महाभारत तात्पर्यनिर्णयः Shri Mahabharata Tatparyanirnayah

ॐ श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितःश्री महाभारततात्पर्यनिर्णयः

oṃ śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracitaḥśrī mahābhāratatātparyanirṇayaḥ

(सर्वशास्त्रतात्पर्यनिर्णयः )ॐ । नारायणाय परिपूर्णगुणार्णवाय विश्वोदयस्थितिलयोन्नियतिप्रदाय ।ज्ञानप्रदाय विबुधासुरसौख्यदुःखसत्कारणाय वितताय नमो नमस्ते ॥ १\।१॥आसीदुदारगुणवारिधिरप्रमेयो नारायणः परतमः परमात्स एकः ।सं शान्तसं विदखिलं जठरे निधाय लक्ष्मीभुजान्तरगतः स्वरतोऽपि चाग्रे ॥ १\।२॥तस्योदरस्थजगतः सदमन्दसान्द्रस्वानन्दतुष्टवपुषोऽपि रमारमस्य ।भूत्यै निजाश्रितजनस्य हि सृज्यसृष्टावीक्षा बभूव परनामनिमेषकान्ते ॥ १\।३॥दृष्ट्वा स चेतनगणान् जठरे शयानानानन्दमात्रवपुषः सृतिविप्रमुक्तान् ।ध्यानं गतान् सृतिगतांश्च सुषुप्तिसं स्थान् ब्रह्मादिकान् कलिपरान्मनुजां स्तथैक्षत् ॥ १\।४॥स्रक्ष्ये हि चेतनगणान् सुखदुःखमध्यसम्प्राप्तये तनुभृतां विहृतिं ममेच्छन् ।सोऽयं विहार इह मे तनुभृत्स्वभावसम्भूतये भवति भूतिकृदेव भूत्याः ॥ १\।५॥इत्थं विचिन्त्य परमः स तु वासुदेवनामा बभूव निजमुक्तिपदप्रदाता ।तस्याज्ञयैव नियताऽथ रमाऽपि रूपं बभ्रे द्वितीयमपि यत्प्रवदन्ति मायाम् ॥ १\।६॥सङ्कर्षणश्च स बभूव पुनः सुनित्यः सं हारकारणवपुस्तदनुज्ञयैव ।देवी जयेत्यनु बभूव स सृष्टिहेतोः प्रद्युम्नतामुपगतः कृतितां च देवी ॥ १\।७॥स्थित्यै पुनः स भगवाननिरुद्धनामा देवी चशान्तिरभवच्छरदां सहस्रम् ।स्थित्वा स्वमूर्तिभिरमूभिरचिन्त्यशक्तिः प्रद्युम्नरूपक इमांश्चरमात्मनेऽदात् ॥ १\।८॥निर्देहकान् स भगवाननिरुद्धनामा जीवान् स्वकर्मसहितानुदरे निवेश्य ।चक्रेऽथ देहसहितान् क्रमशः स्वयम्भुप्राणात्मशेषगरुडेशमुखान् समग्रान् ॥ १\।९॥पञ्चात्मकः स भगवान् द्विषडात्मकोऽभूत्पञ्चद्वयी शतसहस्रपरोऽमितश्च ।एकः समोऽप्यखिलदोषसमुज्झितोऽपि सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि बहूपमोऽभूत् ॥ १\।१०॥निर्दोषपूर्णगुणविग्रह आत्मतन्त्रो निश्चेतनात्मकशरीरगुणैश्च हीनः ।आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः सर्वत्र च स्वगतभेदविवर्जितात्मा ॥ १\।११॥कालाच्च देशगुणतोऽस्य न चाऽदिरन्तो वृद्धिक्षयौ न तु परस्य सदातनस्य ।नैतादृशः क्व च बभूव न चैव भाव्यो नास्त्युत्तरः किमु परात्परमस्य विष्णोः ॥ १\।१२॥सर्वज्ञ ईश्वरतमः स च सर्वशक्तिः पूर्णाव्ययात्मबलचित्सुखवीर्यसारः ।यस्याऽज्ञया रहितमिन्दिरया समेतं ब्रह्मेशपूर्वकमिदं न तु कस्य चेशम् ॥ १\।१३॥आभासकोऽस्य पवनः पवनस्य रुद्रः शेषात्मको गरुड एव च शक्रकामौ ।वीन्द्रेशयोस्तदपरे त्वनयोश्च तेषामृष्यादयः क्रमश ऊनगुणाः शतां शाः ॥ १\।१४॥आभासका त्वथ रमाऽस्य मरुत्स्वरूपाच्छ्रेष्ठाऽप्यजात्तदनु गीः शिवतो वरिष्ठा ।तस्या उमा विपतिनी च गिरस्तयोऽस्तु शच्यादिकाः क्रमश एव यथा पुमां सः ॥ १\।१५॥ताभ्यश्च ते शतगुणैर्दशतो वरिष्ठाः पञ्चोत्तरैरपि यथाक्रमतः श्रुतिस्थाः ।शब्दो बहुत्ववचनः शतमित्यतश्च श्रुत्यन्तरेषु बहुधोक्तिविरुद्धता न ॥ १\।१६॥तेषां स्वरूपमिदमेव यतोऽथ मुक्ता अप्येवमेव सततोच्चविनीचरूपाः ।शब्दः शतं दशसहस्रमिति स्म यस्मात्तस्मान्न हीनवचनोऽथ ततोऽग्र्यरूपाः ॥ १\।१७॥एवं नरोत्तमपरास्तु विमुक्तियोग्या अन्ये च सं सृतिपरा असुरास्तमोगाः ।एवं सदैव नियमः क्वचिदन्यथा नयावन्न पूर्तिरुत सं सृतिगाः समस्ताः ॥ १\।१८॥पूर्तिश्च नैव नियमाद्भविता हि यस्मात्तस्मात्समाप्तिमपि यान्ति न जीवसऽ न्घाः ।आनन्त्यमेव गणशोऽस्ति यतो हि तेषामित्थं ततः सकलकालगता प्रवृत्तिः ॥ १\।१९॥एतैः सुरादिभिरतिप्रतिभादियुक्तैर्युक्तैः सहैव सततं प्रविचिन्तयद्भिः ।पूर्तेरचिन्त्यमहिमः परमः परात्मा नारायणोऽस्य गुणविस्तृतिरन्यगा क्व ॥ १\।२०॥साम्यं न चास्य परमस्य च केन चाऽप्यं मुक्तेन च क्वचिदतस्त्वभिदा कुतोऽस्य ।प्राप्येत चेतनगणैः सततास्वतन्त्रैर्नित्यस्वतन्त्रवपुषः परमात्परस्य ॥ १\।२१॥अर्थोऽयमेव निखिलैरपि वेदवाक्यै रामायणैः सहितभारतपञ्चरात्रैः ।अन्यैश्च शास्त्रवचनैः सहतत्त्वसूत्रैर्निर्णीयते सहृदयं हरिणा सदैव ॥ १\।२२॥नारायणस्य न समःऽऽपुरुषोत्तमोऽहंजीवाक्षरे ह्यतिगतोऽस्मि ततो ऽन्यदार्तम्(१) ।मुक्तोऽपसृप्य(२) इह नास्ति कुतश्च कश्चित्नानेव(३) धर्मपृथगात्मदृगेत्यधो हि ॥ १\।२३॥आभास एव(४) पृथगीशत एष जीवोमुक्तस्य नास्ति जगतो विषये तु शक्तिः ।मात्रापरोऽसि न तु तेऽश्नुवते महित्वंषाड्गुण्यविग्रहऽऽसुपूर्णगुणैकदेहः ॥ १\।२४॥माहात्म्यदेहऽऽसृतिमुक्तिगतेऽऽशिवश्च ब्रह्माच तद्गुणगतौ न कथञ्चनेशौ ।न श्रीः कुतस्तदपरेऽऽस्य सुखस्य मात्रामण्स्नन्ति मुक्तसुगणाश्च शतावरेण ॥ १\।२५॥आभासकाभासपरावभासरूपाण्यजस्राणि च चेतनानाम् ।विष्णोः सदैवाति वशात्कदापि गच्छन्ति केशादिगणा न मुक्तौ(५) ॥ १\।२६॥यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशानाहं परायुर्न मरीचिमुख्याः ।जानन्ति यद्गुणगणान्न रमादयोऽपिनित्यस्वतन्त्र उत कोऽस्ति तदन्य ईशः ॥ १\।२७॥नैवैक एव पुरुषः पुरुषोत्तमोऽसावेकह्कुतः स पुरुषोऽऽयत एव जात्या ।अर्थात्श्रुतेश्च गुणतो निजरूपतश्चनित्यान्य एव कथमस्मि स इत्यपि स्यात् ॥ १\।२८॥(१) बृ\। उ\। ५\।५\।१(२) ब्र\। सू\। १\।३\।२(३) क\। उ\। ४\।११(४) ब्र\। सू\। २\।३\।५०(५) अभासक इत्यादि श्रुतिवचनमेव । न स्ववचनं भा\। प्र ।सर्वोत्तमो हरिरिदं तु तदाज्ञयैवचेत्तुं क्षमं स तु हरिः परमस्वतन्त्रः ।पूर्णाव्ययागणितनित्यगुणार्णवोऽसौइत्येव वेदवचनानि परोक्तयश्च ॥ १\।२९॥ऋगादयश्च चत्वारः पञ्चरात्रं च भारतम् ।मूलरामायणं ब्रह्मसूत्रं मानं स्वतः स्मृतम् ॥ १\।३०॥अविरुद्धं च यत्त्वस्य प्रमाणं तच्च नान्यथा ।एतद्विरुद्धं यत्तु स्यान्न तन्मानं कथञ्चन ॥ १\।३१॥वैष्णवानि पुराणानि पञ्चरात्रात्मकत्वतः ।प्रमाणान्येव मन्वाद्याः स्मृतयोऽप्यनुकूलतः ॥ १\।३२॥एतेषु विष्णोराधिक्यमुच्यतेऽन्यस्य न क्वचित् ।अतस्तदेव मन्तव्यं नान्यथा तु कथञ्चन ॥ १\।३३॥मोहार्थान्यन्यशास्त्राणि कृतान्येवाऽज्ञया हरेः ।अतस्तेषूक्तमग्राह्यमसुराणां तमोगतेः ॥ १\।३४॥यस्मात्कृतानि तानीह विष्णुनोक्तैः शिवादिभिः ।एषां यन्न विरोधि स्यात्तत्रोक्तं तन्न वार्यते ॥ १\।३५॥विष्ण्वाधिक्यविरोधीनि यानि वेदवचां स्यपि ।तानि योज्यान्यानुकूल्याद्विष्ण्वाधिक्यस्य सर्वशः ॥ १\।३६॥अवतारेषु यत्किञ्चिद्दर्शयेन्नरवद्धरिः ।तच्चासुराणां मोहाय दोषा विष्णोर्नहि क्वचित् ॥ १\।३७॥अज्ञत्वं पारवश्यं वा वेधभेदादिकं तथा ।तथा प्राकृतदेहत्वं देहत्यागादिकं तथा ॥ १\।३८॥अनीशत्वं च दुःखित्वं साम्यमन्यैश्च हीनताम् ।प्रदर्शयति मोहाय दैत्यादीनां हरिः स्वयम् ॥ १\।३९॥न तस्य कश्चिद्दोषोऽस्ति पूर्णाखिलगुणो ह्यसौ ।सर्वदेहस्थरूपेषु प्रादुर्भावेषु चेश्वरः ॥ १\।४०॥ब्रह्माद्यभेदः साम्यं वा कुतस्तस्य महात्मनः ।यदेवं वाचकं शास्त्रं तद्धि शास्त्रं परं मतम् ॥ १\।४१॥निर्णयायैव यत्प्रोक्तं ब्रह्मसूत्रं तु विष्णुना ।व्यासरूपेण तद्ग्राह्यं तत्रोक्ताः सर्वनिर्णयाः ॥ १\।४२॥यथार्थवचनानां च मोहार्थानां च सं शयम् ।अपनेतुं हि भगवान् ब्रह्मसूत्रमचीक्लृपत् ॥ १\।४३॥तस्मात्सूत्रार्थमागृह्य कर्तव्यः सर्वनिर्णयः ।सर्वदोषविहीनत्वं गुणैः सर्वैरुदीर्णता ॥ १\।४४॥अभेदः सर्वरूपेषु जीवभेदः सदैव च ।विष्णोरुक्तानि सूत्रेषु सर्ववेदेड्यता तथा ॥ १\।४५॥तारतम्यं च मुक्तानां विमुक्तिर्विद्यया तथा ।तस्मादेतद्विरुद्धं यन्मोहाय तदुदाहृतम् ॥ १\।४६॥तस्माद्ये ये गुणा विष्णोर्ग्राह्यास्ते सर्व एव तु ।इत्याद्युक्तं भगवता भविष्यत्पर्वणि स्फुटम् ॥ १\।४७॥एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान्मोहयिष्यति ।त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ॥ १\।४८॥अतत्थ्यानि वितत्थ्यानि दर्शयस्व महाभुज ।प्रकाशं कुरु चाऽत्मानमप्रकाशं च मां कुरु ॥ १\।४९॥इति वाराहवचनं ब्रह्माण्डोक्तं तथाऽपरम् ।अमोहाय गुणा विष्णोराकारश्चिच्छरीरता ॥ १\।५०॥निर्दोषत्वं तारतम्यं मुक्तानामपि चोच्यते ।एतद्विरुद्धं यत्सर्वं तन्मोहाय इति निर्णयः ॥ १\।५१॥स्कान्देऽप्युक्तं शिवेनैव षण्मुखायैव सादरम् ।शिवशास्त्रेऽपि तद्ग्राह्यं भगवच्छास्त्रयोगि यत् ॥ १\।५२॥परमो विष्णुरेवैकस्तज्ज्ञानं मोक्षसाधनम् ।शास्त्राणां निर्णयस्त्वेष तदन्यन्मोहनाय हि ॥ १\।५३॥ज्ञानं विना तुया मुक्तिः साम्यं च मम विष्णुना ।तीर्थाऽदिमात्रतो ज्ञानं ममाऽधिक्यं च विष्णुतः ॥ १\।५४॥अभेदश्चास्मदादीनां मुक्तानां हरिणा तथा ।इत्यादि सर्वं मोहाय कथ्यते पुत्र नान्यथा(६) ॥ १\।५५॥उक्तं पाद्मपुराणे चशैव एव शिवेन तु ।यदुक्तं हरिणा पूर्वमुमायै प्राह तद्धरः ॥ १\।५६॥त्वामाराध्य तथा शम्भो ग्रहीष्यामि वरं सदा ।द्वापराऽदौ युगे भूत्वा कलया मानुषाऽदिषु ॥ १\।५७॥स्वाऽगमैः कल्पितैस्त्वं च जनान्मद्विमुखान् कुरु ।मां च गोपाय येन स्यात्सृष्टिरेषोत्तराधरा(७) ॥ १\।५८॥न च वैष्णवशास्त्रेषु वेदेष्वपि हरेः परः ।क्वचिदुक्तोऽन्यशास्त्रेषु परमो विष्णुरीरितः ॥ १\।५९॥निर्दोषत्वाच्च वेदानां वेदोक्तं ग्राह्यमेव हि ।वेदेषु च परो विष्णुः सर्वस्मादुच्यते सदा ॥ १\।६०॥अस्य देवस्य मील्। हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्वनाविरावत्(८) ॥ १\।६१॥(६) पद्मपुराण ६\।७१\।११४११६(७) पद्मपुराण ६\।७१\।१०६१०७(८) ऋग्वेद ७\।४०\।५स्तुहि श्रुतं गर्तसदं युवानं मृगं न भीममुपहत्नुमुग्रम् (९) ।यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्(१०) ॥ १\।६२॥एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः ।वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः ॥ १\।६३॥यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति(११) ॥ १\।६४॥यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता(१२) ॥ १\।६५॥प्रघान्वस्य महतो महानि सत्यासत्यस्य करणानि वोचम्(१३) ।सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः (१४) ॥ १\।६६॥यच्चिकेत सत्यमित्तन्न मोघं वसु स्पार्हमुत जेतोऽत दाता(१५) ।सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये(१६) ॥ १\।६७॥सत्या विष्णोर्गुणाः सर्वे सत्या जीवेशयोर्भिदा ।सत्यो मिथो जीवभेदः सत्यं च जगदीदृशम् ॥ १\।६८॥असत्यः स्वगतो भेदो विष्णोर्नान्यदसत्यकम् ।जगत्प्रवाहः सत्योऽयं पञ्चभेदसमन्वितः ॥ १\।६९॥जीवेशयोर्भिदा चैव जीवभेदः परस्परम् ।जडेशयोर्जडानां च जडजीवभिदा तथा ॥ १\।७०॥पञ्चभेदा इमे नित्याः सर्वावस्थासु सर्वशः ।(९) ऋग्वेद २\।३३\।११(१०) ऋग्वेद १०\।१२५\।५(११) मु\। उ\। ३\।१\।३(१२) तै\। उ\। २\।१(१३) ऋग्वेद २\।१५\।१(१४) ऋग्वेद ४\।१७\।५(१५) ऋग्वेद १०\।५५\।६(१६) ऋग्वेद ८\।३\।४मुक्तानां च न हीयन्ते तारतम्यं च सर्वदा ॥ १\।७१॥क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा दैवाश्च पितरश्चिराः ।आजानजाः कर्मजाश्च देवा इन्द्रः पुरन्दरः ॥ १\।७२॥रुद्रः सरस्वती वायुर्मुक्ताः शतगुणोत्तराः ।एको ब्रह्मा च वायुश्च वीन्द्रो रुद्रसमस्तथा ।