रामसम्बोधनस्तोत्रम् Shri Rama Sambodhana Stotram

मत्स्य कूर्म किटे मर्त्यसिंह वामन भार्गव ।राम प्रलम्बहन् कृष्ण कल्किन्(कल्के)पाहि दशाकृते ॥ १॥

matsya kūrma kiṭe martyasiṃha vāmana bhārgava |rāma pralambahan kṛṣṇa kalkin(kalke)pāhi daśākṛte || 1||

॥ बालकाण्डः ॥राम दाशरथे रक्ष कौसल्यातनयाग्रज ।भरतस्य च सौमित्र्योः क्रीडापर मनोहर ॥ २॥

|| bālakāṇḍaḥ ||rāma dāśarathe rakṣa kausalyātanayāgraja |bharatasya ca saumitryoḥ krīḍāpara manohara || 2||

अधीतवेदवेदाङ्गधनुर्वेद महामते ।कौशिकार्थित तल्लब्धबलातिबल पाहि माम् ॥ ३॥

adhītavedavedāṅgadhanurveda mahāmate |kauśikārthita tallabdhabalātibala pāhi mām || 3||

ताटकाताटकेयारे गाधिजाध्वररक्षक ।पादरेणुकणत्राताहल्य कल्यो वने मम ॥ ४॥

tāṭakātāṭakeyāre gādhijādhvararakṣaka |pādareṇukaṇatrātāhalya kalyo vane mama || 4||

माहेश्वरधनुर्भङ्गप्रीतवैदेहतत्सुत ।गृहीतपाणे सीतायाः स्वतातस्य नियोगतः ॥ ५॥

māheśvaradhanurbhaṅgaprītavaidehatatsuta |gṛhītapāṇe sītāyāḥ svatātasya niyogataḥ || 5||

जामदग्न्यनिरुद्धाध्वन् धनुषा तत्तपोहर ।प्रविष्टायोध्य भुञ्जान मानुषान् भोगसञ्चयान् ॥ ६॥

jāmadagnyaniruddhādhvan dhanuṣā tattapohara |praviṣṭāyodhya bhuñjāna mānuṣān bhogasañcayān || 6||

बहूनृतून् भुविजया सार्धं तं मानसार्पितं (सन्मानसार्चितं) ।श्रिया विष्णुरिवाजस्रं तया शोभित पाहि माम् ॥ ७॥

bahūnṛtūn bhuvijayā sārdhaṃ taṃ mānasārpitaṃ (sanmānasārcitaṃ) |śriyā viṣṇurivājasraṃ tayā śobhita pāhi mām || 7||

॥ अयोध्याकाण्डः ॥राज्यदानसमुद्युक्तजनकासङ्ख्यसद्गुण ।मन्थराहितरोषेण कैकेय्या विघ्नितोत्सव ॥ ८॥

|| ayodhyākāṇḍaḥ ||rājyadānasamudyuktajanakāsaṅkhyasadguṇa |mantharāhitaroṣeṇa kaikeyyā vighnitotsava || 8||

सन्त्यक्तराज्य तत्प्रीत्यै वनवासमहोदय ।ससीतालक्ष्मणारण्यं प्रयातोद्दिश्य तापस ॥ ९॥

santyaktarājya tatprītyai vanavāsamahodaya |sasītālakṣmaṇāraṇyaṃ prayātoddiśya tāpasa || 9||

अनुयात जनेनापि दूरं साकेतवासिना ।पितृभ्यां तमसातीरं प्राप्त वञ्चिततज्जन ॥ १०॥

anuyāta janenāpi dūraṃ sāketavāsinā |pitṛbhyāṃ tamasātīraṃ prāpta vañcitatajjana || 10||

शृङ्गिबेरपुरे लब्धनिषादक्षितिभृत्सख ।तीर्णगङ्गासरित् भूयस्सन्निवर्तितसारथे ॥ ११॥

śṛṅgiberapure labdhaniṣādakṣitibhṛtsakha |tīrṇagaṅgāsarit bhūyassannivartitasārathe || 11||

(भरद्वाजस्य) वचसा चित्रकूटमुपागत ।सीतया प्राप्तविहृते रम्येष्वेतस्य सानुषु ॥ १२॥

(bharadvājasya) vacasā citrakūṭamupāgata |sītayā prāptavihṛte ramyeṣvetasya sānuṣu || 12||

पितुर्मरणतः पश्चान्मातुलस्य कुलात् पुरीम् ।अयोध्यामागतेनात्मज(नकादर्शनो)द्भवात् ॥ १३॥

piturmaraṇataḥ paścānmātulasya kulāt purīm |ayodhyāmāgatenātmaja(nakādarśano)dbhavāt || 13||

कोपात् सन्तप्तमनसा राज्यप्राप्तौ विरागिणा ।वसिष्ठाद्यनुशिष्टेन निन्दिताप्तपुरोधसा ॥ १४॥

kopāt santaptamanasā rājyaprāptau virāgiṇā |vasiṣṭhādyanuśiṣṭena ninditāptapurodhasā || 14||

