ śrīśailaṃ me samāgataḥ || 70||

देवीकुमारो मे महादेव कथं काव्येन शापितः ।तद्धेतुं विस्तरेणाद्य मह्यं कथय शङ्कर ॥ ७१॥

devīkumāro me mahādeva kathaṃ kāvyena śāpitaḥ |taddhetuṃ vistareṇādya mahyaṃ kathaya śaṅkara || 71||

ईश्वरःशूरपद्मादयो दैत्यास्तारकाद्या महाबलाः ।शस्त्रास्त्रैः शक्तिभिर्घो रैर्निहता दानवोत्तमाः ॥ ७२॥

īśvaraḥśūrapadmādayo daityāstārakādyā mahābalāḥ |śastrāstraiḥ śaktibhirgho rairnihatā dānavottamāḥ || 72||

तान् सर्वान् निहतान् शिष्यान् काव्यो दृष्ट्वाऽतिकोपनः ।शशाप षण्मुखं गौरि मोहयुक्तो भवेति तम् ॥ ७३॥

tān sarvān nihatān śiṣyān kāvyo dṛṣṭvā'tikopanaḥ |śaśāpa ṣaṇmukhaṃ gauri mohayukto bhaveti tam || 73||

द्विजिह्वः फणिरूपश्च सर्वेषामिष्टदायकः ।स्कन्द षष्ठीपराणां त्वं साक्षात्कामप्रदो भव ॥ ७४॥

dvijihvaḥ phaṇirūpaśca sarveṣāmiṣṭadāyakaḥ |skanda ṣaṣṭhīparāṇāṃ tvaṃ sākṣātkāmaprado bhava || 74||

सा तिथिस्ते प्रियतमा कृत्तिकाभं च ते प्रियम् ।एवं शशाप काव्योऽसौ षण्मुखं केकिवाहनम् ॥ ७५॥

sā tithiste priyatamā kṛttikābhaṃ ca te priyam |evaṃ śaśāpa kāvyo'sau ṣaṇmukhaṃ kekivāhanam || 75||

तदा काव्यस्य तच्छापं स्वीचकार कृपाबलात् ।लोकानामुपकाराय कुण्डलीशोऽभवत् तदा ॥ ७६॥

tadā kāvyasya tacchāpaṃ svīcakāra kṛpābalāt |lokānāmupakārāya kuṇḍalīśo'bhavat tadā || 76||

शप्तं स्कन्दं तदा ज्ञात्वा महाक्रोधान्मया तदा ।काव्यो ग्रस्तस्तदा गौरि जठरे मय्यधोगतः ॥ ७७॥

śaptaṃ skandaṃ tadā jñātvā mahākrodhānmayā tadā |kāvyo grastastadā gauri jaṭhare mayyadhogataḥ || 77||

तदा मज्जठरे तिष्ठन् तुष्टाव प्रणतस्तदा ॥ ७८॥

tadā majjaṭhare tiṣṭhan tuṣṭāva praṇatastadā || 78||

काव्यःकञ्जजकन्धर कञ्जनेत्रकृतपूज्यशिर कञ्जमित्रकृतनेत्र ।विचित्रां दुर्गतिं मम विनाशय शम्भो ॥ ७९॥

kāvyaḥkañjajakandhara kañjanetrakṛtapūjyaśira kañjamitrakṛtanetra |vicitrāṃ durgatiṃ mama vināśaya śambho || 79||

वह्निवृत्रहणबभ्रुसोमकैः शूरमारजनकाब्जजपूज्य ।पापतपहृदयेन कम्पितं देवभूप सततं दयस्व माम् ॥ ८०॥

vahnivṛtrahaṇababhrusomakaiḥ śūramārajanakābjajapūjya |pāpatapahṛdayena kampitaṃ devabhūpa satataṃ dayasva mām || 80||

ईश्वरःइत्थं तेन स्तुतो देवि विसृष्टः शुक्रतो मया ।स वै शुक्र इति प्रख्या तस्याऽभूद्देवि चोत्तमा ॥ ८१॥