एको रुद्रस्तथा शेषो नकश्चिद्वायुना समः ॥ १\।७३॥मुक्तेषु श्रीस्तथा वायोः सहस्रगुणिता गुणैः ।ततोऽनन्तगुणो विष्णुर्न कश्चित्तत्समः सदा ॥ १\।७४॥इत्यादि वेदवाक्यं विष्णोरुत्कर्षमेव वक्त्युच्चैः ।तात्पर्यं महदत्रेत्युक्तं यो माम्(१७) इति स्वयं तेन ॥ १\।७५॥भूम्नो ज्यायस्त्वम्(१८) इति ह्युक्तं सूत्रेषु निर्णयात्तेन ॥ १९तत्प्रीत्यैव च मोक्षः प्राप्यस्तेनैव नान्येन ॥ १\।७६॥नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम्(२०) ॥ १\।७७॥विष्णुर्हि दाता मोक्षस्य वायुश्च तदनुज्ञया ।मोक्षो ज्ञानं च क्रमशो मुक्तिगो भोग एव च ॥ १\।७८॥उत्तरेषां प्रसादेन नीचानां नान्यथा भवेत् ।सर्वेषां च हरिर्नित्यं नियन्ता तद्वशाः परे ॥ १\।७९॥तारतम्यं ततो ज्ञेयं सर्वोच्चत्वं हरेस्तथा ।एतद्विना न कस्यापि विमुक्तिः स्यात्कथञ्चन ॥ १\।८०॥(१७) भगवद्गीता १५\।१९(१८) ब्र\। सू\। ३\।३\।५९(१९) इति शब्दः प्रकारवचनः । अनेन प्रकारेण जन्माद्यस्य यतः (ब्र\। सू\। १\।१\।२),द्युम्भ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् (ब्र\। सू\। १\।३\।१), अक्षरमम्बरान्धृतेः (ब्र\। सू\। १\।३\।१०),सर्वोपेता च तद्दर्शनाद् (ब्र\। सू\। २\।१\।३१)इत्यादि सूत्रेषु उक्तं , इति भावः ।अतः सूत्रेषु इति बहुवचनं भा\। प्र ।(२०) क\। उ\। १\।२\।२३, मु\। उ\। ३\।२\।३पञ्चभेदांश्च विज्ञाय विष्णोः स्वाभेदमेव च ।निर्दोषत्वं गुणाद्रेकं ज्ञात्वा मुक्तिर्नचान्यथा ॥ १\।८१॥अवतारान् हरेर्ज्ञात्वा नावतारा हरेश्च ये ।तदावेशां स्तथा सम्यग्ज्ञात्वा मुक्तिर्नचान्यथा ॥ १\।८२॥सृष्टिरक्षाऽहृतिज्ञाननियत्यज्ञानबन्धनान् ।मोक्षं च विष्णुतस्त्वेव ज्ञात्वा मुक्तिर्नचान्यथा ॥ १\।८३॥वेदांश्च पञ्चरात्राणि सेतिहासपुराणकान् ।ज्ञात्वा विष्णुपरानेव मुच्यते नान्यथा क्वचित् ॥ १\।८४॥माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः ।स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः तया मुक्तिर्नचान्यथा ॥ १\।८५॥त्रिविधा जीवसऽ न्घास्तु देवमानुषदानवाः ।तत्र देवा मुक्तियोग्या मानुषेषूत्तमास्तथा ॥ १\।८६॥मध्यमा मानुषा येतु सृतियोग्याः सदैव हि ।अधमा निरयायैव दानवास्तु तमोलयाः ॥ १\।८७॥मुक्तिर्नित्या तमश्चैव नाऽवृत्तिः पुनरेतयोः ।देवानां निरयो नास्ति तमश्चापि कथञ्चन ॥ १\।८८॥नासुराणां तथा मुक्तिः कदाचित्केनचित्क्वचित् ।मानुषाणां मध्यमानां नैवैतद्द्वयमाप्यते ॥ १\।८९॥असुराणां तमः प्राप्तिस्तदा नियमतो भवेत् ।यदा तुज्ञानिसद्भावे नैव गृह्णन्ति तत्परम् ॥ १\।९०॥तदा मुक्तिश्च देवानां यदा प्रत्यक्षगो हरिः ।स्वयोग्ययोपासनया तन्वा तद्योग्यया तथा ॥ १\।९१॥सर्वैर्गुणैर्ब्रह्मणा तु समुपास्यो हरिः सदा ।आनन्दो ज्ञः सदात्मेति ह्युपास्यो मानुषैर्हरिः ॥ १\।९२॥यथाक्रमं गुणोद्रेकात्तदन्यैरा विरिञ्चतः ।ब्रह्मत्वयोग्या ऋजवो नाम देवाः पृथग्गणाः ॥ १\।९३॥तैरेवाप्यं पदं तत्तु नैवान्यैः साधनैरपि ।एवं सर्वपदानां तु योग्याः सन्ति पृथग्गणाः ॥ १\।९४॥तस्मादनाद्यनन्तं हि तारतम्यं चिदात्मनाम् ।तच्च नैवान्यथा कर्तुं शक्यं केनापि कुत्रचित् ॥ १\।९५॥अयोग्यमिच्छन् पुरुषः पतत्येव न सं शयः ।तस्माद्योग्यानुसारेण सेव्यो विष्णुः सदैव हि ॥ १\।९६॥अच्छिद्रसेवनाच्चैव निष्कामत्वाच्च योग्यतः ।द्रष्टुं शक्यो हरिः सर्वैर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ १\।९७॥नियमोऽयं हरेर्यस्मान्नोल्लङ्घ्यः सर्वचेतनैः ।सत्यसङ्कल्पतो विष्णुर्नान्यथा च करिष्यति ॥ १\।९८॥दानतीर्थतपोयज्ञपूर्वाः सर्वेऽपि सर्वदा ।अङ्गानि हरिसेवायां भक्तिस्त्वेका विमुक्तये ।भविष्यत्पर्ववचनमित्येतदखिलं परम् ॥ १\।९९॥शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्नन्यमन्यमतिनेनीयमानः ।एधमानद्विल्\। उभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान् ॥ १\।१००॥परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति ।अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्रः शरदस्तर्तरीति(२१) ॥ १\।१०१॥तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते(२२) ।(२१) ऋग्वेद ६\।४७\।१६१७(२२) तै\। आ\। ३\।१२\।१७तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय(२३) ॥ १\।१०२॥यस्य देवे परा भक्तिर्यथादेवे तथा गुरौ ।तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः (२४) ॥ १\।१०३॥भक्त्यर्थान्यखिलान्येव भक्तिर्मोक्षाय केवला ।मुक्तानामपि भक्तिर्हि नित्यानन्दस्वरूपिणी ॥ १\।१०४॥ज्ञानपूर्वः परः स्नेहो नित्यो भक्तिरितीर्यते ।इत्यादि वेदवचनं साधनप्रविधायकम् ॥ १\।१०५॥निश्शेषधर्मकर्ताऽप्यभक्तस्ते नरके हरे ।सदा तिष्ठति भक्तश्चेद्ब्रह्महाऽपि विमुच्यते ॥ १\।१०६॥धर्मो भवत्यधर्मोऽपि कृतो भक्तैस्तवाऽच्युत ।पापं भवति धर्मोऽपि यो न भक्तैः कृतो हरे ॥ १\।१०७॥भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवं विधोऽर्जुन ।ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप(२५) ॥ १\।१०८॥अनादिद्वेषिणो दैत्या विष्णौ द्वेषो विवर्धितः ।तमस्यन्धे पातयति दैत्यानन्ते विनिश्चयात् ॥ १\।१०९॥पूर्णदुःखात्मको द्वेषः सोऽनन्तो ह्यवतिष्ठते ।पतितानां तमस्यन्धे निः शेषसुखवर्जिते ॥ १\।११०॥जीवाभेदो निर्गुणत्वमपूर्णगुणता तथा ।साम्याधिक्ये तदन्येषां भेदस्तद्गत एव च ॥ १\।१११॥प्रादुर्भावविपर्यासस्तद्भक्तद्वेष एव च ।तत्प्रमाणस्य निन्दा च द्वेषा एतेऽखिला मताः ॥ १\।११२॥(२३) श्वे\। उ\। ३\।८(२४) श्वे\। उ\। ६\।२३(२५) भगवद्गीता ११\।५४एतैर्विहीना या भक्तिः सा भक्तिरिति निश्चिता ।अनादिभक्तिर्देवानां क्रमाद्वृद्धिं गतैव सा ॥ १\।११३॥अपरोक्षदृशेर्हेतुर्मुक्तिहेतुश्च सा पुनः ।सैवाऽनन्दस्वरूपेण नित्या मुक्तेषु तिष्ठति ॥ १\।११४॥यथा शौक्ल्यादिकं रूपं गोर्भवत्येव सर्वदा ।सुखज्ञानादिकं रूपमेवं भक्तेर्न चान्यथा ॥ १\।११५॥भक्त्यैव तुष्टिमभ्येति विष्णुर्नान्येन केनचित् ।स एव मुक्तिदाता च भक्तिस्तत्रैककारणम् ॥ १\।११६॥ब्रह्मादीनां च मुक्तानां तारतम्ये तु कारणम् ।तारतम्यस्थिताऽनादिनित्या भक्तिर्न चेतरत् ॥ १\।११७॥मानुषेष्वधमाः किञ्चिद्द्वेषयुक्ताः सदा हरौ ।दुःखनिष्ठास्ततस्तेऽपि नित्यमेव न सं शयः ॥ १\।११८॥मध्यमा मिश्रभूतत्वान्नित्यं मिश्रफलाः स्मृताः ।किञ्चिद्भक्तियुता नित्यमुत्तमास्तेन मोक्षिणः ॥ १\।११९॥ब्रह्मणः परमा भक्तिः सर्वेभ्यः परमस्ततः ।इत्यादीनि च वाक्यानि पुराणेषु पृथक्पृथक् ॥ १\।१२०॥षण्णवत्यङ्गुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमण्डलः ।सप्तपादश्चतुर्हस्तो द्वात्रिं शल्लक्षणैर्युतः ।असं शयः सं शयच्छिद्गुरुरुक्तो मनीषिभिः ॥ १\।१२१॥तस्माद्ब्रह्मा गुरुर्मुख्यः सर्वेषामेव सर्वदा ।अन्येऽपि स्वात्मनो मुख्याः क्रमाद्गुरव ईरिताः ॥ १\।१२२॥क्रमाल्लक्षणहीनाश्च लक्षणालक्षणैः समाः ।मानुषा मध्यमाः सम्यग्दुर्लक्षणयुतः कलिः ॥ १\।१२३॥सम्यग्लक्षणसम्पन्नो यद्दद्यात्सुप्रसन्नधीः ।शिष्याय सत्यं भवति तत्सर्वं नात्र सं शयः ॥ १\।१२४॥अगम्यत्वाद्धरिस्तस्मिन्नाविष्टो मुक्तिदो भवेत् ।नातिप्रसन्नहृदयो यद्दद्याद्गुरुरप्यसौ ।न तत्सत्यं भवेत्तस्मादर्चनीयो गुरुः सदा ॥ १\।१२५॥स्वावराणां गुरुत्वं तु भवेत्कारणतः क्वचित् ।मर्यादार्थं तेऽपि पूज्या न तु यद्वत्परो गुरुः ।इत्येतत्पञ्चरात्रोक्तं पुराणेष्वनुमोदितम् ॥ १\।१२६॥यदा मुक्तिप्रदानस्य स्वयोग्यं पश्यति ध्रुवम् ।रूपं हरेस्तदा तस्य सर्वपापानि भस्मसात् ॥ १\।१२७॥यान्ति पूर्वाण्युत्तराणि नश्लेषं यान्ति कानिचित् ।मोक्षश्च नियतस्तस्मात्स्वयोग्यहरिदर्शने ॥ १\।१२८॥भविष्यत्पर्ववचनमित्येतत्सूत्रगं तथा ॥ २६श्रुतिश्च तत्परा तद्वत्"तद्यथा(२७) इत्यवदत्स्फुटम् ॥ १\।१२९॥मुक्तास्तु मानुषा देवान् देवा इन्द्रं स शङ्करम् ।स ब्रह्माणं क्रमेणैव तेन यान्त्यखिला हरिम् ॥ १\।१३०॥उत्तरोत्तरवश्याश्च मुक्ता रुद्रपुरस्सराः ।निर्दोषा नित्यसुखिनः पुनरावृत्तिवर्जिताः ।स्वेच्छयैव रमन्तेऽत्र नानिष्टं तेषु किञ्चन ॥ १\।१३१॥असुराः कलिपर्यन्ता एवं दुःखोत्तरोत्तराः ।कलिर्दुःखाधिकस्तेषु तेऽप्येवं ब्रह्मवद्गणाः ॥ १\।१३२॥(२६) \ऽएतत्सूत्रगम्ऽ इत्यस्य एतत्प्रमेयं सूत्रगम् ।तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशाद्(ब्र\। सू\। ४\।१\।१३)इति सूत्रगतम्, इत्यर्थः भा\। प्र ।(२७) छा\। उ\। ४\।१४\।३तथाऽन्येऽप्यसुराः सर्वे गणा योग्यतया सदा ।ब्रह्मैवं सर्वजीवेभ्यः सदा सर्वगुणाधिकः ॥ १\।१३३॥मुक्तोऽपि सर्वमुक्तानामाधिपत्ये स्थितः सदा ।आश्रयस्तस्य भगवान् सदा नारायणः प्रभुः ॥ १\।१३४॥इति ऋग्यजुः सामाथर्वपञ्चरात्रेतिहासतः ।पुराणेभ्यस्तथाऽन्येभ्यः शास्त्रेभ्यो निर्णयः कृतः ॥ १\।१३५॥विष्ण्वाज्ञयैव विदुषा तत्प्रसादबलोन्नतेः ।आनन्दतीर्थमुनिना पूर्णप्रज्ञाभिधायुजा ॥ १\।१३६॥तात्पर्यं शास्त्राणां सर्वेषामुत्तमं मया प्रोक्तम् ।प्राप्यानुज्ञां विष्णोरेतज्ज्ञात्वैव विष्णुराप्योऽसौ ॥ १\।१३७॥

(sarvaśāstratātparyanirṇayaḥ )oṃ | nārāyaṇāya paripūrṇaguṇārṇavāya viśvodayasthitilayonniyatipradāya |jñānapradāya vibudhāsurasaukhyaduḥkhasatkāraṇāya vitatāya namo namaste || 1\|1||āsīdudāraguṇavāridhiraprameyo nārāyaṇaḥ paratamaḥ paramātsa ekaḥ |saṃ śāntasaṃ vidakhilaṃ jaṭhare nidhāya lakṣmībhujāntaragataḥ svarato'pi cāgre || 1\|2||tasyodarasthajagataḥ sadamandasāndrasvānandatuṣṭavapuṣo'pi ramāramasya |bhūtyai nijāśritajanasya hi sṛjyasṛṣṭāvīkṣā babhūva paranāmanimeṣakānte || 1\|3||dṛṣṭvā sa cetanagaṇān jaṭhare śayānānānandamātravapuṣaḥ sṛtivipramuktān |dhyānaṃ gatān sṛtigatāṃśca suṣuptisaṃ sthān brahmādikān kaliparānmanujāṃ stathaikṣat || 1\|4||srakṣye hi cetanagaṇān sukhaduḥkhamadhyasamprāptaye tanubhṛtāṃ vihṛtiṃ mamecchan |so'yaṃ vihāra iha me tanubhṛtsvabhāvasambhūtaye bhavati bhūtikṛdeva bhūtyāḥ || 1\|5||itthaṃ vicintya paramaḥ sa tu vāsudevanāmā babhūva nijamuktipadapradātā |tasyājñayaiva niyatā'tha ramā'pi rūpaṃ babhre dvitīyamapi yatpravadanti māyām || 1\|6||saṅkarṣaṇaśca sa babhūva punaḥ sunityaḥ saṃ hārakāraṇavapustadanujñayaiva |devī jayetyanu babhūva sa sṛṣṭihetoḥ pradyumnatāmupagataḥ kṛtitāṃ ca devī || 1\|7||sthityai punaḥ sa bhagavānaniruddhanāmā devī caśāntirabhavaccharadāṃ sahasram |sthitvā svamūrtibhiramūbhiracintyaśaktiḥ pradyumnarūpaka imāṃścaramātmane'dāt || 1\|8||nirdehakān sa bhagavānaniruddhanāmā jīvān svakarmasahitānudare niveśya |cakre'tha dehasahitān kramaśaḥ svayambhuprāṇātmaśeṣagaruḍeśamukhān samagrān || 1\|9||pañcātmakaḥ sa bhagavān dviṣaḍātmako'bhūtpañcadvayī śatasahasraparo'mitaśca |ekaḥ samo'pyakhiladoṣasamujjhito'pi sarvatra pūrṇaguṇako'pi bahūpamo'bhūt || 1\|10||nirdoṣapūrṇaguṇavigraha ātmatantro niścetanātmakaśarīraguṇaiśca