भ्रात्रा शिष्येण दासेन भरतेन (मुहुर्मुहुः) ।शिरसा याचितास्मै तु दत्तश्रीपादुकाद्वय ॥ १५॥

bhrātrā śiṣyeṇa dāsena bharatena (muhurmuhuḥ) |śirasā yācitāsmai tu dattaśrīpādukādvaya || 15||

तस्मिन्निवृत्ते सन्त्यज्य चित्रकूटगिरिं गत ।अत्र्याश्रमं तत्प्रिययानसूयाभिख्यया ततः ॥ १६॥

tasminnivṛtte santyajya citrakūṭagiriṃ gata |atryāśramaṃ tatpriyayānasūyābhikhyayā tataḥ || 16||

दिव्याम्बराङ्गरागादिवस्तुना जानकीगुणैः ।प्रीतया मानितात्मीयदारानिन्दिततत्पद ॥ १७॥

divyāmbarāṅgarāgādivastunā jānakīguṇaiḥ |prītayā mānitātmīyadārāninditatatpada || 17||

॥ अरण्यकाण्डः ॥प्रविष्टदण्डकारण्य तद्वासिमुनिसत्तमैः ।आशासानै(दैत्यवधं) स्वरक्षार्थमुपस्थित ॥ १८॥

|| araṇyakāṇḍaḥ ||praviṣṭadaṇḍakāraṇya tadvāsimunisattamaiḥ |āśāsānai(daityavadhaṃ) svarakṣārthamupasthita || 18||

प्रतिश्रुतावनैतेषां भवद्विषयवासिनाम् ।विराधमाथिन्नात्मीयपादचाराञ्चिताश्रम ॥ १९॥

pratiśrutāvanaiteṣāṃ bhavadviṣayavāsinām |virādhamāthinnātmīyapādacārāñcitāśrama || 19||

शरभङ्गादियमिनां वचसा(प्रीतमानस) ।प्राप्तपञ्चवटीस्थान रम्ये गोदावरीतटे ॥ २०॥

śarabhaṅgādiyamināṃ vacasā(prītamānasa) |prāptapañcavaṭīsthāna ramye godāvarītaṭe || 20||

वृषस्यन्त्या शूर्पणख्या पतित्वेनार्थितार्तया ।सौमित्रिणा छिन्ननासाकर्ण तस्याः स्वबाहुना ॥ २१॥

vṛṣasyantyā śūrpaṇakhyā patitvenārthitārtayā |saumitriṇā chinnanāsākarṇa tasyāḥ svabāhunā || 21||

तत्क्षणेन तदार्त्युत्थखरादिरिपुभञ्जन ।चतुर्दशसहस्रत्रियामाचरनिषूदन ॥ २२॥

tatkṣaṇena tadārtyutthakharādiripubhañjana |caturdaśasahasratriyāmācaraniṣūdana || 22||

तच्छ्रुत्वा सरुषा पङ्क्तिवदनेन तनूजतः (? ) ।सुन्दस्य स्वसहायेन मायामृगवपुर्भृता ॥ २३॥

tacchrutvā saruṣā paṅktivadanena tanūjataḥ (? ) |sundasya svasahāyena māyāmṛgavapurbhṛtā || 23||

विलोभितात्मदाराथ तया प्रेरित तद्गृहे ।मारीचानुगतैतस्य प्राणहारिन्ननुद्रुत ॥ २४॥

vilobhitātmadārātha tayā prerita tadgṛhe |mārīcānugataitasya prāṇahārinnanudruta || 24||

जानकीवाक्यतप्तेन लक्ष्मणेन दशास्यतः ।विजनादाश्रमपदात् गृहीतप्रिय चोरतः ॥ २५॥

jānakīvākyataptena lakṣmaṇena daśāsyataḥ |vijanādāśramapadāt gṛhītapriya corataḥ || 25||

मध्येमार्गं खगेन्द्रेण विरथेन कृताजिना ।तत्प्राणहारिणाशोकवनिकास्थापितप्रिय ॥ २६॥

madhyemārgaṃ khagendreṇa virathena kṛtājinā |tatprāṇahāriṇāśokavanikāsthāpitapriya || 26||

निवृत्तारण्यतस्सीताऽदर्शनात्तप्तमानस ।अरण्येषु महीध्रेषु सरित्सु सरसीषु च ॥ २७॥

nivṛttāraṇyatassītā'darśanāttaptamānasa |araṇyeṣu mahīdhreṣu saritsu sarasīṣu ca || 27||

महिलाविचितोन्मत्तदशापन्न स्मरार्तिमन् ।कृतसंस्कारगृध्रेश ब्रह्ममेधविधानतः ॥ २८॥

mahilāvicitonmattadaśāpanna smarārtiman |kṛtasaṃskāragṛdhreśa brahmamedhavidhānataḥ || 28||

तन्मोक्षदायिन् सत्येन जितलोकप्रदानतः ।शुश्रूषया च धनुषा जितदीनार्यशत्रुक ॥ २९॥

tanmokṣadāyin satyena jitalokapradānataḥ |śuśrūṣayā ca dhanuṣā jitadīnāryaśatruka || 29||

हतयोजनबाह्वाख्योदरतूरकबन्धक (? ) ।(ततः प्रस्थाय) शबरीं प्राप्त सम्पूजितैतया ॥ ३०॥

hatayojanabāhvākhyodaratūrakabandhaka (? ) |(tataḥ prasthāya) śabarīṃ prāpta sampūjitaitayā || 30||

॥ किष्किन्धाकाण्डः ॥पम्पातीरे हनुमता सङ्गताथाग्रजन्मना ।वालिना सूनुना भानोर्निरस्तेन समन्त्रिणा ॥ ३१॥

|| kiṣkindhākāṇḍaḥ ||pampātīre hanumatā saṅgatāthāgrajanmanā |vālinā sūnunā bhānornirastena samantriṇā || 31||

ऋश्यमूकाद्रिशिखरे कृतसख्याग्निसाक्षिकम् ।सालभञ्जनसञ्जातप्रत्ययेन तदुक्तितः ॥ ३२॥

ṛśyamūkādriśikhare kṛtasakhyāgnisākṣikam |sālabhañjanasañjātapratyayena taduktitaḥ || 32||

हतवालिन् पुनस्तस्मै दत्तवानरराजत ।सहतारारुमं वर्षाकाले माल्यवदाह्वये ॥ ३३॥

hatavālin punastasmai dattavānararājata |sahatārārumaṃ varṣākāle mālyavadāhvaye || 33||

गिरौ सीताविरहजं प्राप्त दुःखमगोचरम् ।वाचां, कनीयसाश्वस्त कुपिते मत्तचेतसि ॥ ३४॥

girau sītāvirahajaṃ prāpta duḥkhamagocaram |vācāṃ, kanīyasāśvasta kupite mattacetasi || 34||

ग्राम्यभोगरते भानुतनये स्वानुजे पुरीम् ।किष्किन्धां याति तद्द्वारे विहितज्यारवे सति ॥ ३५॥

grāmyabhogarate bhānutanaye svānuje purīm |kiṣkindhāṃ yāti taddvāre vihitajyārave sati || 35||

भीतेन हनुमद्वाक्यात् सुमित्रात्मजसान्त्वने ।तारां प्रेषयता तेन कपीन् सङ्गृह्णताखिलान् ॥ ३६॥

bhītena hanumadvākyāt sumitrātmajasāntvane |tārāṃ preṣayatā tena kapīn saṅgṛhṇatākhilān || 36||

अरण्यपर्वतनदीवासानतिबलोत्कटान् ।दिक्षु प्रेषयता सर्वास्वशेषान् वदताद्भुतान् ॥ ३७॥

araṇyaparvatanadīvāsānatibalotkaṭān |dikṣu preṣayatā sarvāsvaśeṣān vadatādbhutān || 37||

तेभ्यो देशान् समन्विष्टवैदेहतनयात्मजे ।वायोरर्पितकार्यत्वाद्दत्ताङ्गुलिविभूषण ॥ ३८॥

tebhyo deśān samanviṣṭavaidehatanayātmaje |vāyorarpitakāryatvāddattāṅgulivibhūṣaṇa || 38||

ताराङ्गदादियुक्तेन तत्र तत्र विचिन्वता ।सीतां कालात्ययात्तीक्ष्णदण्डत्वाद्वानरप्रभोः ॥ ३९॥

tārāṅgadādiyuktena tatra tatra vicinvatā |sītāṃ kālātyayāttīkṣṇadaṇḍatvādvānaraprabhoḥ || 39||

भीतेनाश्वस्तमनसा सम्पातेर्वचसा पुनः ।स्वभ्रातृवधदुःखस्य तस्मै दत्तजलाञ्जलेः ॥ ४०॥

bhītenāśvastamanasā sampātervacasā punaḥ |svabhrātṛvadhaduḥkhasya tasmai dattajalāñjaleḥ || 40||

अशोकवनिकावाससीतादर्शिस्वचक्षुषः ।रामसाहाय्यकरणसमुत्थितगरुत्मतः ॥ ४१॥

aśokavanikāvāsasītādarśisvacakṣuṣaḥ |rāmasāhāyyakaraṇasamutthitagarutmataḥ || 41||

॥ सुन्दरकाण्डः ॥महेन्द्रशैलारूढेन तूर्णं तीर्णपयोधिना ।अनाश्वस्तेन तन्मध्ये सिंहिकाद्यनिरोधिना ॥ ४२॥

|| sundarakāṇḍaḥ ||mahendraśailārūḍhena tūrṇaṃ tīrṇapayodhinā |anāśvastena tanmadhye siṃhikādyanirodhinā || 42||

प्रविष्टेन पुरीं लङ्कां रात्रौ तद्देवता जिता ।शीधुपानमदाविष्टनिद्राणस्य वधूस्ततः ॥ ४३॥

praviṣṭena purīṃ laṅkāṃ rātrau taddevatā jitā |śīdhupānamadāviṣṭanidrāṇasya vadhūstataḥ || 43||

दशास्यस्यालोकयता निराशेनापि दर्शने ।वैदेह्याः शिंशपामूले वसन्त्यास्तत्तरोः पुनः ॥ ४४॥

daśāsyasyālokayatā nirāśenāpi darśane |vaidehyāḥ śiṃśapāmūle vasantyāstattaroḥ punaḥ || 44||