īśvaraḥitthaṃ tena stuto devi visṛṣṭaḥ śukrato mayā |sa vai śukra iti prakhyā tasyā'bhūddevi cottamā || 81||

(सर्वे शुक्रो महादेवि तस्याख्याभवदुत्तमा)स्कन्दः श्रीशैलभागत्य मां प्रणम्याम्बिके तदा ।तताप च तपो घोरं वायुभक्षः सुतस्तव ॥ ८२॥

(sarve śukro mahādevi tasyākhyābhavaduttamā)skandaḥ śrīśailabhāgatya māṃ praṇamyāmbike tadā |tatāpa ca tapo ghoraṃ vāyubhakṣaḥ sutastava || 82||

ज्वलत्पञ्चाग्निमध्यस्थो भस्माभ्यक्तोऽर्चयन् हि माम् ।प्रजपन् शतरुद्रीयं दृष्टो ब्रह्मादिभिस्तदा ॥ ८३॥

jvalatpañcāgnimadhyastho bhasmābhyakto'rcayan hi mām |prajapan śatarudrīyaṃ dṛṣṭo brahmādibhistadā || 83||

तत्तपःक्षुब्धहृदयाः प्रार्थयन्ति स्म मां सुराः ।श्रीशैलेशं समभ्यर्च्य बिल्वपत्रैश्च कोमलैः ॥ ८४॥

tattapaḥkṣubdhahṛdayāḥ prārthayanti sma māṃ surāḥ |śrīśaileśaṃ samabhyarcya bilvapatraiśca komalaiḥ || 84||

देवास्तुष्टुवुरीशाने भ्रमराम्बापतिं शिवे ।ब्रह्माद्याःउपेन्द्रविधिकारणं निगममौलिसञ्चारिणंकुरङ्गकिणधारिणं नमकनामगण्यं गुणम् ।भजामि भवहारिणं मुनिसुगदिमौलिस्फुरत्सरोरुहगणारुणं शिवदचरणं कालहरणम् ॥ ८५॥

devāstuṣṭuvurīśāne bhramarāmbāpatiṃ śive |brahmādyāḥupendravidhikāraṇaṃ nigamamaulisañcāriṇaṃkuraṅgakiṇadhāriṇaṃ namakanāmagaṇyaṃ guṇam |bhajāmi bhavahāriṇaṃ munisugadimaulisphuratsaroruhagaṇāruṇaṃ śivadacaraṇaṃ kālaharaṇam || 85||

फणीन्द्रकृतकङ्कणं धृतत्रिपुण्ड्रभालेक्षणंसुशैवकृतरक्षणं गिरिसुताब्जवक्त्रेक्षणम् ।यमस्मरपुरान्धकप्रबलदक्षसंशोषणं भजामगिरिधारिणं सुकृतराशिसम्पूरणम् ॥ ८६॥

phaṇīndrakṛtakaṅkaṇaṃ dhṛtatripuṇḍrabhālekṣaṇaṃsuśaivakṛtarakṣaṇaṃ girisutābjavaktrekṣaṇam |yamasmarapurāndhakaprabaladakṣasaṃśoṣaṇaṃ bhajāmagiridhāriṇaṃ sukṛtarāśisampūraṇam || 86||

इति स्तुत्वाम्बिके देवाः श्रीशैलेशं तदा हि माम् ।तत्क्षणादाविरासं च गणेन्द्रैरमरैस्त्वया ॥ ८७॥

iti stutvāmbike devāḥ śrīśaileśaṃ tadā hi mām |tatkṣaṇādāvirāsaṃ ca gaṇendrairamaraistvayā || 87||

स्कन्दपार्श्वं तदा गत्वा समुपस्पृश्य तं तदा ।अजिघ्रं तस्य मूर्धानं तमवोचमहं प्रिये ॥ ८८॥

skandapārśvaṃ tadā gatvā samupaspṛśya taṃ tadā |ajighraṃ tasya mūrdhānaṃ tamavocamahaṃ priye || 88||