hīnaḥ |ānandamātrakarapādamukhodarādiḥ sarvatra ca svagatabhedavivarjitātmā || 1\|11||kālācca deśaguṇato'sya na cā'diranto vṛddhikṣayau na tu parasya sadātanasya |naitādṛśaḥ kva ca babhūva na caiva bhāvyo nāstyuttaraḥ kimu parātparamasya viṣṇoḥ || 1\|12||sarvajña īśvaratamaḥ sa ca sarvaśaktiḥ pūrṇāvyayātmabalacitsukhavīryasāraḥ |yasyā'jñayā rahitamindirayā sametaṃ brahmeśapūrvakamidaṃ na tu kasya ceśam || 1\|13||ābhāsako'sya pavanaḥ pavanasya rudraḥ śeṣātmako garuḍa eva ca śakrakāmau |vīndreśayostadapare tvanayośca teṣāmṛṣyādayaḥ kramaśa ūnaguṇāḥ śatāṃ śāḥ || 1\|14||ābhāsakā tvatha ramā'sya marutsvarūpācchreṣṭhā'pyajāttadanu gīḥ śivato variṣṭhā |tasyā umā vipatinī ca girastayo'stu śacyādikāḥ kramaśa eva yathā pumāṃ saḥ || 1\|15||tābhyaśca te śataguṇairdaśato variṣṭhāḥ pañcottarairapi yathākramataḥ śrutisthāḥ |śabdo bahutvavacanaḥ śatamityataśca śrutyantareṣu bahudhoktiviruddhatā na || 1\|16||teṣāṃ svarūpamidameva yato'tha muktā apyevameva satatoccavinīcarūpāḥ |śabdaḥ śataṃ daśasahasramiti sma yasmāttasmānna hīnavacano'tha tato'gryarūpāḥ || 1\|17||evaṃ narottamaparāstu vimuktiyogyā anye ca saṃ sṛtiparā asurāstamogāḥ |evaṃ sadaiva niyamaḥ kvacidanyathā nayāvanna pūrtiruta saṃ sṛtigāḥ samastāḥ || 1\|18||pūrtiśca naiva niyamādbhavitā hi yasmāttasmātsamāptimapi yānti na jīvasa' nghāḥ |ānantyameva gaṇaśo'sti yato hi teṣāmitthaṃ tataḥ sakalakālagatā pravṛttiḥ || 1\|19||etaiḥ surādibhiratipratibhādiyuktairyuktaiḥ sahaiva satataṃ pravicintayadbhiḥ |pūrteracintyamahimaḥ paramaḥ parātmā nārāyaṇo'sya guṇavistṛtiranyagā kva || 1\|20||sāmyaṃ na cāsya paramasya ca kena cā'pyaṃ muktena ca kvacidatastvabhidā kuto'sya |prāpyeta cetanagaṇaiḥ satatāsvatantrairnityasvatantravapuṣaḥ paramātparasya || 1\|21||artho'yameva nikhilairapi vedavākyai rāmāyaṇaiḥ sahitabhāratapañcarātraiḥ |anyaiśca śāstravacanaiḥ sahatattvasūtrairnirṇīyate sahṛdayaṃ hariṇā sadaiva || 1\|22||nārāyaṇasya na samaḥ''puruṣottamo'haṃjīvākṣare hyatigato'smi tato 'nyadārtam(1) |mukto'pasṛpya(2) iha nāsti kutaśca kaścitnāneva(3) dharmapṛthagātmadṛgetyadho hi || 1\|23||ābhāsa eva(4) pṛthagīśata eṣa jīvomuktasya nāsti jagato viṣaye tu śaktiḥ |mātrāparo'si na tu te'śnuvate mahitvaṃṣāḍguṇyavigraha''supūrṇaguṇaikadehaḥ || 1\|24||māhātmyadeha''sṛtimuktigate''śivaśca brahmāca tadguṇagatau na kathañcaneśau |na śrīḥ kutastadapare''sya sukhasya mātrāmaṇsnanti muktasugaṇāśca śatāvareṇa || 1\|25||ābhāsakābhāsaparāvabhāsarūpāṇyajasrāṇi ca cetanānām |viṣṇoḥ sadaivāti vaśātkadāpi gacchanti keśādigaṇā na muktau(5) || 1\|26||yasmin pare'nye'pyajajīvakośānāhaṃ parāyurna marīcimukhyāḥ |jānanti yadguṇagaṇānna ramādayo'pinityasvatantra uta ko'sti tadanya īśaḥ || 1\|27||naivaika eva puruṣaḥ puruṣottamo'sāvekahkutaḥ sa puruṣo''yata eva jātyā |arthātśruteśca guṇato nijarūpataścanityānya eva kathamasmi sa ityapi syāt || 1\|28||(1) bṛ\| u\| 5\|5\|1(2) bra\| sū\| 1\|3\|2(3) ka\| u\| 4\|11(4) bra\| sū\| 2\|3\|50(5) abhāsaka ityādi śrutivacanameva | na svavacanaṃ bhā\| pra |sarvottamo hariridaṃ tu tadājñayaivacettuṃ kṣamaṃ sa tu hariḥ paramasvatantraḥ |pūrṇāvyayāgaṇitanityaguṇārṇavo'sauityeva vedavacanāni paroktayaśca || 1\|29||ṛgādayaśca catvāraḥ pañcarātraṃ ca bhāratam |mūlarāmāyaṇaṃ brahmasūtraṃ mānaṃ svataḥ smṛtam || 1\|30||aviruddhaṃ ca yattvasya pramāṇaṃ tacca nānyathā |etadviruddhaṃ yattu syānna tanmānaṃ kathañcana || 1\|31||vaiṣṇavāni purāṇāni pañcarātrātmakatvataḥ |pramāṇānyeva manvādyāḥ smṛtayo'pyanukūlataḥ || 1\|32||eteṣu viṣṇorādhikyamucyate'nyasya na kvacit |atastadeva mantavyaṃ nānyathā tu kathañcana || 1\|33||mohārthānyanyaśāstrāṇi kṛtānyevā'jñayā hareḥ |atasteṣūktamagrāhyamasurāṇāṃ tamogateḥ || 1\|34||yasmātkṛtāni tānīha viṣṇunoktaiḥ śivādibhiḥ |eṣāṃ yanna virodhi syāttatroktaṃ tanna vāryate || 1\|35||viṣṇvādhikyavirodhīni yāni vedavacāṃ syapi |tāni yojyānyānukūlyādviṣṇvādhikyasya sarvaśaḥ || 1\|36||avatāreṣu yatkiñciddarśayennaravaddhariḥ |taccāsurāṇāṃ mohāya doṣā viṣṇornahi kvacit || 1\|37||ajñatvaṃ pāravaśyaṃ vā vedhabhedādikaṃ tathā |tathā prākṛtadehatvaṃ dehatyāgādikaṃ tathā || 1\|38||anīśatvaṃ ca duḥkhitvaṃ sāmyamanyaiśca hīnatām |pradarśayati mohāya daityādīnāṃ hariḥ svayam || 1\|39||na tasya kaściddoṣo'sti pūrṇākhilaguṇo hyasau |sarvadehastharūpeṣu prādurbhāveṣu ceśvaraḥ || 1\|40||brahmādyabhedaḥ sāmyaṃ vā kutastasya mahātmanaḥ |yadevaṃ vācakaṃ śāstraṃ taddhi śāstraṃ paraṃ matam || 1\|41||nirṇayāyaiva yatproktaṃ brahmasūtraṃ tu viṣṇunā |vyāsarūpeṇa tadgrāhyaṃ tatroktāḥ sarvanirṇayāḥ || 1\|42||yathārthavacanānāṃ ca mohārthānāṃ ca saṃ śayam |apanetuṃ hi bhagavān brahmasūtramacīklṛpat || 1\|43||tasmātsūtrārthamāgṛhya kartavyaḥ sarvanirṇayaḥ |sarvadoṣavihīnatvaṃ guṇaiḥ sarvairudīrṇatā || 1\|44||abhedaḥ sarvarūpeṣu jīvabhedaḥ sadaiva ca |viṣṇoruktāni sūtreṣu sarvavedeḍyatā tathā || 1\|45||tāratamyaṃ ca muktānāṃ vimuktirvidyayā tathā |tasmādetadviruddhaṃ yanmohāya tadudāhṛtam || 1\|46||tasmādye ye guṇā viṣṇorgrāhyāste sarva eva tu |ityādyuktaṃ bhagavatā bhaviṣyatparvaṇi sphuṭam || 1\|47||eṣa mohaṃ sṛjāmyāśu yo janānmohayiṣyati |tvaṃ ca rudra mahābāho mohaśāstrāṇi kāraya || 1\|48||atatthyāni vitatthyāni darśayasva mahābhuja |prakāśaṃ kuru cā'tmānamaprakāśaṃ ca māṃ kuru || 1\|49||iti vārāhavacanaṃ brahmāṇḍoktaṃ tathā'param |amohāya guṇā viṣṇorākāraściccharīratā || 1\|50||nirdoṣatvaṃ tāratamyaṃ muktānāmapi cocyate |etadviruddhaṃ yatsarvaṃ tanmohāya iti nirṇayaḥ || 1\|51||skānde'pyuktaṃ śivenaiva ṣaṇmukhāyaiva sādaram |śivaśāstre'pi tadgrāhyaṃ bhagavacchāstrayogi yat || 1\|52||paramo viṣṇurevaikastajjñānaṃ mokṣasādhanam |śāstrāṇāṃ nirṇayastveṣa tadanyanmohanāya hi || 1\|53||jñānaṃ vinā tuyā muktiḥ sāmyaṃ ca mama viṣṇunā |tīrthā'dimātrato jñānaṃ mamā'dhikyaṃ ca viṣṇutaḥ || 1\|54||abhedaścāsmadādīnāṃ muktānāṃ hariṇā tathā |ityādi sarvaṃ mohāya kathyate putra nānyathā(6) || 1\|55||uktaṃ pādmapurāṇe caśaiva eva śivena tu |yaduktaṃ hariṇā pūrvamumāyai prāha taddharaḥ || 1\|56||tvāmārādhya tathā śambho grahīṣyāmi varaṃ sadā |dvāparā'dau yuge bhūtvā kalayā mānuṣā'diṣu || 1\|57||svā'gamaiḥ kalpitaistvaṃ ca janānmadvimukhān kuru |māṃ ca gopāya yena syātsṛṣṭireṣottarādharā(7) || 1\|58||na ca vaiṣṇavaśāstreṣu vedeṣvapi hareḥ paraḥ |kvacidukto'nyaśāstreṣu paramo viṣṇurīritaḥ || 1\|59||nirdoṣatvācca vedānāṃ vedoktaṃ grāhyameva hi |vedeṣu ca paro viṣṇuḥ sarvasmāducyate sadā || 1\|60||asya devasya mīl| huṣo vayā viṣṇoreṣasya prabhṛthe havirbhiḥ |vide hi rudro rudriyaṃ mahitvaṃ yāsiṣṭaṃ vartiraśvanāvirāvat(8) || 1\|61||(6) padmapurāṇa 6\|71\|114116(7) padmapurāṇa 6\|71\|106107(8) ṛgveda 7\|40\|5stuhi śrutaṃ gartasadaṃ yuvānaṃ mṛgaṃ na bhīmamupahatnumugram (9) |yaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ kṛṇomi taṃ brahmāṇaṃ tamṛṣiṃ taṃ sumedhām(10) || 1\|62||eko nārāyaṇa āsīnna brahmā na caśaṅkaraḥ |vāsudevo vā idamagra āsīnna brahmā na caśaṅkaraḥ || 1\|63||yadā paśyaḥ paśyate rugmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim |tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti(11) || 1\|64||yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman |so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā(12) || 1\|65||praghānvasya mahato mahāni satyāsatyasya karaṇāni vocam(13) |satyamenamanu viśve madanti rātiṃ devasya gṛṇato maghonaḥ (14) || 1\|66||yacciketa satyamittanna moghaṃ vasu spārhamuta jeto'ta dātā(15) |satyaḥ so asya mahimā gṛṇe śavo yajñeṣu viprarājye(16) || 1\|67||satyā viṣṇorguṇāḥ sarve satyā jīveśayorbhidā |satyo mitho jīvabhedaḥ satyaṃ ca jagadīdṛśam || 1\|68||asatyaḥ svagato bhedo viṣṇornānyadasatyakam |jagatpravāhaḥ satyo'yaṃ pañcabhedasamanvitaḥ || 1\|69||jīveśayorbhidā caiva jīvabhedaḥ parasparam |jaḍeśayorjaḍānāṃ ca jaḍajīvabhidā tathā || 1\|70||pañcabhedā ime nityāḥ sarvāvasthāsu sarvaśaḥ |(9) ṛgveda 2\|33\|11(10) ṛgveda 10\|125\|5(11) mu\| u\| 3\|1\|3(12) tai\| u\| 2\|1(13) ṛgveda 2\|15\|1(14) ṛgveda 4\|17\|5(15) ṛgveda 10\|55\|6(16) ṛgveda 8\|3\|4muktānāṃ ca na hīyante tāratamyaṃ ca sarvadā || 1\|71||kṣitipā manuṣyagandharvā daivāśca pitaraścirāḥ |ājānajāḥ karmajāśca devā indraḥ purandaraḥ || 1\|72||rudraḥ sarasvatī vāyurmuktāḥ śataguṇottarāḥ |eko brahmā ca vāyuśca vīndro rudrasamastathā |eko rudrastathā śeṣo nakaścidvāyunā samaḥ || 1\|73||mukteṣu śrīstathā vāyoḥ sahasraguṇitā guṇaiḥ |tato'nantaguṇo viṣṇurna kaścittatsamaḥ sadā || 1\|74||ityādi vedavākyaṃ viṣṇorutkarṣameva vaktyuccaiḥ |tātparyaṃ mahadatretyuktaṃ yo mām(17) iti svayaṃ tena || 1\|75||bhūmno jyāyastvam(18) iti hyuktaṃ sūtreṣu nirṇayāttena || 19tatprītyaiva ca mokṣaḥ prāpyastenaiva nānyena || 1\|76||nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena |yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanuṃ svām(20) || 1\|77||viṣṇurhi dātā mokṣasya vāyuśca tadanujñayā |mokṣo jñānaṃ ca kramaśo muktigo bhoga eva ca || 1\|78||uttareṣāṃ prasādena nīcānāṃ nānyathā bhavet |sarveṣāṃ ca harirnityaṃ niyantā tadvaśāḥ pare || 1\|79||tāratamyaṃ tato jñeyaṃ sarvoccatvaṃ harestathā |etadvinā na kasyāpi vimuktiḥ syātkathañcana || 1\|80||(17) bhagavadgītā 15\|19(18) bra\| sū\| 3\|3\|59(19) iti śabdaḥ prakāravacanaḥ | anena prakāreṇa janmādyasya yataḥ (bra\| sū\| 1\|1\|2),dyumbhvādyāyatanaṃ svaśabdāt (bra\| sū\| 1\|3\|1), akṣaramambarāndhṛteḥ (bra\| sū\| 1\|3\|10),sarvopetā ca taddarśanād (bra\| sū\| 2\|1\|31)ityādi sūtreṣu uktaṃ , iti bhāvaḥ |ataḥ sūtreṣu iti bahuvacanaṃ bhā\| pra |(20) ka\| u\| 1\|2\|23, mu\| u\| 3\|2\|3pañcabhedāṃśca vijñāya viṣṇoḥ svābhedameva ca |nirdoṣatvaṃ guṇādrekaṃ jñātvā muktirnacānyathā || 1\|81||avatārān harerjñātvā nāvatārā hareśca ye |tadāveśāṃ stathā samyagjñātvā muktirnacānyathā || 1\|82||sṛṣṭirakṣā'hṛtijñānaniyatyajñānabandhanān |mokṣaṃ ca viṣṇutastveva jñātvā muktirnacānyathā || 1\|83||vedāṃśca pañcarātrāṇi setihāsapurāṇakān |jñātvā viṣṇuparāneva mucyate nānyathā kvacit || 1\|84||māhātmyajñānapūrvastu sudṛḍhaḥ sarvato'dhikaḥ |sneho bhaktiriti proktaḥ tayā muktirnacānyathā || 1\|85||trividhā jīvasa' nghāstu devamānuṣadānavāḥ |tatra devā muktiyogyā mānuṣeṣūttamāstathā || 1\|86||madhyamā mānuṣā yetu sṛtiyogyāḥ sadaiva hi |adhamā nirayāyaiva dānavāstu tamolayāḥ || 1\|87||muktirnityā tamaścaiva nā'vṛttiḥ punaretayoḥ |devānāṃ nirayo nāsti tamaścāpi kathañcana || 1\|88||nāsurāṇāṃ tathā muktiḥ kadācitkenacitkvacit |mānuṣāṇāṃ madhyamānāṃ naivaitaddvayamāpyate || 1\|89||asurāṇāṃ tamaḥ prāptistadā niyamato bhavet |yadā tujñānisadbhāve naiva gṛhṇanti tatparam || 1\|90||tadā muktiśca devānāṃ yadā pratyakṣago hariḥ |svayogyayopāsanayā tanvā tadyogyayā tathā || 1\|91||sarvairguṇairbrahmaṇā tu samupāsyo hariḥ sadā |ānando jñaḥ sadātmeti hyupāsyo mānuṣairhariḥ || 1\|92||yathākramaṃ guṇodrekāttadanyairā viriñcataḥ |brahmatvayogyā ṛjavo nāma devāḥ pṛthaggaṇāḥ || 1\|93||tairevāpyaṃ padaṃ tattu naivānyaiḥ sādhanairapi |evaṃ sarvapadānāṃ tu yogyāḥ santi pṛthaggaṇāḥ || 1\|94||tasmādanādyanantaṃ hi tāratamyaṃ cidātmanām |tacca naivānyathā kartuṃ śakyaṃ kenāpi kutracit || 1\|95||ayogyamicchan puruṣaḥ patatyeva na saṃ śayaḥ |tasmādyogyānusāreṇa sevyo viṣṇuḥ sadaiva hi || 1\|96||acchidrasevanāccaiva niṣkāmatvācca yogyataḥ |draṣṭuṃ śakyo hariḥ sarvairnānyathā tu kathañcana || 1\|97||niyamo'yaṃ hareryasmānnollaṅghyaḥ sarvacetanaiḥ |satyasaṅkalpato viṣṇurnānyathā ca kariṣyati || 1\|98||dānatīrthatapoyajñapūrvāḥ sarve'pi sarvadā |aṅgāni harisevāyāṃ bhaktistvekā vimuktaye |bhaviṣyatparvavacanamityetadakhilaṃ param || 1\|99||śṛṇve vīra ugramugraṃ damāyannanyamanyamatinenīyamānaḥ |edhamānadvil\| ubhayasya rājā coṣkūyate viśa indro manuṣyān || 1\|100||parā pūrveṣāṃ sakhyā vṛṇakti vitarturāṇo aparebhireti |anānubhūtīravadhūnvānaḥ pūrvīrindraḥ śaradastartarīti(21) || 1\|101||tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati nānyaḥ panthā ayanāya vidyate(22) |(21) ṛgveda 6\|47\|1617(22) tai\| ā\| 3\|12\|17tameva viditvā'ti mṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya(23) || 1\|102||yasya deve parā bhaktiryathādeve tathā gurau |tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ (24) || 1\|103||bhaktyarthānyakhilānyeva bhaktirmokṣāya kevalā |muktānāmapi bhaktirhi nityānandasvarūpiṇī || 1\|104||jñānapūrvaḥ paraḥ sneho nityo bhaktiritīryate |ityādi vedavacanaṃ sādhanapravidhāyakam || 1\|105||niśśeṣadharmakartā'pyabhaktaste narake hare |sadā tiṣṭhati bhaktaścedbrahmahā'pi vimucyate || 1\|106||dharmo bhavatyadharmo'pi kṛto bhaktaistavā'cyuta |pāpaṃ bhavati dharmo'pi yo na bhaktaiḥ kṛto hare || 1\|107||bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃ vidho'rjuna |jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa(25) || 1\|108||anādidveṣiṇo daityā viṣṇau dveṣo vivardhitaḥ |tamasyandhe pātayati daityānante viniścayāt || 1\|109||pūrṇaduḥkhātmako dveṣaḥ so'nanto hyavatiṣṭhate |patitānāṃ tamasyandhe niḥ śeṣasukhavarjite || 1\|110||jīvābhedo nirguṇatvamapūrṇaguṇatā tathā |sāmyādhikye tadanyeṣāṃ bhedastadgata eva ca || 1\|111||prādurbhāvaviparyāsastadbhaktadveṣa eva ca |tatpramāṇasya nindā ca dveṣā ete'khilā matāḥ || 1\|112||(23) śve\| u\| 3\|8(24) śve\| u\| 6\|23(25) bhagavadgītā 11\|54etairvihīnā yā bhaktiḥ sā bhaktiriti niścitā |anādibhaktirdevānāṃ kramādvṛddhiṃ gataiva sā || 1\|113||aparokṣadṛśerheturmuktihetuśca sā punaḥ |saivā'nandasvarūpeṇa nityā mukteṣu tiṣṭhati || 1\|114||yathā śauklyādikaṃ rūpaṃ gorbhavatyeva sarvadā |sukhajñānādikaṃ rūpamevaṃ bhakterna cānyathā || 1\|115||bhaktyaiva tuṣṭimabhyeti viṣṇurnānyena kenacit |sa eva muktidātā ca bhaktistatraikakāraṇam || 1\|116||brahmādīnāṃ ca muktānāṃ tāratamye tu kāraṇam |tāratamyasthitā'nādinityā bhaktirna cetarat || 1\|117||mānuṣeṣvadhamāḥ kiñciddveṣayuktāḥ sadā harau |duḥkhaniṣṭhāstataste'pi nityameva na saṃ śayaḥ || 1\|118||madhyamā miśrabhūtatvānnityaṃ miśraphalāḥ smṛtāḥ |kiñcidbhaktiyutā nityamuttamāstena mokṣiṇaḥ || 1\|119||brahmaṇaḥ paramā bhaktiḥ sarvebhyaḥ paramastataḥ |ityādīni ca vākyāni purāṇeṣu pṛthakpṛthak || 1\|120||ṣaṇṇavatyaṅgulo yastu nyagrodhaparimaṇḍalaḥ |saptapādaścaturhasto dvātriṃ śallakṣaṇairyutaḥ |asaṃ śayaḥ saṃ śayacchidgururukto manīṣibhiḥ || 1\|121||tasmādbrahmā gururmukhyaḥ sarveṣāmeva sarvadā |anye'pi svātmano mukhyāḥ kramādgurava īritāḥ || 1\|122||kramāllakṣaṇahīnāśca lakṣaṇālakṣaṇaiḥ samāḥ |mānuṣā madhyamāḥ samyagdurlakṣaṇayutaḥ kaliḥ || 1\|123||samyaglakṣaṇasampanno yaddadyātsuprasannadhīḥ |śiṣyāya satyaṃ bhavati tatsarvaṃ nātra saṃ śayaḥ || 1\|124||agamyatvāddharistasminnāviṣṭo muktido bhavet |nātiprasannahṛdayo yaddadyādgururapyasau |na tatsatyaṃ bhavettasmādarcanīyo guruḥ sadā || 1\|125||svāvarāṇāṃ gurutvaṃ tu bhavetkāraṇataḥ kvacit |maryādārthaṃ te'pi pūjyā na tu yadvatparo guruḥ |ityetatpañcarātroktaṃ purāṇeṣvanumoditam || 1\|126||yadā muktipradānasya svayogyaṃ paśyati dhruvam |rūpaṃ harestadā tasya sarvapāpāni bhasmasāt || 1\|127||yānti pūrvāṇyuttarāṇi naśleṣaṃ yānti kānicit |mokṣaśca niyatastasmātsvayogyaharidarśane || 1\|128||bhaviṣyatparvavacanamityetatsūtragaṃ tathā || 26śrutiśca tatparā tadvat"tadyathā(27) ityavadatsphuṭam || 1\|129||muktāstu mānuṣā devān devā indraṃ sa śaṅkaram |sa brahmāṇaṃ krameṇaiva tena yāntyakhilā harim || 1\|130||uttarottaravaśyāśca muktā rudrapurassarāḥ |nirdoṣā nityasukhinaḥ punarāvṛttivarjitāḥ |svecchayaiva ramante'tra nāniṣṭaṃ teṣu kiñcana || 1\|131||asurāḥ kaliparyantā evaṃ duḥkhottarottarāḥ |kalirduḥkhādhikasteṣu te'pyevaṃ brahmavadgaṇāḥ || 1\|132||(26) \'etatsūtragam' ityasya etatprameyaṃ sūtragam |tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināśau tadvyapadeśād(bra\| sū\| 4\|1\|13)iti sūtragatam, ityarthaḥ bhā\| pra |(27) chā\| u\| 4\|14\|3tathā'nye'pyasurāḥ sarve gaṇā yogyatayā sadā |brahmaivaṃ sarvajīvebhyaḥ sadā sarvaguṇādhikaḥ || 1\|133||mukto'pi sarvamuktānāmādhipatye sthitaḥ sadā |āśrayastasya bhagavān sadā nārāyaṇaḥ prabhuḥ || 1\|134||iti ṛgyajuḥ sāmātharvapañcarātretihāsataḥ |purāṇebhyastathā'nyebhyaḥ śāstrebhyo nirṇayaḥ kṛtaḥ || 1\|135||viṣṇvājñayaiva viduṣā tatprasādabalonnateḥ |ānandatīrthamuninā pūrṇaprajñābhidhāyujā || 1\|136||tātparyaṃ śāstrāṇāṃ sarveṣāmuttamaṃ mayā proktam |prāpyānujñāṃ viṣṇoretajjñātvaiva viṣṇurāpyo'sau || 1\|137||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेसर्वशास्त्रतात्पर्यनिर्णयो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayesarvaśāstratātparyanirṇayo nāma prathamo'dhyāyaḥ ||

(वाक्योद्धारः )ॐ । जयति हरिरचिन्त्यः सर्वदेवैकवन्द्यः परमगुरुरभीष्टावाप्तिदः सज्जनानाम् ।निखिलगुणगणार्णो नित्यनिर्मुक्तदोषः सरसिजनयनोऽसौ श्रीपतिर्मानदो नः ॥ २\।१॥उक्तः पूर्वेऽध्याये शास्त्राणां निर्णयः परो दिव्यः ।श्रीमद्भारतवाक्यान्येतैरेवाध्यवस्यन्ते ॥ २\।२॥क्वचिद्ग्रन्थान् प्रक्षिपन्ति क्वचिदन्तरितानपि ।कुर्युः क्वचिच्च व्यत्यासं प्रमादात्क्वचिदन्यथा ॥ २\।३॥अनुत्सन्ना अपि ग्रन्था व्याकुला इति सर्वशः ।उत्सन्नाः प्रायशः सर्वे कोट्यं शोऽपि न वर्तते ॥ २\।४॥ग्रन्थोऽप्येवं विलुल्। इतः किम्वर्थो देवदुर्गमः ।कलावेवं व्याकुलिते निर्णयाय प्रचोदितः ॥ २\।५॥हरिणा निर्णयान् वच्मि विजानं स्तत्प्रसादतः ।शास्त्रान्तराणि सञ्जानन् वेदांश्चास्य प्रसादतः ॥ २\।६॥देशे देशे तथा ग्रन्थान् दृष्ट्वा चैव पृथग्विधान् ।यथा स भगवान् व्यासः साक्षान्नारायणः प्रभुः ॥ २\।७॥जगाद भारताद्येषु तथा वक्ष्ये तदीक्षया ।सङ्क्षेपात्सर्वशास्त्रार्थं भारतार्थानुसारतः ।निर्णयः सर्वशास्त्राणां भारतं परिकीर्तितम् ॥ २\।८॥भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैरृषिभिश्च समन्वितैः ।व्यासस्यैवाऽज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥ २\।९॥महत्वाद्भारवत्वाच्च महाभारतमुच्यते ।क्ष्व्ंइरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते(२८) ॥ २\।१०॥निर्णयः सर्वशास्त्राणां सदृष्टान्तो हि भारते ।कृतो विष्णुवशत्वं हि ब्रह्मादीनां प्रकाशितम् ॥ २\।११॥यतः कृष्णवशे सर्वे भीमाद्याः सम्यगीरिताः ।सर्वेषां ज्ञानदो विष्णुर्यशोदातेति चोदितः ॥ २\।१२॥यस्माद्व्यासात्मना तेषां भारते यश ऊचिवान् ।ज्ञानदश्च शुकादीनां ब्रह्मरुद्रादिरूपिणाम् ॥ २\।१३॥ब्रह्माधिकश्च देवेभ्यः शेषाद्रुद्रादपीरितः ।प्रियश्च विष्णोः सर्वेभ्य इति भीमनिदर्शनात् ॥ २\।१४॥भूभारहारिणो विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः ।मागधादिवधादेव दुर्योधनवधादपि ॥ २\।१५॥यो य एव बलज्येष्ठः क्षत्रियेषु स उत्तमः ।अङ्गं चेद्विष्णुकार्येषु तद्भक्त्यैव न चान्यथा ॥ २\।१६॥बलं नैसर्गिकं तच्चेद्वरास्त्रादेस्तदन्यथा ।अन्यावेशनिमित्तं चेद्बलमन्यात्मकं हि तत् ॥ २\।१७॥देवेषु बलिनामेव भक्तिज्ञाने न चान्यथा ।स एव च प्रियो विष्णोर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ २\।१८॥तस्माद्यो यो बलज्येष्ठः स गुणज्येष्ठ एव च ।बलं हि क्षत्रिये व्यक्तं ज्ञायते स्थूलदृष्टिभिः ॥ २\।