दलावृतेन कथिताशेषराघववृत्ततः ।प्रत्ययार्थं सशङ्कायः सीताया भूरुहात्ततः ॥ ४५॥

dalāvṛtena kathitāśeṣarāghavavṛttataḥ |pratyayārthaṃ saśaṅkāyaḥ sītāyā bhūruhāttataḥ || 45||

अवतीर्णेन दत्तस्वकरभूषेण सीतया ।आलोकितेन शस्तेन कृतसम्भाषणेन च ॥ ४६॥

avatīrṇena dattasvakarabhūṣeṇa sītayā |ālokitena śastena kṛtasambhāṣaṇena ca || 46||

उक्तकाकादिवृत्तेन दत्तचूडाविभूषतः ।उक्तस्वदैन्यवाक्येन स्वमुद्दिश्य तु जीवनम् ॥ ४७॥

uktakākādivṛttena dattacūḍāvibhūṣataḥ |uktasvadainyavākyena svamuddiśya tu jīvanam || 47||

अनुज्ञातेन रचिताशोककाननभङ्गतः ।प्रासादभेदिना रम्यतोरणं समुपेयुषा ॥ ४८॥

anujñātena racitāśokakānanabhaṅgataḥ |prāsādabhedinā ramyatoraṇaṃ samupeyuṣā || 48||

दासोऽहं कोसलेन्द्रस्येत्यादि श्रावयता वचः ।किङ्करान् पञ्च सेनेशान् सप्त मन्त्रिसुतानपि ॥ ४९॥

dāso'haṃ kosalendrasyetyādi śrāvayatā vacaḥ |kiṅkarān pañca seneśān sapta mantrisutānapi || 49||

जम्बुमालिनमक्षं च युद्धे हतवता बलात् ।वलारिजिद्विसृष्टेन ब्राह्मणास्त्रेण बन्धनात् ॥ ५०॥

jambumālinamakṣaṃ ca yuddhe hatavatā balāt |valārijidvisṛṣṭena brāhmaṇāstreṇa bandhanāt || 50||

रज्ज्वन्तराणां संसर्गाद्विमुक्तेनाञ्जसा पुनः ।तज्ज्ञात्वापि कृतां पीडां सहमानेन राक्षसैः ॥ ५१॥

rajjvantarāṇāṃ saṃsargādvimuktenāñjasā punaḥ |tajjñātvāpi kṛtāṃ pīḍāṃ sahamānena rākṣasaiḥ || 51||

प्रविष्टेन दशग्रीवसभां यातुभिरावृताम् ।कथितस्वकपीशानसख्यमुख्यप्रवृत्तिना ॥ ५२॥

praviṣṭena daśagrīvasabhāṃ yātubhirāvṛtām |kathitasvakapīśānasakhyamukhyapravṛttinā || 52||

कुपितेनारिणा हिंसां कर्तुमुद्युञ्जता पुनः ।विभीषणवचोभङ्गीविनिवर्तितचेतसा ॥ ५३॥

kupitenāriṇā hiṃsāṃ kartumudyuñjatā punaḥ |vibhīṣaṇavacobhaṅgīvinivartitacetasā || 53||

दहतास्य प्रियं वालमित्यादिष्टवता भटान् ।दग्धवालेन वालाग्निदग्धारिपुरवेश्मना ॥ ५४॥

dahatāsya priyaṃ vālamityādiṣṭavatā bhaṭān |dagdhavālena vālāgnidagdhāripuraveśmanā || 54||

वैदेहीकरुणावाक्यशीतलाङ्गूलवह्निना ।प्रस्थितेन पुनः शैलं त्रिकूटमधितिष्ठता ॥ ५५॥

vaidehīkaruṇāvākyaśītalāṅgūlavahninā |prasthitena punaḥ śailaṃ trikūṭamadhitiṣṭhatā || 55||

तीर्णवारिधिना सर्वैर्नन्दितेनाङ्गदादिभिः ।तेभ्यः प्रोक्तस्ववृत्तेन पानेऽनुमतिदायिना ॥ ५६॥

tīrṇavāridhinā sarvairnanditenāṅgadādibhiḥ |tebhyaḥ proktasvavṛttena pāne'numatidāyinā || 56||

मधुनो वारितवता तद्वनावनवानरान् ।दधिवक्त्रमुखानात्मसन्निधानमुपेयुषा ॥ ५७॥

madhuno vāritavatā tadvanāvanavānarān |dadhivaktramukhānātmasannidhānamupeyuṣā || 57||

विज्ञापितात्ममहिलादृष्टिवाक्य हनूमता ।प्रशंसित परिष्वक्तमारुतात्मज ते नमः ॥ ५८॥

vijñāpitātmamahilādṛṣṭivākya hanūmatā |praśaṃsita pariṣvaktamārutātmaja te namaḥ || 58||