मत्करस्पर्शमात्रेण हित्वैहं रूपमम्बिके ।मुदा शक्तिधरः स्कन्दो मां प्रणम्यास्तुवत् तदा ॥ ८९॥

matkarasparśamātreṇa hitvaihaṃ rūpamambike |mudā śaktidharaḥ skando māṃ praṇamyāstuvat tadā || 89||

स्कन्दःसुन्दरवरमन्दरगिरिकन्दरचर कुन्दजसुमसुगन्धमधुरबन्धुरतर इन्दुजकरनन्दितकुमुदाकरहारजमकरन्दरणित ।पन्नगजननन्दनकरवन्दित मुनिवृन्दजकृतवेदवचनवन्दिजगुणतुन्दिल मम मानसवरनन्दित शिव पालय माम् ॥ ९०॥

skandaḥsundaravaramandaragirikandaracara kundajasumasugandhamadhurabandhuratara indujakarananditakumudākarahārajamakarandaraṇita |pannagajananandanakaravandita munivṛndajakṛtavedavacanavandijaguṇatundila mama mānasavaranandita śiva pālaya mām || 90||

उन्दुरकृतवाहनसुतसिन्दुर भव कृत्तिवसन तिन्दुकसुमपूजितपद इन्दुनिवहबिम्बितकरचुम्बितजटीलोत्तमपूजनजननन्दनविदिशान (?) नन्दिवाहन परिपालय याम् ॥ ९१॥

undurakṛtavāhanasutasindura bhava kṛttivasana tindukasumapūjitapada indunivahabimbitakaracumbitajaṭīlottamapūjanajananandanavidiśāna (?) nandivāhana paripālaya yām || 91||

काव्यशापान्महेशान नष्टज्ञानोऽस्मि शङ्कर ।तद् ज्ञानं देहि मे देव स्थानं मेऽद्य दिश प्रभो ॥ ९२॥

kāvyaśāpānmaheśāna naṣṭajñāno'smi śaṅkara |tad jñānaṃ dehi me deva sthānaṃ me'dya diśa prabho || 92||

(शिवगौरीसंवदे ईश्वरःतदा स्कन्दवचः श्रुत्वा ब्रह्मादीनां च शृण्वताम् ।अवोचं वेदवाक्योत्थं ज्ञानं स्कन्दाय पार्वति ॥ ९३॥)

(śivagaurīsaṃvade īśvaraḥtadā skandavacaḥ śrutvā brahmādīnāṃ ca śṛṇvatām |avocaṃ vedavākyotthaṃ jñānaṃ skandāya pārvati || 93||)

ईश्वरःअनाख्येयमिदं गुह्यं यस्य कस्यापि देहिनः ।अहं मां च परं ब्रह्म निरुपाधिरनीश्वरः ॥ ९४॥

īśvaraḥanākhyeyamidaṃ guhyaṃ yasya kasyāpi dehinaḥ |ahaṃ māṃ ca paraṃ brahma nirupādhiranīśvaraḥ || 94||

ततः सर्वमिदं जातं दृश्यते श्रूयते च यत् ।मय्येव संस्थितं विश्वं मय्येव लयमेष्यति ॥ ९५॥

tataḥ sarvamidaṃ jātaṃ dṛśyate śrūyate ca yat |mayyeva saṃsthitaṃ viśvaṃ mayyeva layameṣyati || 95||

अगन्धमरसस्पर्शमशरीरेन्द्रियोज्झितम् ।मामात्मानं च यो वेद सद्य एव विमुच्यते ॥ ९६॥

agandhamarasasparśamaśarīrendriyojjhitam |māmātmānaṃ ca yo veda sadya eva vimucyate || 96||