१९॥ज्ञानादयो गुणा यस्माज्ज्ञायन्ते सूक्ष्मदृष्टिभिः ।तस्माद्यत्र बलं तत्र विज्ञातव्या गुणाः परे ॥ २\।२०॥देवेष्वेव न चान्येषु वासुदेवप्रतीपतः ।(२८) महा\। १\।१\।२०९ *क्ष्वि।क्षत्रादन्येष्वपि बलं प्रमाणं यत्र केशवः ।प्रवृत्तो दुष्टनिधने ज्ञानकार्ये तथैव च ॥ २\।२१॥अन्यत्र ब्राह्मणानां तु प्रमाणं ज्ञानमेव हि ।क्षत्रियाणां बलं चैव सर्वेषां विष्णुकार्यता ॥ २\।२२॥कृष्णरामादिरूपेषु बलकार्यो जनार्दनः ।दत्तव्यासादिरूपेषु ज्ञानकार्यस्तथा प्रभुः ॥ २\।२३॥मत्स्यकूर्मवराहाश्च सिं हवामनभार्गवाः ।राघवः कृष्णबुद्धौ च कृष्णद्वैपायनस्तथा ॥ २\।२४॥कपिलो दत्त ऋषभौ शिं शुमारो रुचेः सुतः ।नारायणो हरिः कृष्णस्तापसो मनुरेव च ॥ २\।२५॥महिदासस्तथा हं सः स्त्रीरूपो हयशीर्षवान् ।तथैव वडवावक्त्रः कल्की धन्वन्तरिः प्रभुः ॥ २\।२६॥इत्याद्याः केवलो विष्णुर्नैषां भेदः कथञ्चन ।न विशेषो गुणैः सर्वैर्बलज्ञानादिभिः क्वचित् ॥ २\।२७॥श्रीब्रह्मरुद्रशेषाश्च वीन्द्रेन्द्रौ काम एव च ।कामपुत्रोऽनिरुद्धश्च सूर्यश्चन्द्रो बृहस्पतिः ॥ २\।२८॥धर्म एषां तथा भार्या दक्षाद्या मनवस्तथा ।मनुपुत्राश्च ऋषयो नारदः पर्वतस्तथा ॥ २\।२९॥कश्यपः सनकाद्याश्च वह्न्याद्याश्चैव देवताः ।भरतः कार्तवीर्यश्च वैन्याद्याश्चक्रवर्तिनः ॥ २\।३०॥गयश्च लक्ष्मणाद्याश्च त्रयो रोहिणिनन्दनः ।प्रद्युम्नो रौक्मिणेयश्च तत्पुत्रश्चानिरुद्धकः ॥ २\।३१॥नरः फल्गुन इत्याद्या विशेषावेशिनो हरेः ।वालि साम्बादयश्चैव किञ्चिदावेशिनो हरेः ॥ २\।३२॥क्ष्वी।तस्माद्बलप्रवृत्तस्य रामकृष्णात्मनो हरेः ।अन्तरङ्गं हनूमांश्च भीमस्तत्कार्यसाधकौ ॥ २\।३३॥ब्रह्मात्मको यतो वायुः पदं ब्राह्ममगात्पुरा ।वायोरन्यस्य न ब्राह्मं पदं तस्मात्स एव सः ॥ २\।३४॥यत्र रूपं तत्र गुणाः भक्त्याद्यास्त्रीषु नित्यशः ।रूपं हि स्थूलदृष्टीनां दृश्यं व्यक्तं ततो हि तत् ॥ २\।३५॥प्रायो वेत्तुं न शक्यन्ते भक्त्याद्यास्त्रीषु यत्ततः ।यासां रूपं गुणास्तासां भक्त्याद्या इति निश्चयः ॥ २\।३६॥तच्च नैसर्गिकं रूपं द्वात्रिं शल्लक्षणैर्युतम् ।नालक्षणं वपुर्मात्रं गुणहेतुः कथञ्चन ॥ २\।३७॥आसुरीणां वरादेस्तु वपुर्मात्रं भविष्यति ।न लक्षणान्यतस्तासां नैव भक्तिः कथञ्चन ॥ २\।३८॥तस्माद्रूपगुणोदारा जानकी रुग्मिणी तथा ।सत्यभामेत्यादिरूपा श्रीः सर्वपरमा मता ॥ २\।३९॥ततः पश्चाद्द्रौपदी च सर्वाभ्यो रूपतो वरा ।भूभारक्षपणे साक्षादङ्गं भीमवदीशितुः ॥ २\।४०॥हन्ता च वैरहेतुश्च भीमः पापजनस्य तु ।द्रौपदी वैरहेतुः सा तस्माद्भीमादनन्तरा ॥ २\।४१॥बलदेवस्ततः पश्चात्ततः पश्चाच्च फल्गुनः ।नरावेशादन्यथा तु द्रौणिः पश्चात्ततोऽपरे ॥ २\।४२॥रामवज्जाम्बवत्याद्याः षट्ततो रेवती तथा ।लक्ष्मणो हनुमत्पश्चात्ततो भरतवालिनौ ।शत्रुघ्नस्तु ततः पश्चात्सुग्रीवाद्यास्ततोऽवराः ॥ २\।४३॥क्ष्वीइ।रामकार्यं तु यैः सम्यक्स्वयोग्यं न कृतं पुरा ।तैः पूरितं तत्कृष्णाय बीभत्स्वाद्यैः समन्ततः ॥ २\।४४॥अधिकं यैः कृतं तत्र तैरूनं कृतमत्र तत् ।कर्णाद्यैरधिकं यैस्तु प्रादुर्भावद्वये कृतम् ।विविदाद्यैर्हि तैः पश्चाद्विप्रतीपं कृतं हरेः ॥ २\।४५॥प्रादुर्भावद्वये ह्यस्मिन् सर्वेषां निर्णयः कृतः ।नैतयोरकृतं किञ्चिच्छुभं वा यदि वाऽशुभम् ।अन्यत्र पूर्यते क्वापि तस्मादत्रैव निर्णयः ॥ २\।४६॥पश्चात्तनत्वात्कृष्णस्य वैशेष्यात्तत्र निर्णयः ।प्रादुर्भावमिमं यस्माद्गृहीत्वा भारतं कृतम् ॥ २\।४७॥उक्ता रामकथाऽप्यस्मिन्मार्कण्डेयसमास्यया ।तस्माद्यद्भारते नोक्तं तद्धि नैवास्ति कुत्रचित् ।अत्रोक्तं सर्वशास्त्रेषु नहि सम्यगुदाहृतम् ॥ २\।४८॥इत्यादि कथितं सर्वं ब्रह्माण्डे हरिणा स्वयम् ।मार्कण्डेयेऽपि कथितं भारतस्य प्रशं सनम् ॥ २\।४९॥देवतानां यथा व्यासो द्विपदां ब्राह्मणो वरः ।आयुधानां यथा वज्रमोषधीनां यथा यवाः ।तथैव सर्वशास्त्राणां महाभारतमुत्तमम् ॥ २\।५०॥वायुप्रोक्तेऽपि तत्प्रोक्तं भारतस्य प्रशं सनम् ॥ २९कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् ।को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवेत्(३०) ॥ २\।५१॥एवं हि सर्वशास्त्रेषु पृथक्पृथगुदीरितम् ।उक्तोऽर्थः सर्व एवायं माहात्म्यक्रमपूर्वकः ॥ २\।५२॥(२९) कृष्णद्वैपायनं व्यासम् इति श्लोकः न केवलं वायुप्रोक्तेऽस्ति ।किन्तु भारतेऽप्यस्तीति ज्ञेयं भा\। प्र ।(३०) पद्मपुराण १\।१\।४३४४\ विष्णु उ\। ३\।४५\ महा\\। १२\।३३४\।९॥क्षिक्ष्।भारतेऽपि यथा प्रोक्तो निर्णयोऽयं क्रमेण तु ।तथा प्रदर्शयिष्यामस्तद्वाक्यैरेव सर्वशः ॥ २\।५३॥नारायणं सुरगुरुं जगदेकनाथंभक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च ।त्रैगुण्यवर्जितमजं विभुमाद्यमीशंवन्दे भवघ्नममरासुरसिद्धवन्द्यम् ॥ २\।५४। ३१ज्ञानप्रदः स भगवान् कमलाविरिञ्चशर्वादिपूर्वजगतो निखिलाद्वरिष्ठः ।भक्त्यैव तुष्यति हरिप्रवणत्वमेव सर्वस्य धर्म इति पूर्वविभागसं स्थः ॥ २\।५५॥निर्दोषकः सृतिविहीन उदारपूर्णसं विद्गुणः प्रथमकृत्सकलात्मशक्तिः ।मोक्षैकहेतुरसुरूपसुरैश्च मुक्तैर्वन्द्यः स एक इति चोक्तमथोत्तरार्धे ॥ २\।५६॥नम्यत्वमुक्तमुभयत्र यतस्ततोऽस्य मुक्तैरमुक्तिगगणैश्च विनम्यतोक्ता ।इत्थं हि सर्वगुणपूर्तिरमुष्य विष्णोः प्रस्ताविता प्रथमतः प्रतिजानतैव ॥ २\।५७॥कृष्णो यज्ञैरिज्यते सोमपूतैः कृष्णो वीरैरिज्यते विक्रमद्भिः ।कृष्णो वन्यैरिज्यते सम्मृशानैः कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः ॥ २\।५८॥सृष्टा ब्रह्मादयो देवा निहता येन दानवाः ।तस्मै देवादिदेवाय नमस्ते शार्ङ्गधारिणे ॥ २\।५९॥स्रष्टृत्वं देवानां मुक्तिस्रष्टृत्वमुच्यते नान्यत् ।उत्पत्तिर्दैत्यानामपि यस्मात्सम्मिता विशेषोऽयम् ॥ २\।६०॥अथ च दैत्यहतिस्तमसि स्थिरा नियतसं स्थितिरेव न चान्यथा ।तनुविभागकृतिः सकलेष्वियं नहि विशेषकृता सुरदैत्यगा ॥ २\।६१॥(३१) \ऽक्वचिदन्तरितानपिऽ इति वचनात्, इदमाद्यपद्यमसहमानाः केचिदादौ न लिखन्ति ।केरल्। अदेशस्य पुरातनपुस्तकेषु अद्यापि दृश्यते । कथमन्यथा लोकाचार्यो व्यासःलक्षपरिमितं ग्रन्थं कुर्वन् ग्रन्थादौ लोकशिक्षणाय मङ्गल्। अपद्यं न रचयेत्?यतोऽल्पीयसि ग्रन्थे भागवते हरिवं शादौ च सत्यं परं धीमहि इति,सोऽनादिर्वासुदेवः शमयतु दुरितं जन्मजन्मार्जितम् इति च लोकशिक्षणार्थंमङ्गल्। अमकरोत् । अतो अस्मिन्महाग्रन्थे सकलशिष्टानां गुरुर्व्यासः मङ्गल्। अमाचरेदेवेतिज्ञेयम् । भा\। प्र ।क्ष्क्ष्।तमिममेव सुरासुरसञ्चये हरिकृतं प्रविशेषमुदीक्षितुम् ।प्रतिविभज्य च भीमसुयोधनौ स्वपरपक्षभिदा कथिता कथा ॥ २\।६२॥नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे ।यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ॥ २\।६३॥वासुदेवस्तु भगवान् कीर्तितोऽत्र सनातनः ।प्रतिबिम्बमिवाऽदर्शे यं पश्यन्त्यात्मनि स्थितम् ॥ २\।६४॥नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥ २\।६५॥आद्यन्तयोरित्यवदत्स यस्माद्व्यासात्मको विष्णुरुदारशक्तिः ।तस्मात्समस्ता हरिसद्गुणानां निर्णीतये भारतगा कथैषा ॥ २\।६६॥सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते ।वेदशास्त्रात्परं नास्ति न दैवं केशवात्परम् ॥ २\।६७॥आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ।इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा ॥ २\।६८॥स्मर्तव्यः सततं विष्णुर्विस्मर्तव्यो न जातुचित् ।सर्वे विधिनिषेधाः स्युरेतयोरेव किङ्कराः ॥ २\।६९॥को हि तं वेदितुं शक्तो यो न स्यात्तद्विधोऽपरः ।तद्विधश्चापरो नास्ति तस्मात्तं वेद सः स्वयम् ॥ २\।७०॥को हि तं वेदितुं शक्तो नारायणमनामयम् ।ऋते सत्यवतीसूनोः कृष्णाद्वा देवकीसुतात् ॥ २\।७१॥अप्रमेयोऽनियोज्यश्च स्वयं कामगमो वशी ।मोदत्येष सदा भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव ॥ २\।७२॥न प्रमातुं महाबाहुः शक्योऽयं मधुसूदनः ।क्ष्क्षि।परमात्परमेतस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते ॥ २\।७३॥वसुदेवसुतो नायं नायं गर्भेऽवसत्प्रभुः ।नायं दशरथाज्जातो न चापि जमदग्नितः ॥ २\।७४॥जायते नैव कुत्रापि म्रियते कुत एव तु ।न वेध्यो मुह्यते नायं बद्।ह्ध्यते नैव केनचित् ।कुतो दुःखं स्वतन्त्रस्य नित्यानन्दैकरूपिणः ॥ २\।७५॥ईशन्नपि हि देवेशः सर्वस्य जगतो हरिः ।कर्माणि कुरुते नित्यं कीनाश इव दुर्बलः ॥ २\।७६॥नाऽत्मानं वेद मुग्धोऽयं दुःखी सीतां च मार्गते ।बद्धः शक्रजितेत्यादि लीलैषाऽसुरमोहिनी ॥ २\।७७॥मुह्यते शस्त्रपातेन भिन्नत्वग्रुधिरस्रवः ।अजानन् पृच्छति स्मान्यां स्तनुं त्यक्त्वा दिवं गतः ॥ २\।७८॥इत्याद्यसुरमोहाय दर्शयामास नाट्यवत् ।अविद्यमानमेवेशः कुहकं तद्विदुः सुराः ॥ २\।७९॥प्रादुर्भावा हरेः सर्वे नैव प्रकृतिदेहिनः ।निर्दोषा गुणसम्पूर्णा दर्शयन्त्यन्यथैव तु ॥ २\।८०॥दुष्टानां मोहनार्थाय सतामपि तु कुत्रचित् ।यथायोग्यफलप्राप्त्यै लीलैषा परमात्मनः ॥ २\।८१॥ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते(३२) ॥ २\।८२॥अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रल्। अयस्तथा ।मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय(३३) ॥ २\।८३॥(३२) भगवद्गीता ७\।२(३३) भगवद्गीता ७\।६७क्ष्क्षीऽवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्(३४) ।मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहनीं श्रिताः (३५) ॥ २\।८४॥महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्(३६) ॥ २\।८५॥पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव(३७) ॥ २\।८६॥परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः (३८) ॥ २\।८७॥ममयोनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत(३९) ॥ २\।८८॥द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ २\।८९॥उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ २\।९०॥यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ २\।९१॥यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ २\।९२॥इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।(३४) भगवद्गीता ९\।११(३५) भगवद्गीता ९\।१२(३६) भगवद्गीता ९\।१३(३७) भगवद्गीता ११\।४३(३८) भगवद्गीता १४\।१(३९) भगवद्गीता १४\।३क्ष्क्षीइ।एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत(४०) ॥ २\।९३॥द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु (४१) ॥ २\।९४॥असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्(४२) ।ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी (४३) ॥ २\।९५॥मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः (४४) ।तानहं द्विषतः क्रूरान् सं सारेषु नराधमान् ।क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु(४५) ॥ २\।९६॥आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्(४६) ॥ २\।९७॥सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकम्(४७) ॥ २\।९८॥सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्(४८) ॥ २\।९९॥मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे(४९) ॥ २\।१००॥पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् ।सर्वेष्वेतेषु राजेन्द्र ज्ञानेष्वेतद्विशिष्यते(५०) ॥ २\।१०१॥(४०) भगवद्गीता १५\।१६२०(४१) भगवद्गीता १६\।६(४२) भगवद्गीता १६\।८(४३) भगवद्गीता १६\।१४(४४) भगवद्गीता १६\।१८(४५) भगवद्गीता १६\।१९(४६) भगवद्गीता १६\।२०(४७) भगवद्गीता १८\।२०(४८) भगवद्गीता १८\।६४(४९) भगवद्गीता १८\।६५(५०) महा\\। १२\।३३७\।६३ *क्ष्क्षिव्।ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र साङ्ख्यपाशुपतादिषु ।यथायोगं यथान्यायं निष्ठा नारायणः परः (५१) ॥ २\।१०२॥पञ्चरात्रविदो मुख्या यथाक्रमपरा नृप ।एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते(५२) ॥ २\।१०३॥(जनमेजय उवाच)बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति(५३) ॥ २\।१०४॥वैशम्पायन उवाचनैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह ।बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ।तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम्(५४) ॥ २\।१०५॥आह ब्रह्मैतमेवार्थं महादेवाय पृच्छते ।तस्यैकस्य ममत्वं हि स चैकः पुरुषो विराट् ॥ २\।१०६॥अहं ब्रह्मा चाऽद्य ईशः प्रजानांतस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः ।मत्तो जगत्स्थावरं जङ्गमं चसर्वे वेदा सरहस्याश्च पुत्र ॥ २\।१०७॥तथैव भीमवचनं धर्मजं प्रत्युदीरितम् ।ब्रह्मेशानादिभिः सर्वैः समेतैर्यद्गुणां शकः ।नावसाययितुं शक्यो व्याचक्षाणैश्च सर्वदा ॥ २\।१०८॥(५१) महा\\। १२\।३३७\।६४ *(५२) महा\\। १२\।३३७\।६७ *(५३) महा\\। १२\।३३८\।१ *(५४) महा\\। १२\।३३८\।२३ *क्ष्क्ष्व्।स एष भगवान् कृष्णो नैव केवलमानुषः ।यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः ॥ २\।१०९॥वचनं चैव कृष्णस्य ज्येष्ठं कुन्तीसुतं प्रति ।रुद्रं समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः ।ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं किञ्चिदुपाश्रितः ॥ २\।११०॥यथा"श्रितानि ज्योतीं षि ज्योतिः श्रेष्ठं दिवाकरम् ।एवं मुक्तगणाः सर्वे वासुदेवमुपाश्रिताः ॥ २\।१११॥भविष्यत्पर्वगं चापि वचो व्यासस्य सादरम् ।वासुदेवस्य महिमा भारते निर्णयोदितः ॥ २\।११२॥तदर्थास्तु कथाः सर्वा नान्यार्थं वैष्णवं यशः ।तत्प्रतीपं तु यद्दृश्येन्न तन्मम मनीषितम् ॥ २\।११३॥भाषास्तु त्रिविधास्तत्र मया वै सम्प्रदर्शिताः ।उक्तो यो महिमा विष्णोः स तूक्तो हि समाधिना ॥ २\।११४॥शैवदर्शनमालम्ब्य क्वचिच्छैवी कथोदिता ।समाधिभाषयोक्तं यत्तत्सर्वं ग्राह्यमेव हि ॥ २\।११५॥अविरुद्धं समाधेस्तु दर्शनोक्तं च गृह्यते ।आद्यन्तयोर्विरुद्धं यद्दर्शनं तदुदाहृतम् ॥ २\।११६॥दर्शनान्तरसिद्धं च गुह्यभाषाऽन्यथा भवेत् ।तस्माद्विष्णोर्हि महिमा भारतोक्तो यथार्थतः ॥ २\।११७॥तस्याङ्गं प्रथमं वायुः प्रादुर्भावत्रयान्वितः ।प्रथमो हनुमान्नाम द्वितीयो भीम एव च ।पूर्णप्रज्ञस्तृतीयस्तु भगवत्कार्यसाधकः ॥ २\।११८॥त्रेताद्येषु युगेष्वेष सम्भूतः केशवाज्ञया ।एकैकशस्त्रिषु पृथग्द्वितीयाङ्गं सरस्वती ॥ २\।११९॥क्ष्क्ष्वि।शं रूपे तु रतेर्वायौ श्रीरित्येव च कीर्त्यते ।सैव च द्रौपदी नाम काल्\। ई चन्द्रेति चोच्यते ॥ २\।१२०॥तृतीयाङ्गं हरेः शेषः प्रादुर्भावसमन्वितः ।प्रादुर्भावा नरश्चैव लक्ष्मणो बल एव च ॥ २\।१२१॥रुद्रात्मकत्वाच्छेषस्य शुको द्रौणिश्च तत्तनू ।इन्द्रे नरां शसम्पत्त्या पार्थोऽपीषत्तदात्मकः ॥ २\।१२२॥प्रद्युम्नाद्यास्ततो विष्णोरङ्गभूताः क्रमेण तु ।चरितं वैष्णवानां तद्विष्णूद्रेकाय कथ्यते ॥ २\।१२३॥तथा भागवतेऽप्युक्तं हनूमद्वचनं परम् ।मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभोः ।कुतोऽस्य हि स्यू रमतः स्व आत्मन् सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ २\।१२४॥न वै स आत्माऽत्मवतामधीश्वरो भुङ्क्ते हि दुःखं भगवान् वासुदेवः ।न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि जहाति कर्हिचित्(५५) ॥ २\।१२५॥यत्पादपङ्कजपरागनिषेवकाणां दुःखानि सर्वाणि लयं प्रयान्ति ।स ब्रह्मवन्द्यचरणो जनमोहनाय स्त्रीसऽ न्गिनामिति रतिं प्रथयंश्चचार ॥ २\।१२६॥क्वचिच्छिवं क्वचिदृषीन् क्वचिद्देवान् क्वचिन्नरान् ।नमत्यर्चयति स्तौति वरानर्थयतेऽपि च ॥ २\।१२७॥लि ङ्गं प्रतिष्ठापयति वृणोत्यसुरतो वरान् ।सर्वेश्वरः स्वतन्त्रोऽपि सर्वशक्तिश्च सर्वदा ।सर्वज्ञोऽपि विमोहाय जनानां पुरुषोत्तमः ॥ २\।१२८॥तस्माद्यो महिमा विष्णोः सर्वशास्त्रोदितः स हि ।नान्यदित्येष शास्त्राणां निर्णयः समुदाहृतः ।(५५) भा\। उ\\। ५\।१९\।५६क्ष्क्ष्वी।भारतार्थस्त्रिधा प्रोक्तः स्वयं भगवतैव हि ॥ २\।१२९॥मन्वादि केचिद्ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथा परे ।तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते(५६) ॥ २\।१३०॥सकृष्णान् पाण्डवान् गृह्य योऽयमर्थः प्रवर्तते ।प्रातिलोम्यादिवैचित्र्यात्तमास्तीकं प्रचक्षते ॥ २\।१३१॥धर्मो भक्त्यादिदशकः श्रुतादिः शीलवैनयौ ।सब्रह्मकास्तु ते यत्र मन्वादिं तं विदुर्बुधाः ॥ २\।१३२॥नारायणस्य नामानि सर्वाणि वचनानि तु ।तत्सामर्थ्याभिधायीनि तमौपरिचरं विदुः ॥ २\।१३३॥भक्तिर्ज्ञानं सवैराग्यं प्रज्ञा मेधा धृतिः स्थितिः ।योगः प्राणो बलं चैव वृकोदर इति स्मृतः ॥ २\।१३४॥एतद्दशात्मको वायुस्तस्माद्भीमस्तदात्मकः ।सर्वविद्या द्रौपदी तु यस्मात्सैव सरस्वती ॥ २\।१३५॥अज्ञानादिस्वरूपस्तु कलिर्दुर्योधनः स्मृतः ।विपरीतं तु यज्ज्ञानं दुः शासन इतीरितः ॥ २\।१३६॥नास्तिक्यं शकुनिर्नाम सर्वदोषात्मकाः परे ।धार्तराष्ट्रास्त्वहङ्कारो द्रौणी रुद्रात्मको यतः ॥ २\।१३७॥द्रोणाद्या इन्द्रियाण्येव पापान्यन्ये तु सैनिकाः ।पाण्डवेयाश्च पुण्यानि तेषां विष्णुर्नियोजकः ॥ २\।१३८॥एवमध्यात्मनिष्ठं हि भारतं सर्वमुच्यते ।दुर्विज्ञेयमतः सर्वैर्भारतं तु सुरैरपि ॥ २\।१३९॥स्वयं व्यासो हि तद्वेद ब्रह्मा वा तत्प्रसादतः ।(५६) महा\। १\।१\।५० *क्ष्क्ष्वीइ।तथाऽपि विष्णुपरता भारते सारसङ्ग्रहः ॥ २\।१४०॥इत्यादिव्यासवाक्यैस्तु विष्णूत्कर्षोऽवगम्यते ।वाय्वादीनां क्रमश्चैव तद्वाक्यैरेव चिन्त्यते ॥ २\।१४१॥वायुर्हि ब्रह्मतामेति तस्माद्ब्रह्मैव स स्मृतः ।न ब्रह्मसदृशः कश्चिच्छिवादिषु कथञ्चन ॥ २\।१४२॥ज्ञाने विरागे हरिभक्तिभावे धृतिस्थितिप्राणबलेषु योगे ।बुद्धौ च नान्यो हनुमत्समानः पुमान् कदाचित्क्व च कश्चनैव ॥ २\।१४३॥बल्। इत्था तद्वपुषे धायि दर्शतं देवस्य भर्गः सहसो यतो जनि ।यदीमुपह्वरते साधते मतिरृतस्य धेना अनयन्त सस्रुतः ॥ २\।१४४॥पृक्षो वपुः पितुमान्नित्य आशये द्वितीयमा सप्तशिवासु मातृषु ।तृतीयमस्य वृष्भस्य दोहसे दशप्रमतिं जनयन्त योषणः ॥ २\।१४५॥निर्यदीं बुध्नान्महिषस्य वर्पस ईशानासः शवसा क्रन्त सूरयः ।यदीमनु प्रदिवो मध्व आधवे गुहासन्तं मातरिश्वा मथायति ॥ २\।१४६॥प्र यत्पितुः परमान्नीयते पर्या पृक्षुधो वीरुधो दं सु रोहति ।उभा यदस्य जनुषं यदिन्वत आदिद्यविष्ठो अभवद्घृणा शुचिः ॥ २\।१४७॥आदिन्मातृराविशद्यास्वा शुचिरहिं स्यमान उर्विया विवावृधे ।अनुयत्पूर्वा अरुहत्सनाजुवो नि नव्यशीष्ववरासु धावते(५७) ॥ २\।१४८॥अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिः श्रेष्ठो दिवाकरः ।ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठस्तु मारुतः ॥ २\।१४९॥बलमिन्द्रस्य गिरिशो गिरिशस्य बलं मरुत् ।बलं तस्य हरिः साक्षान्न हरेर्बलमन्यतः ॥ २\।१५०॥वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः ।(५७) ऋग्वेद १\।१४१\।१५क्ष्क्षिक्ष्ऽनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥ २\।१५१॥तत्त्वज्ञाने विष्णुभक्तौ धैर्ये स्थैर्ये पराक्रमे ।वेगे च लाघवे चैव प्रलापस्य च वर्जने ॥ २\।१५२॥भीमसेनसमो नास्ति सेनयोरुभयोरपि ।पाण्डित्ये च पटुत्वे च शूरत्वे च बलेऽपि च ॥ २\।१५३॥तथा युधिष्ठिरेणापि भीमं प्रति समीरितम् ।धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चैव यशो ध्रुवम् ।त्वय्यायत्तमिदं सर्वं सर्वलोकस्य भारत ॥ २\।१५४॥विराटपर्वगं चापि वचो दुर्योधनस्य हि ॥ ५८वीराणां शास्त्रविदुषां कृतिनां तत्त्वनिर्णये ।सत्त्वे बाहुबले धैर्ये प्राणे शारीरसम्भवे ॥ २\।१५५॥साम्प्रतं मानुषे लोके सदैत्यनरराक्षसे ।चत्वारः प्राणिनां श्रेष्ठाः सम्पूर्णबलपौरुषाः ॥ २\।१५६॥भीमश्च बलभद्रश्च मद्रराजश्च वीर्यवान् ।चतुर्थः कीचकस्तेषां पञ्चमं नानुशुश्रुमः ।अन्योन्यानन्तरबलाः क्रमादेव प्रकीर्तिताः ॥ २\।१५७॥वचनं वासुदेवस्य तथोद्योगगतं परम् ।यत्किञ्चाऽत्मनि कल्याणं सम्भावयसि पाण्डव ।सहस्रगुणमप्येतत्त्वयि सम्भावयाम्यहम् ॥ २\।१५८॥यादृशे च कुले जातः सर्वराजाभिपूजिते ।(५८) वीराणां शास्त्रविदुषाम्, नास्ति नारायणसमम् इत्यादि महाभारताद्युक्तानिभगवत्पादैरुदाहृतानि मुद्रितपुस्तकेषु अनुपलभ्यत्वेऽपि प्राचीनकोशेषुप्रायशः दृष्यन्ते ।क्ष्क्ष्क्ष्।यादृशानि च कर्माणि भीम त्वमसि तादृशः (५९) ॥ २\।१५९॥अस्मिन् युद्धे भीमसेन त्वयि भारः समाहितः ।धूरर्जुनेन वोढव्या वोढव्य इतरो जनः (६०) ।उक्तं पुराणे ब्रह्माण्डे ब्रह्मणा नारदाय च ॥ २\।१६०॥यस्याः प्रसादात्परमं विदन्ति शेषः सुपर्णो गिरिशः सुरेन्द्रः ।माता च यैषां प्रथमैव भारती सा द्रौपदी नाम बभूव भूमौ ॥ २\।१६१॥या मारुताद्गर्भमधत्त पूर्वं शेषं सुपर्णं गिरीशं सुरेन्द्रम् ।चतुर्मुखाभांश्चतुरः कुमारान् सा द्रौपदी नाम बभूव भूमौ ॥ २\।१६२॥यस्याधिको बले नास्ति भीमसेनमृते क्वचित् ।न विज्ञाने न च ज्ञान एष रामः स लाङ्गली ॥ २\।१६३॥यस्य न प्रतियोद्धाऽस्ति भीममेकमृते क्वचित् ।अन्विष्यापि त्रिलोकेषु स एष मुसलायुधः ॥ २\।१६४॥तथा युधिष्ठिरेणैव भीमाय समुदीरितम् ।अनुज्ञातो रौहिणेयात्त्वया चैवापराजित ।सर्वविद्यासु बीभत्सुः कृष्णेन च महात्मना ॥ २\।१६५॥अन्वेष रौहिणेयं च त्वां च भीमापराजितम् ।वीर्ये शौर्येऽपि वा नान्यस्तृतीयः फल्गुनादृते ॥ २\।१६६॥तथैव द्रौपदीवाक्यं वासुदेवं प्रतीरितम् ।अधिज्यमपि यत्कर्तुं शक्यते नैव गाण्डिवम् ।अन्यत्र भीमपार्थाभ्यां भवतश्च जनार्दन ॥ २\।१६७॥तथैवान्यत्र वचनं कृष्णद्वैपायनेरितम् ।(५९) महा\। ५\।७५\।३४ *(६०) महा\। ५\।७५\।१८ *क्ष्क्ष्क्षि।द्वावेव पुरुषौ लोके वासुदेवादनन्तरौ ।भीमस्तु प्रथमस्तत्र द्वितीयो द्रौणिरेव च ॥ २\।१६८॥अक्षयाविषुधी दिव्ये ध्वजो वानरलक्षणः ।गाण्डीवं धनुषां श्रेष्ठं तेन द्रौणेर्वरोऽर्जुनः ॥ २\।१६९॥इत्याद्यनन्तवाक्यानि सन्त्येवार्थे विवक्षिते ।कानिचिद्दर्शितान्यत्र दिण्मात्रप्रतिपत्तये ॥ २\।१७०॥तस्मादुक्तक्रमेणैव पुरुषोत्तमता हरेः ।अनौपचारिकी सिद्धा ब्रह्मता च विनिर्णयात् ॥ २\।१७१॥पूर्णप्रज्ञकृतेयं सङ्क्षेपादुद्धृतिः सुवाक्यानाम् ।श्रीमद्भारतगानां विष्णोः पूर्णत्वनिर्णयायैव ॥ २\।१७२॥स प्रीयतां परतमः परमादनन्तः सन्तारकः सततसं सृतिदुस्तरार्णात् ।यत्पादपद्ममकरन्दजुषो हिपार्थाः स्वाराज्यमापुरुभयत्र सदा विनोदात् ॥ २\।१७३॥