॥ युद्धकाण्डः ॥श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरिवीरैर्वृताध्वनि ।सुग्रीवप्रमुखैस्तीरं प्राप्त सिन्धुमहीपतेः ॥ ५९॥

|| yuddhakāṇḍaḥ ||śrutvā hanumato vākyaṃ harivīrairvṛtādhvani |sugrīvapramukhaistīraṃ prāpta sindhumahīpateḥ || 59||

तत्रागताय सन्त्यज्य पूर्वजं कालचोदितम् ।(सत्य)वाक्यमशृण्वन्तं मैथिलीदानगोचरम् ॥ ६०॥

tatrāgatāya santyajya pūrvajaṃ kālacoditam |(satya)vākyamaśṛṇvantaṃ maithilīdānagocaram || 60||

स्वनिन्दनपरित्यक्तपुत्रदाराय धीमते ।आत्मानं सर्वलोकानां शरण्यं भजते गतिम् ॥ ६१॥

svanindanaparityaktaputradārāya dhīmate |ātmānaṃ sarvalokānāṃ śaraṇyaṃ bhajate gatim || 61||

सुग्रीवादीन् पुरस्कृत्य स्वाकिञ्चन्यपुरस्सरम् ।विभीषणाय सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽभयदायक ॥ ६२॥

sugrīvādīn puraskṛtya svākiñcanyapurassaram |vibhīṣaṇāya sarvebhyo bhūtebhyo'bhayadāyaka || 62||

इममाशङ्कमानानां सुग्रीवादिवनौकसाम् ।परिहारकर स्वीयसामर्थ्यस्य प्रदर्शनात् ॥ ६३॥

imamāśaṅkamānānāṃ sugrīvādivanaukasām |parihārakara svīyasāmarthyasya pradarśanāt || 63||

भूयस्तदनुमत्या तमङ्गीकृत्याभिषेचनम् ।कृतवांस्तस्य तद्वाक्यात् समुद्रं शरणागत ॥ ६४॥

bhūyastadanumatyā tamaṅgīkṛtyābhiṣecanam |kṛtavāṃstasya tadvākyāt samudraṃ śaraṇāgata || 64||

दर्भानास्तीर्य तत्तीरे प्राङ्मुखाञ्जलिबन्धन ।उपाधाय भुज स्वीयं शयान प्रतिवारिधिम् ॥ ६५॥

darbhānāstīrya tattīre prāṅmukhāñjalibandhana |upādhāya bhuja svīyaṃ śayāna prativāridhim || 65||

तस्मिन्नदत्तवदने सन्त्यक्तक्षम कोपन ।चापसंहितहैरण्यगर्भास्त्रास्मिन् समागते ॥ ६६॥

tasminnadattavadane santyaktakṣama kopana |cāpasaṃhitahairaṇyagarbhāstrāsmin samāgate || 66||

निष्कोपोत्तरपाथोधितीरस्थासुरमर्दन ।तेन तद्वाक्यतो बद्धनलसेतो तदम्भसि ॥ ६७॥

niṣkopottarapāthodhitīrasthāsuramardana |tena tadvākyato baddhanalaseto tadambhasi || 67||

तीर्णवारिनिधे शाखामृगसङ्गैः सहाचिरात् ।तस्य दक्षिणतीरे तु प्राप्तलङ्कापुरान्तिक ॥ ६८॥

tīrṇavārinidhe śākhāmṛgasaṅgaiḥ sahācirāt |tasya dakṣiṇatīre tu prāptalaṅkāpurāntika || 68||

अध्वयानपरिश्रान्त त्रातवानरसैन्यक ।सुवेलशैलशृङ्गस्थ सुग्रीवप्रमुखैः सह ॥ ६९॥

adhvayānapariśrānta trātavānarasainyaka |suvelaśailaśṛṅgastha sugrīvapramukhaiḥ saha || 69||

दृष्टत्रिकूटमूर्धस्थलङ्कापुर समन्ततः ।तदीशमकुटीभङ्गकृता वानरभूभृता ॥ ७०॥

dṛṣṭatrikūṭamūrdhasthalaṅkāpura samantataḥ |tadīśamakuṭībhaṅgakṛtā vānarabhūbhṛtā || 70||

पुनः सङ्गत तत्स्तोत्रपर तत्साहसाक्षम ।निरुद्धलङ्कानगर काननालयपुङ्गवैः ॥ ७१॥

punaḥ saṅgata tatstotrapara tatsāhasākṣama |niruddhalaṅkānagara kānanālayapuṅgavaiḥ || 71||

शक्रजित्प्रेरितैर्नागपाशैर्बद्धाङ्ग पक्षिणाम् ।नाथेन मुक्तगात्रास्माद्बन्धनादपि कर्कशात् ॥ ७२॥

śakrajitpreritairnāgapāśairbaddhāṅga pakṣiṇām |nāthena muktagātrāsmādbandhanādapi karkaśāt || 72||

हतधूम्राक्ष पुत्रेण मरुतो वालिसूनुना ।वज्रदंष्ट्रासुहननकर मारुतसूनुना ॥ ७३॥

hatadhūmrākṣa putreṇa maruto vālisūnunā |vajradaṃṣṭrāsuhananakara mārutasūnunā || 73||

हताकम्पन नीलेन हत(कपि) सेन महीभृता ।हतरावणसैन्येशप्रहस्ताह्वयराक्षस ॥ ७४॥

hatākampana nīlena hata(kapi) sena mahībhṛtā |hatarāvaṇasainyeśaprahastāhvayarākṣasa || 74||

प्रथमायोधने पङ्क्तिमुखप्रेरितशक्तितः ।विद्धलक्ष्मण तेनानुद्धृतावरज शत्रुणा ॥ ७५॥

prathamāyodhane paṅktimukhapreritaśaktitaḥ |viddhalakṣmaṇa tenānuddhṛtāvaraja śatruṇā || 75||

वायुसूनोस्तु सौहार्दाद्भक्त्या परमयापि च ।उद्धृतौ ॥। ॥। कनिष्ठाश्रितवत्सल (? ) ॥ ७६॥

vāyusūnostu sauhārdādbhaktyā paramayāpi ca |uddhṛtau ||| ||| kaniṣṭhāśritavatsala (? ) || 76||

समितावधिरूढांससदागतिसुतोत्तम ।पराजितस्वबाणार्तिमुक्तचापदशानन ॥ ७७॥

samitāvadhirūḍhāṃsasadāgatisutottama |parājitasvabāṇārtimuktacāpadaśānana || 77||

गत्वा विश्रम्यतां लङ्कामित्यनुज्ञाप्रदेशितुः ।रक्षसां स्वाशुगस्मृत्या व्यथितारातिमानस ॥ ७८॥

gatvā viśramyatāṃ laṅkāmityanujñāpradeśituḥ |rakṣasāṃ svāśugasmṛtyā vyathitārātimānasa || 78||

तद्भयेनातिनिद्रस्योत्थापितस्यातियत्नतः ।गिरिमात्रशरीरस्य कुम्भकर्णस्य युध्यतः ॥ ७९॥

tadbhayenātinidrasyotthāpitasyātiyatnataḥ |girimātraśarīrasya kumbhakarṇasya yudhyataḥ || 79||

कपिराजनखाल्लूनकर्णनासस्य नर्दतः ।वधकारिन् वालिसूनुहस्ताहतनरान्तक ॥ ८०॥

kapirājanakhāllūnakarṇanāsasya nardataḥ |vadhakārin vālisūnuhastāhatanarāntaka || 80||

हनुमत्संहृतस्वर्गनिलयान्तक तेन च ।हतत्रिशीर्षातिकायप्राणासंहारिलक्ष्मण ॥ ८१॥

hanumatsaṃhṛtasvarganilayāntaka tena ca |hatatriśīrṣātikāyaprāṇāsaṃhārilakṣmaṇa || 81||

रावणीरितविध्यस्त्रविवशाङ्गानुजादिभिः ।सार्धं वायुसुतानीतदिव्यौषधविशेषतः ॥ ८२॥

rāvaṇīritavidhyastravivaśāṅgānujādibhiḥ |sārdhaṃ vāyusutānītadivyauṣadhaviśeṣataḥ || 82||

विमुक्तपीड सुग्रीवहतकुम्भ हनूमता ।निकुम्भप्राणहरण मकराक्षहर स्वयम् ॥ ८३॥

vimuktapīḍa sugrīvahatakumbha hanūmatā |nikumbhaprāṇaharaṇa makarākṣahara svayam || 83||

निकुम्भिलायां शक्रारिकृतहोमविघाततः ।विभीषणवचोजातात् कुपितेनेन्द्रवैरिणा ॥ ८४॥

nikumbhilāyāṃ śakrārikṛtahomavighātataḥ |vibhīṣaṇavacojātāt kupitenendravairiṇā || 84||

सार्धं कृताजिना नानादिव्यास्त्रज्ञेन धीमता ।धर्मात्मेत्यादिपद्येन प्रतिज्ञां कुर्वता ततः ॥ ८५॥

sārdhaṃ kṛtājinā nānādivyāstrajñena dhīmatā |dharmātmetyādipadyena pratijñāṃ kurvatā tataḥ || 85||

सौमित्रिणा स्वानुजेन हतप्राणेन्द्रशात्रव ।मिषत्सु वानरेन्द्रेषु नानामूर्तिधर स्वयम् ॥ ८६॥

saumitriṇā svānujena hataprāṇendraśātrava |miṣatsu vānarendreṣu nānāmūrtidhara svayam || 86||

हतमूलबलाढ्येन शौर्यवीर्यादिसम्पदा ।नानास्त्रविदुषा देवसङ्घगर्वापकर्षिणा ॥ ८७॥

hatamūlabalāḍhyena śauryavīryādisampadā |nānāstraviduṣā devasaṅghagarvāpakarṣiṇā || 87||

कृताजे पङ्क्तिवक्त्रेण स्यन्दनं जम्भभेदिनः ।आरुह्य सूतेनानीतं दिव्यं मातलिनास्त्रतः ॥ ८८॥

kṛtāje paṅktivaktreṇa syandanaṃ jambhabhedinaḥ |āruhya sūtenānītaṃ divyaṃ mātalināstrataḥ || 88||