मम कार्यं न वै किञ्चित न करोमीह किञ्चन ।न मत्समोऽस्ति कोऽप्यन्यो नाधिको दृश्यतेऽपि वा ॥ ९७॥

mama kāryaṃ na vai kiñcita na karomīha kiñcana |na matsamo'sti ko'pyanyo nādhiko dṛśyate'pi vā || 97||

ममैव शक्तिर्विविधा यया व्याप्तमिदं जगत् ।अणोरणियसां चाय महतोऽपि महत्तरः ॥ ९८॥

mamaiva śaktirvividhā yayā vyāptamidaṃ jagat |aṇoraṇiyasāṃ cāya mahato'pi mahattaraḥ || 98||

न च मां विदुरन्यानि अहं वेदेदमेव हि ।सत्यं ज्ञानोऽहमानन्दं विश्वं विश्वाधिको ह्यहम् ॥ ९९॥

na ca māṃ viduranyāni ahaṃ vededameva hi |satyaṃ jñāno'hamānandaṃ viśvaṃ viśvādhiko hyaham || 99||

न मत्तोऽस्ति पृथक्किञ्चित नेह नानास्ति किञ्चन ।मामविज्ञाय दुःखेषु निमज्जन्त्यखिला जनाः ॥ १००॥

na matto'sti pṛthakkiñcita neha nānāsti kiñcana |māmavijñāya duḥkheṣu nimajjantyakhilā janāḥ || 100||

मां विज्ञाय न वै कश्चिन्मोमुह्यति न वै नरः ।भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ॥ १०१॥

māṃ vijñāya na vai kaścinmomuhyati na vai naraḥ |bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ || 101||

अदाह्योऽहमशीर्योऽहं देहजालेषु सत्तम ।नाहं स्त्री नैव पुरुषो न तिर्यक् स्थावरोऽपि वा ॥ १०२॥

adāhyo'hamaśīryo'haṃ dehajāleṣu sattama |nāhaṃ strī naiva puruṣo na tiryak sthāvaro'pi vā || 102||

विभान्ति यान्ति उद्यन्ति चन्द्रेन्द्रानिलभास्कराः ।मद्भासा भासते लोको जडोऽयं काष्ठसन्निभः ॥ १०३॥

vibhānti yānti udyanti candrendrānilabhāskarāḥ |madbhāsā bhāsate loko jaḍo'yaṃ kāṣṭhasannibhaḥ || 103||

ऋतमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानोऽहमीश्वरः ।यो मां वेद स सर्वं हि वेदेत्येव परा श्रुतिः ॥ १०४॥

ṛtamātmā paraṃ brahma satyaṃ jñāno'hamīśvaraḥ |yo māṃ veda sa sarvaṃ hi vedetyeva parā śrutiḥ || 104||

एवं न कर्मणा प्राप्यं पूजया न धनेन वा ।न चैवोपासनाभिश्च ज्ञानादेव हि केवलम् ॥ १०५॥

evaṃ na karmaṇā prāpyaṃ pūjayā na dhanena vā |na caivopāsanābhiśca jñānādeva hi kevalam || 105||

एतद्गुह्यतमं ज्ञानं नाख्येयं यस्य कस्यचित् ।प्रियपुत्राय ते दत्तं शिष्याय च हिताय च ॥ १०६॥

etadguhyatamaṃ jñānaṃ nākhyeyaṃ yasya kasyacit |priyaputrāya te dattaṃ śiṣyāya ca hitāya ca || 106||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते श्रीशैलक्षेत्रे स्कन्दशापविमोचनैवं शिवप्रोक्तञ्ज्ञानोपदेशः ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । भर्गाख्यः पञ्चमांशः । अध्यायः २७॥– ॥ श्रीशिवरहस्यम् । भर्गाख्यः पन्चमांशः । अध्यायः २७॥

|| iti śivarahasyāntargate śrīśailakṣetre skandaśāpavimocanaivaṃ śivaproktañjñānopadeśaḥ |||| śrīśivarahasyam | bhargākhyaḥ pañcamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 27||– || śrīśivarahasyam | bhargākhyaḥ pancamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 27||