अनेकधा विलूनारिदशशीर्ष स्वयम्भुवः ।अस्त्रेण संहृताराते पूर्वजस्योत्तरक्रियाम् ॥ ८९॥

anekadhā vilūnāridaśaśīrṣa svayambhuvaḥ |astreṇa saṃhṛtārāte pūrvajasyottarakriyām || 89||

कृतचित्तसमाधान न चिकीर्षोर्जुगुप्सया ।विभीषणस्य तेनैव विहितारातिसंस्कृते ॥ ९०॥

kṛtacittasamādhāna na cikīrṣorjugupsayā |vibhīṣaṇasya tenaiva vihitārātisaṃskṛte || 90||

प्रलापवाक्यैस्तत्स्त्रीणां निजपारम्य(सूचकैः) ।ज्ञापितोत्कर्ष सीतायां श्रुत्वा विजयमाहवे ॥ ९१॥

pralāpavākyaistatstrīṇāṃ nijapāramya(sūcakaiḥ) |jñāpitotkarṣa sītāyāṃ śrutvā vijayamāhave || 91||

निजं हनूमद्वाक्येन सन्तुष्टौ राक्षसीगणम् ।अपराधिनमप्यस्माद्रक्षन्त्यां दयया ततः ॥ ९२॥

nijaṃ hanūmadvākyena santuṣṭau rākṣasīgaṇam |aparādhinamapyasmādrakṣantyāṃ dayayā tataḥ || 92||

विभूषितायां भूषाभिः स्नातायां निजमन्तिकम् ।विभीषणेनानीतायामशोकगहनादरेः ॥ ९३॥

vibhūṣitāyāṃ bhūṣābhiḥ snātāyāṃ nijamantikam |vibhīṣaṇenānītāyāmaśokagahanādareḥ || 93||

निजचारित्रसन्देहात् प्रविशन्त्यां हुताशनम् ।समागतैर्ब्रह्ममुख्यैर्दैवतैर्विहितस्तुते ॥ ९४॥

nijacāritrasandehāt praviśantyāṃ hutāśanam |samāgatairbrahmamukhyairdaivatairvihitastute || 94||

तातं निजं पुरस्कृत्य दत्तसीत कृशानुना ।शक्रादिवरलाभेन समुत्थापितवानर ॥ ९५॥

tātaṃ nijaṃ puraskṛtya dattasīta kṛśānunā |śakrādivaralābhena samutthāpitavānara || 95||

कृताभिषेक लङ्कायां रावणावरजस्य तु ।यक्षनाथविमानेन पुष्पकेणाशुगामिना ॥ ९६॥

kṛtābhiṣeka laṅkāyāṃ rāvaṇāvarajasya tu |yakṣanāthavimānena puṣpakeṇāśugāminā || 96||

प्रतिप्रयात वैदेह्यै प्रोक्तस्वचरिताध्वनि ।सुग्रीवप्रमुखैःस्सार्धं सहदारैः प्लवङ्गमैः ॥ ९७॥

pratiprayāta vaidehyai proktasvacaritādhvani |sugrīvapramukhaiḥssārdhaṃ sahadāraiḥ plavaṅgamaiḥ || 97||

भरद्वाजाश्रमं प्राप्त वर्षे पूर्ण चतुर्दशे ।आर्ताय भरतायाथ प्रेरितानिलसम्भव ॥ १८॥

bharadvājāśramaṃ prāpta varṣe pūrṇa caturdaśe |ārtāya bharatāyātha preritānilasambhava || 18||

अभियातामुना सार्धं वसिष्टाद्यैः समन्त्रिभिः ।नन्दिग्रामगत त्यक्तजट स्नात विभूषणैः ॥ ९९॥

abhiyātāmunā sārdhaṃ vasiṣṭādyaiḥ samantribhiḥ |nandigrāmagata tyaktajaṭa snāta vibhūṣaṇaiḥ || 99||

भूषिताङ्गाभ्यनुज्ञातयान यक्षमहीभृते ।स्यन्दनारूढ संप्राप्तसाकेतनगर जनैः ॥ १००॥

bhūṣitāṅgābhyanujñātayāna yakṣamahībhṛte |syandanārūḍha saṃprāptasāketanagara janaiḥ || 100||

पौरैरस्माद्गत प्राप्त निजतातगृहोत्तमम् ।वसिष्ठाद्यैः ससचिवैरभिषिक्त पितुः पदे ॥ १०१॥

paurairasmādgata prāpta nijatātagṛhottamam |vasiṣṭhādyaiḥ sasacivairabhiṣikta pituḥ pade || 101||

विभीषणाय दत्तस्वकुलनाथात्मभक्तये ।विसृष्ट भानुतनयमुखवानरसञ्चय ॥ १०२॥

vibhīṣaṇāya dattasvakulanāthātmabhaktaye |visṛṣṭa bhānutanayamukhavānarasañcaya || 102||

॥ उत्तरकाण्डः ॥वत्सरान् दशसाहस्त्रान् दशवर्षशतान्वितान् ।नीतिशास्त्रप्रकारेण पालितावनिमण्डल ॥ १०३॥

|| uttarakāṇḍaḥ ||vatsarān daśasāhastrān daśavarṣaśatānvitān |nītiśāstraprakāreṇa pālitāvanimaṇḍala || 103||

कृताश्वमेध रचितवाजपेय पुनः पुनः ।तथा बहुसुवर्णादिक्रत्वनुष्ठानतत्पर ॥ १०४॥

kṛtāśvamedha racitavājapeya punaḥ punaḥ |tathā bahusuvarṇādikratvanuṣṭhānatatpara || 104||

सामन्तराजमकुटीखचितैर्मणिमण्डलैः ।नीराजितपदाम्भोजद्वन्द्व भूजनरञ्जन ॥ १०५॥

sāmantarājamakuṭīkhacitairmaṇimaṇḍalaiḥ |nīrājitapadāmbhojadvandva bhūjanarañjana || 105||

हृष्टैर्दशास्यनिधनादभिनन्दित योगिभिः ।कुम्भोद्भवमुखैः प्रोक्तरावणादिकथागणैः ॥ १०६॥

hṛṣṭairdaśāsyanidhanādabhinandita yogibhiḥ |kumbhodbhavamukhaiḥ proktarāvaṇādikathāgaṇaiḥ || 106||

अन्तर्वत्न्यां तु सीतायां वनवासरतौ पुनः ।तद्व्याजाज्जनवार्तार्तचेतो वाल्मीकिसद्मनि ॥ १०७॥

antarvatnyāṃ tu sītāyāṃ vanavāsaratau punaḥ |tadvyājājjanavārtārtaceto vālmīkisadmani || 107||

लक्ष्मणस्थापितात्मीयदार तस्यामथाश्रमे ।मुनेर्यमौ प्रसूतायां नाम्ना कुशलवौ सुतौ ॥ १०८॥

lakṣmaṇasthāpitātmīyadāra tasyāmathāśrame |muneryamau prasūtāyāṃ nāmnā kuśalavau sutau || 108||

तयोर्वृद्धिमतोस्तेन मुनीन्द्रेणोपनीतयोः ।अधीतसाङ्गसशिरोवेदयोर्मुनिना कृतम् ॥ १०९॥

tayorvṛddhimatostena munīndreṇopanītayoḥ |adhītasāṅgasaśirovedayormuninā kṛtam || 109||

तेन रामायणं वाचो विधेयं कुर्वतोः सतोः ।क्रियमाणे वाजिमेधे जानानां पुरवासिनाम् ॥ ११०॥

tena rāmāyaṇaṃ vāco vidheyaṃ kurvatoḥ satoḥ |kriyamāṇe vājimedhe jānānāṃ puravāsinām || 110||

तथा जानपदानां च राज्ञां संसदि योगिनाम् ।ताभ्यां विज्ञापितस्वीयप्रबन्ध भ्रातृभिः सह ॥ १११॥

tathā jānapadānāṃ ca rājñāṃ saṃsadi yoginām |tābhyāṃ vijñāpitasvīyaprabandha bhrātṛbhiḥ saha || 111||

श्रवणादस्य सन्तुष्टमानसाम्बुज ? ? ।चरेभ्योऽप्यचरेभ्योऽपि दूर्वादिभ्यस्त्वहेतुकम् ॥ ११२॥

śravaṇādasya santuṣṭamānasāmbuja ? ? |carebhyo'pyacarebhyo'pi dūrvādibhyastvahetukam || 112||

साकेतदेशवासिभ्यो दत्तमोक्ष दयानिधे ।विजयीभव नित्यं त्वमयोध्याधिपनन्दन ॥ ११३॥

sāketadeśavāsibhyo dattamokṣa dayānidhe |vijayībhava nityaṃ tvamayodhyādhipanandana || 113||

मङ्गलं राघवायास्तु मङ्गलं लक्ष्मणाय च ।मङ्गलं भरतायास्तु शत्रुघ्नायापि मङ्गलम् ॥ ११४॥

maṅgalaṃ rāghavāyāstu maṅgalaṃ lakṣmaṇāya ca |maṅgalaṃ bharatāyāstu śatrughnāyāpi maṅgalam || 114||

सीतायै मङ्गलं भूयात्तनयाय सदागतेः ।तत्सेवनपरायास्तु तद्भक्तिस्नेहराशये ॥ ११५॥

sītāyai maṅgalaṃ bhūyāttanayāya sadāgateḥ |tatsevanaparāyāstu tadbhaktisneharāśaye || 115||

पुराय भूयात् साकेतनाम्ने दिव्यर्धिमीयुषे ।अस्तूत्तराय देशाय कोसलायापि मङ्गलम् ॥ ११६॥

purāya bhūyāt sāketanāmne divyardhimīyuṣe |astūttarāya deśāya kosalāyāpi maṅgalam || 116||

सम्बोधनमिदं स्तोत्रं सूनुना वादिभीकृतः ।वेङ्कटेशेन रामस्य रचितं जयतात् सदा ॥ ११७॥

sambodhanamidaṃ stotraṃ sūnunā vādibhīkṛtaḥ |veṅkaṭeśena rāmasya racitaṃ jayatāt sadā || 117||

इति श्रीरामसम्बोधनस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।

iti śrīrāmasambodhanastotraṃ sampūrṇam |