(vākyoddhāraḥ )oṃ | jayati hariracintyaḥ sarvadevaikavandyaḥ paramagururabhīṣṭāvāptidaḥ sajjanānām |nikhilaguṇagaṇārṇo nityanirmuktadoṣaḥ sarasijanayano'sau śrīpatirmānado naḥ || 2\|1||uktaḥ pūrve'dhyāye śāstrāṇāṃ nirṇayaḥ paro divyaḥ |śrīmadbhāratavākyānyetairevādhyavasyante || 2\|2||kvacidgranthān prakṣipanti kvacidantaritānapi |kuryuḥ kvacicca vyatyāsaṃ pramādātkvacidanyathā || 2\|3||anutsannā api granthā vyākulā iti sarvaśaḥ |utsannāḥ prāyaśaḥ sarve koṭyaṃ śo'pi na vartate || 2\|4||grantho'pyevaṃ vilul| itaḥ kimvartho devadurgamaḥ |kalāvevaṃ vyākulite nirṇayāya pracoditaḥ || 2\|5||hariṇā nirṇayān vacmi vijānaṃ statprasādataḥ |śāstrāntarāṇi sañjānan vedāṃścāsya prasādataḥ || 2\|6||deśe deśe tathā granthān dṛṣṭvā caiva pṛthagvidhān |yathā sa bhagavān vyāsaḥ sākṣānnārāyaṇaḥ prabhuḥ || 2\|7||jagāda bhāratādyeṣu tathā vakṣye tadīkṣayā |saṅkṣepātsarvaśāstrārthaṃ bhāratārthānusārataḥ |nirṇayaḥ sarvaśāstrāṇāṃ bhārataṃ parikīrtitam || 2\|8||bhārataṃ sarvavedāśca tulāmāropitāḥ purā |devairbrahmādibhiḥ sarvairṛṣibhiśca samanvitaiḥ |vyāsasyaivā'jñayā tatra tvatyaricyata bhāratam || 2\|9||mahatvādbhāravatvācca mahābhāratamucyate |kṣvṃiruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate(28) || 2\|10||nirṇayaḥ sarvaśāstrāṇāṃ sadṛṣṭānto hi bhārate |kṛto viṣṇuvaśatvaṃ hi brahmādīnāṃ prakāśitam || 2\|11||yataḥ kṛṣṇavaśe sarve bhīmādyāḥ samyagīritāḥ |sarveṣāṃ jñānado viṣṇuryaśodāteti coditaḥ || 2\|12||yasmādvyāsātmanā teṣāṃ bhārate yaśa ūcivān |jñānadaśca śukādīnāṃ brahmarudrādirūpiṇām || 2\|13||brahmādhikaśca devebhyaḥ śeṣādrudrādapīritaḥ |priyaśca viṣṇoḥ sarvebhya iti bhīmanidarśanāt || 2\|14||bhūbhārahāriṇo viṣṇoḥ pradhānāṅgaṃ hi mārutiḥ |māgadhādivadhādeva duryodhanavadhādapi || 2\|15||yo ya eva balajyeṣṭhaḥ kṣatriyeṣu sa uttamaḥ |aṅgaṃ cedviṣṇukāryeṣu tadbhaktyaiva na cānyathā || 2\|16||balaṃ naisargikaṃ taccedvarāstrādestadanyathā |anyāveśanimittaṃ cedbalamanyātmakaṃ hi tat || 2\|17||deveṣu balināmeva bhaktijñāne na cānyathā |sa eva ca priyo viṣṇornānyathā tu kathañcana || 2\|18||tasmādyo yo balajyeṣṭhaḥ sa guṇajyeṣṭha eva ca |balaṃ hi kṣatriye vyaktaṃ jñāyate sthūladṛṣṭibhiḥ || 2\|19||jñānādayo guṇā yasmājjñāyante sūkṣmadṛṣṭibhiḥ |tasmādyatra balaṃ tatra vijñātavyā guṇāḥ pare || 2\|20||deveṣveva na cānyeṣu vāsudevapratīpataḥ |(28) mahā\| 1\|1\|209 *kṣvi|kṣatrādanyeṣvapi balaṃ pramāṇaṃ yatra keśavaḥ |pravṛtto duṣṭanidhane jñānakārye tathaiva ca || 2\|21||anyatra brāhmaṇānāṃ tu pramāṇaṃ jñānameva hi |kṣatriyāṇāṃ balaṃ caiva sarveṣāṃ viṣṇukāryatā || 2\|22||kṛṣṇarāmādirūpeṣu balakāryo janārdanaḥ |dattavyāsādirūpeṣu jñānakāryastathā prabhuḥ || 2\|23||matsyakūrmavarāhāśca siṃ havāmanabhārgavāḥ |rāghavaḥ kṛṣṇabuddhau ca kṛṣṇadvaipāyanastathā || 2\|24||kapilo datta ṛṣabhau śiṃ śumāro ruceḥ sutaḥ |nārāyaṇo hariḥ kṛṣṇastāpaso manureva ca || 2\|25||mahidāsastathā haṃ saḥ strīrūpo hayaśīrṣavān |tathaiva vaḍavāvaktraḥ kalkī dhanvantariḥ prabhuḥ || 2\|26||ityādyāḥ kevalo viṣṇurnaiṣāṃ bhedaḥ kathañcana |na viśeṣo guṇaiḥ sarvairbalajñānādibhiḥ kvacit || 2\|27||śrībrahmarudraśeṣāśca vīndrendrau kāma eva ca |kāmaputro'niruddhaśca sūryaścandro bṛhaspatiḥ || 2\|28||dharma eṣāṃ tathā bhāryā dakṣādyā manavastathā |manuputrāśca ṛṣayo nāradaḥ parvatastathā || 2\|29||kaśyapaḥ sanakādyāśca vahnyādyāścaiva devatāḥ |bharataḥ kārtavīryaśca vainyādyāścakravartinaḥ || 2\|30||gayaśca lakṣmaṇādyāśca trayo rohiṇinandanaḥ |pradyumno raukmiṇeyaśca tatputraścāniruddhakaḥ || 2\|31||naraḥ phalguna ityādyā viśeṣāveśino hareḥ |vāli sāmbādayaścaiva kiñcidāveśino hareḥ || 2\|32||kṣvī|tasmādbalapravṛttasya rāmakṛṣṇātmano hareḥ |antaraṅgaṃ hanūmāṃśca bhīmastatkāryasādhakau || 2\|33||brahmātmako yato vāyuḥ padaṃ brāhmamagātpurā |vāyoranyasya na brāhmaṃ padaṃ tasmātsa eva saḥ || 2\|34||yatra rūpaṃ tatra guṇāḥ bhaktyādyāstrīṣu nityaśaḥ |rūpaṃ hi sthūladṛṣṭīnāṃ dṛśyaṃ vyaktaṃ tato hi tat || 2\|35||prāyo vettuṃ na śakyante bhaktyādyāstrīṣu yattataḥ |yāsāṃ rūpaṃ guṇāstāsāṃ bhaktyādyā iti niścayaḥ || 2\|36||tacca naisargikaṃ rūpaṃ dvātriṃ śallakṣaṇairyutam |nālakṣaṇaṃ vapurmātraṃ guṇahetuḥ kathañcana || 2\|37||āsurīṇāṃ varādestu vapurmātraṃ bhaviṣyati |na lakṣaṇānyatastāsāṃ naiva bhaktiḥ kathañcana || 2\|38||tasmādrūpaguṇodārā jānakī rugmiṇī tathā |satyabhāmetyādirūpā śrīḥ sarvaparamā matā || 2\|39||tataḥ paścāddraupadī ca sarvābhyo rūpato varā |bhūbhārakṣapaṇe sākṣādaṅgaṃ bhīmavadīśituḥ || 2\|40||hantā ca vairahetuśca bhīmaḥ pāpajanasya tu |draupadī vairahetuḥ sā tasmādbhīmādanantarā || 2\|41||baladevastataḥ paścāttataḥ paścācca phalgunaḥ |narāveśādanyathā tu drauṇiḥ paścāttato'pare || 2\|42||rāmavajjāmbavatyādyāḥ ṣaṭtato revatī tathā |lakṣmaṇo hanumatpaścāttato bharatavālinau |śatrughnastu tataḥ paścātsugrīvādyāstato'varāḥ || 2\|43||kṣvīi|rāmakāryaṃ tu yaiḥ samyaksvayogyaṃ na kṛtaṃ purā |taiḥ pūritaṃ tatkṛṣṇāya bībhatsvādyaiḥ samantataḥ || 2\|44||adhikaṃ yaiḥ kṛtaṃ tatra tairūnaṃ kṛtamatra tat |karṇādyairadhikaṃ yaistu prādurbhāvadvaye kṛtam |vividādyairhi taiḥ paścādvipratīpaṃ kṛtaṃ hareḥ || 2\|45||prādurbhāvadvaye hyasmin sarveṣāṃ nirṇayaḥ kṛtaḥ |naitayorakṛtaṃ kiñcicchubhaṃ vā yadi vā'śubham |anyatra pūryate kvāpi tasmādatraiva nirṇayaḥ || 2\|46||paścāttanatvātkṛṣṇasya vaiśeṣyāttatra nirṇayaḥ |prādurbhāvamimaṃ yasmādgṛhītvā bhārataṃ kṛtam || 2\|47||uktā rāmakathā'pyasminmārkaṇḍeyasamāsyayā |tasmādyadbhārate noktaṃ taddhi naivāsti kutracit |atroktaṃ sarvaśāstreṣu nahi samyagudāhṛtam || 2\|48||ityādi kathitaṃ sarvaṃ brahmāṇḍe hariṇā svayam |mārkaṇḍeye'pi kathitaṃ bhāratasya praśaṃ sanam || 2\|49||devatānāṃ yathā vyāso dvipadāṃ brāhmaṇo varaḥ |āyudhānāṃ yathā vajramoṣadhīnāṃ yathā yavāḥ |tathaiva sarvaśāstrāṇāṃ mahābhāratamuttamam || 2\|50||vāyuprokte'pi tatproktaṃ bhāratasya praśaṃ sanam || 29kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum |ko hyanyaḥ puṇḍarīkākṣānmahābhāratakṛdbhavet(30) || 2\|51||evaṃ hi sarvaśāstreṣu pṛthakpṛthagudīritam |ukto'rthaḥ sarva evāyaṃ māhātmyakramapūrvakaḥ || 2\|52||(29) kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam iti ślokaḥ na kevalaṃ vāyuprokte'sti |kintu bhārate'pyastīti jñeyaṃ bhā\| pra |(30) padmapurāṇa 1\|1\|4344\ viṣṇu u\| 3\|45\ mahā\\| 12\|334\|9||kṣikṣ|bhārate'pi yathā prokto nirṇayo'yaṃ krameṇa tu |tathā pradarśayiṣyāmastadvākyaireva sarvaśaḥ || 2\|53||nārāyaṇaṃ suraguruṃ jagadekanāthaṃbhaktapriyaṃ sakalalokanamaskṛtaṃ ca |traiguṇyavarjitamajaṃ vibhumādyamīśaṃvande bhavaghnamamarāsurasiddhavandyam || 2\|54| 31jñānapradaḥ sa bhagavān kamalāviriñcaśarvādipūrvajagato nikhilādvariṣṭhaḥ |bhaktyaiva tuṣyati haripravaṇatvameva sarvasya dharma iti pūrvavibhāgasaṃ sthaḥ || 2\|55||nirdoṣakaḥ sṛtivihīna udārapūrṇasaṃ vidguṇaḥ prathamakṛtsakalātmaśaktiḥ |mokṣaikaheturasurūpasuraiśca muktairvandyaḥ sa eka iti coktamathottarārdhe || 2\|56||namyatvamuktamubhayatra yatastato'sya muktairamuktigagaṇaiśca vinamyatoktā |itthaṃ hi sarvaguṇapūrtiramuṣya viṣṇoḥ prastāvitā prathamataḥ pratijānataiva || 2\|57||kṛṣṇo yajñairijyate somapūtaiḥ kṛṣṇo vīrairijyate vikramadbhiḥ |kṛṣṇo vanyairijyate sammṛśānaiḥ kṛṣṇo muktairijyate vītamohaiḥ || 2\|58||sṛṣṭā brahmādayo devā nihatā yena dānavāḥ |tasmai devādidevāya namaste śārṅgadhāriṇe || 2\|59||sraṣṭṛtvaṃ devānāṃ muktisraṣṭṛtvamucyate nānyat |utpattirdaityānāmapi yasmātsammitā viśeṣo'yam || 2\|60||atha ca daityahatistamasi sthirā niyatasaṃ sthitireva na cānyathā |tanuvibhāgakṛtiḥ sakaleṣviyaṃ nahi viśeṣakṛtā suradaityagā || 2\|61||(31) \'kvacidantaritānapi' iti vacanāt, idamādyapadyamasahamānāḥ kecidādau na likhanti |keral| adeśasya purātanapustakeṣu adyāpi dṛśyate | kathamanyathā lokācāryo vyāsaḥlakṣaparimitaṃ granthaṃ kurvan granthādau lokaśikṣaṇāya maṅgal| apadyaṃ na racayet?yato'lpīyasi granthe bhāgavate harivaṃ śādau ca satyaṃ paraṃ dhīmahi iti,so'nādirvāsudevaḥ śamayatu duritaṃ janmajanmārjitam iti ca lokaśikṣaṇārthaṃmaṅgal| amakarot | ato asminmahāgranthe sakalaśiṣṭānāṃ gururvyāsaḥ maṅgal| amācaredevetijñeyam | bhā\| pra |kṣkṣ|tamimameva surāsurasañcaye harikṛtaṃ praviśeṣamudīkṣitum |prativibhajya ca bhīmasuyodhanau svaparapakṣabhidā kathitā kathā || 2\|62||namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase |yasya prasādādvakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām || 2\|63||vāsudevastu bhagavān kīrtito'tra sanātanaḥ |pratibimbamivā'darśe yaṃ paśyantyātmani sthitam || 2\|64||nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |etena satyavākyena sarvārthān sādhayāmyaham || 2\|65||ādyantayorityavadatsa yasmādvyāsātmako viṣṇurudāraśaktiḥ |tasmātsamastā harisadguṇānāṃ nirṇītaye bhāratagā kathaiṣā || 2\|66||satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamuddhṛtya bhujamucyate |vedaśāstrātparaṃ nāsti na daivaṃ keśavātparam || 2\|67||āloḍya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ |idamekaṃ suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā || 2\|68||smartavyaḥ satataṃ viṣṇurvismartavyo na jātucit |sarve vidhiniṣedhāḥ syuretayoreva kiṅkarāḥ || 2\|69||ko hi taṃ vedituṃ śakto yo na syāttadvidho'paraḥ |tadvidhaścāparo nāsti tasmāttaṃ veda saḥ svayam || 2\|70||ko hi taṃ vedituṃ śakto nārāyaṇamanāmayam |ṛte satyavatīsūnoḥ kṛṣṇādvā devakīsutāt || 2\|71||aprameyo'niyojyaśca svayaṃ kāmagamo vaśī |modatyeṣa sadā bhūtairbālaḥ krīḍanakairiva || 2\|72||na pramātuṃ mahābāhuḥ śakyo'yaṃ madhusūdanaḥ |kṣkṣi|paramātparametasmādviśvarūpānna vidyate || 2\|73||vasudevasuto nāyaṃ nāyaṃ garbhe'vasatprabhuḥ |nāyaṃ daśarathājjāto na cāpi jamadagnitaḥ || 2\|74||jāyate naiva kutrāpi mriyate kuta eva tu |na vedhyo muhyate nāyaṃ bad|hdhyate naiva kenacit |kuto duḥkhaṃ svatantrasya nityānandaikarūpiṇaḥ || 2\|75||īśannapi hi deveśaḥ sarvasya jagato hariḥ |karmāṇi kurute nityaṃ kīnāśa iva durbalaḥ || 2\|76||nā'tmānaṃ veda mugdho'yaṃ duḥkhī sītāṃ ca mārgate |baddhaḥ śakrajitetyādi līlaiṣā'suramohinī || 2\|77||muhyate śastrapātena bhinnatvagrudhirasravaḥ |ajānan pṛcchati smānyāṃ stanuṃ tyaktvā divaṃ gataḥ || 2\|78||ityādyasuramohāya darśayāmāsa nāṭyavat |avidyamānameveśaḥ kuhakaṃ tadviduḥ surāḥ || 2\|79||prādurbhāvā hareḥ sarve naiva prakṛtidehinaḥ |nirdoṣā guṇasampūrṇā darśayantyanyathaiva tu || 2\|80||duṣṭānāṃ mohanārthāya satāmapi tu kutracit |yathāyogyaphalaprāptyai līlaiṣā paramātmanaḥ || 2\|81||jñānaṃ te'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ |yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate(32) || 2\|82||ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pral| ayastathā |mattaḥ parataraṃ nānyatkiñcidasti dhanañjaya(33) || 2\|83||(32) bhagavadgītā 7\|2(33) bhagavadgītā 7\|67kṣkṣī'vajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam(34) |moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ |rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ (35) || 2\|84||mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ |bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam(36) || 2\|85||pitā'si lokasya carācarasya tvamasya pūjyaśca gururgarīyān |na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyo lokatraye'pyapratimaprabhāva(37) || 2\|86||paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ (38) || 2\|87||mamayonirmahadbrahma tasmin garbhaṃ dadhāmyaham |sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata(39) || 2\|88||dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca |kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate || 2\|89||uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ |yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ || 2\|90||yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ |ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ || 2\|91||yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam |sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata || 2\|92||iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayā'nagha |(34) bhagavadgītā 9\|11(35) bhagavadgītā 9\|12(36) bhagavadgītā 9\|13(37) bhagavadgītā 11\|43(38) bhagavadgītā 14\|1(39) bhagavadgītā 14\|3kṣkṣīi|etadbuddhvā buddhimān syātkṛtakṛtyaśca bhārata(40) || 2\|93||dvau bhūtasargau loke'smin daiva āsura eva ca |daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu (41) || 2\|94||asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram(42) |īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavān sukhī (43) || 2\|95||māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ (44) |tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃ sāreṣu narādhamān |kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu(45) || 2\|96||āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani |māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim(46) || 2\|97||sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate |avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sātvikam(47) || 2\|98||sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |iṣṭo'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam(48) || 2\|99||manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru |māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me(49) || 2\|100||pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam |sarveṣveteṣu rājendra jñāneṣvetadviśiṣyate(50) || 2\|101||(40) bhagavadgītā 15\|1620(41) bhagavadgītā 16\|6(42) bhagavadgītā 16\|8(43) bhagavadgītā 16\|14(44) bhagavadgītā 16\|18(45) bhagavadgītā 16\|19(46) bhagavadgītā 16\|20(47) bhagavadgītā 18\|20(48) bhagavadgītā 18\|64(49) bhagavadgītā 18\|65(50) mahā\\| 12\|337\|63 *kṣkṣiv|jñāneṣveteṣu rājendra sāṅkhyapāśupatādiṣu |yathāyogaṃ yathānyāyaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ paraḥ (51) || 2\|102||pañcarātravido mukhyā yathākramaparā nṛpa |ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te(52) || 2\|103||(janamejaya uvāca)bahavaḥ puruṣā brahmannutāho eka eva tu |ko hyatra puruṣaśreṣṭhastaṃ bhavān vaktumarhati(53) || 2\|104||vaiśampāyana uvācanaitadicchanti puruṣamekaṃ kurukulodvaha |bahūnāṃ puruṣāṇāṃ hi yathaikā yonirucyate |tathā taṃ puruṣaṃ viśvamākhyāsyāmi guṇādhikam(54) || 2\|105||āha brahmaitamevārthaṃ mahādevāya pṛcchate |tasyaikasya mamatvaṃ hi sa caikaḥ puruṣo virāṭ || 2\|106||ahaṃ brahmā cā'dya īśaḥ prajānāṃtasmājjātastvaṃ ca mattaḥ prasūtaḥ |matto jagatsthāvaraṃ jaṅgamaṃ casarve vedā sarahasyāśca putra || 2\|107||tathaiva bhīmavacanaṃ dharmajaṃ pratyudīritam |brahmeśānādibhiḥ sarvaiḥ sametairyadguṇāṃ śakaḥ |nāvasāyayituṃ śakyo vyācakṣāṇaiśca sarvadā || 2\|108||(51) mahā\\| 12\|337\|64 *(52) mahā\\| 12\|337\|67 *(53) mahā\\| 12\|338\|1 *(54) mahā\\| 12\|338\|23 *kṣkṣv|sa eṣa bhagavān kṛṣṇo naiva kevalamānuṣaḥ |yasya prasādajo brahmā rudraśca krodhasambhavaḥ || 2\|109||vacanaṃ caiva kṛṣṇasya jyeṣṭhaṃ kuntīsutaṃ prati |rudraṃ samāśritā devā rudro brahmāṇamāśritaḥ |brahmā māmāśrito nityaṃ nāhaṃ kiñcidupāśritaḥ || 2\|110||yathā"śritāni jyotīṃ ṣi jyotiḥ śreṣṭhaṃ divākaram |evaṃ muktagaṇāḥ sarve vāsudevamupāśritāḥ || 2\|111||bhaviṣyatparvagaṃ cāpi vaco vyāsasya sādaram |vāsudevasya mahimā bhārate nirṇayoditaḥ || 2\|112||tadarthāstu kathāḥ sarvā nānyārthaṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ |tatpratīpaṃ tu yaddṛśyenna tanmama manīṣitam || 2\|113||bhāṣāstu trividhāstatra mayā vai sampradarśitāḥ |ukto yo mahimā viṣṇoḥ sa tūkto hi samādhinā || 2\|114||śaivadarśanamālambya kvacicchaivī kathoditā |samādhibhāṣayoktaṃ yattatsarvaṃ grāhyameva hi || 2\|115||aviruddhaṃ samādhestu darśanoktaṃ ca gṛhyate |ādyantayorviruddhaṃ yaddarśanaṃ tadudāhṛtam || 2\|116||darśanāntarasiddhaṃ ca guhyabhāṣā'nyathā bhavet |tasmādviṣṇorhi mahimā bhāratokto yathārthataḥ || 2\|117||tasyāṅgaṃ prathamaṃ vāyuḥ prādurbhāvatrayānvitaḥ |prathamo hanumānnāma dvitīyo bhīma eva ca |pūrṇaprajñastṛtīyastu bhagavatkāryasādhakaḥ || 2\|118||tretādyeṣu yugeṣveṣa sambhūtaḥ keśavājñayā |ekaikaśastriṣu pṛthagdvitīyāṅgaṃ sarasvatī || 2\|119||kṣkṣvi|śaṃ rūpe tu ratervāyau śrīrityeva ca kīrtyate |saiva ca draupadī nāma kāl\| ī candreti cocyate || 2\|120||tṛtīyāṅgaṃ hareḥ śeṣaḥ prādurbhāvasamanvitaḥ |prādurbhāvā naraścaiva lakṣmaṇo bala eva ca || 2\|121||rudrātmakatvāccheṣasya śuko drauṇiśca tattanū |indre narāṃ śasampattyā pārtho'pīṣattadātmakaḥ || 2\|122||pradyumnādyāstato viṣṇoraṅgabhūtāḥ krameṇa tu |caritaṃ vaiṣṇavānāṃ tadviṣṇūdrekāya kathyate || 2\|123||tathā bhāgavate'pyuktaṃ hanūmadvacanaṃ param |martyāvatārastviha martyaśikṣaṇaṃ rakṣovadhāyaiva na kevalaṃ vibhoḥ |kuto'sya hi syū ramataḥ sva ātman sītākṛtāni vyasanānīśvarasya || 2\|124||na vai sa ātmā'tmavatāmadhīśvaro bhuṅkte hi duḥkhaṃ bhagavān vāsudevaḥ |na strīkṛtaṃ kaśmalamaśnuvīta na lakṣmaṇaṃ cāpi jahāti karhicit(55) || 2\|125||yatpādapaṅkajaparāganiṣevakāṇāṃ duḥkhāni sarvāṇi layaṃ prayānti |sa brahmavandyacaraṇo janamohanāya strīsa' ngināmiti ratiṃ prathayaṃścacāra || 2\|126||kvacicchivaṃ kvacidṛṣīn kvaciddevān kvacinnarān |namatyarcayati stauti varānarthayate'pi ca || 2\|127||li ṅgaṃ pratiṣṭhāpayati vṛṇotyasurato varān |sarveśvaraḥ svatantro'pi sarvaśaktiśca sarvadā |sarvajño'pi vimohāya janānāṃ puruṣottamaḥ || 2\|128||tasmādyo mahimā viṣṇoḥ sarvaśāstroditaḥ sa hi |nānyadityeṣa śāstrāṇāṃ nirṇayaḥ samudāhṛtaḥ |(55) bhā\| u\\| 5\|19\|56kṣkṣvī|bhāratārthastridhā proktaḥ svayaṃ bhagavataiva hi || 2\|129||manvādi kecidbruvate hyāstīkādi tathā pare |tathoparicarādyanye bhārataṃ paricakṣate(56) || 2\|130||sakṛṣṇān pāṇḍavān gṛhya yo'yamarthaḥ pravartate |prātilomyādivaicitryāttamāstīkaṃ pracakṣate || 2\|131||dharmo bhaktyādidaśakaḥ śrutādiḥ śīlavainayau |sabrahmakāstu te yatra manvādiṃ taṃ vidurbudhāḥ || 2\|132||nārāyaṇasya nāmāni sarvāṇi vacanāni tu |tatsāmarthyābhidhāyīni tamauparicaraṃ viduḥ || 2\|133||bhaktirjñānaṃ savairāgyaṃ prajñā medhā dhṛtiḥ sthitiḥ |yogaḥ prāṇo balaṃ caiva vṛkodara iti smṛtaḥ || 2\|134||etaddaśātmako vāyustasmādbhīmastadātmakaḥ |sarvavidyā draupadī tu yasmātsaiva sarasvatī || 2\|135||ajñānādisvarūpastu kalirduryodhanaḥ smṛtaḥ |viparītaṃ tu yajjñānaṃ duḥ śāsana itīritaḥ || 2\|136||nāstikyaṃ śakunirnāma sarvadoṣātmakāḥ pare |dhārtarāṣṭrāstvahaṅkāro drauṇī rudrātmako yataḥ || 2\|137||droṇādyā indriyāṇyeva pāpānyanye tu sainikāḥ |pāṇḍaveyāśca puṇyāni teṣāṃ viṣṇurniyojakaḥ || 2\|138||evamadhyātmaniṣṭhaṃ hi bhārataṃ sarvamucyate |durvijñeyamataḥ sarvairbhārataṃ tu surairapi || 2\|139||svayaṃ vyāso hi tadveda brahmā vā tatprasādataḥ |(56) mahā\| 1\|1\|50 *kṣkṣvīi|tathā'pi viṣṇuparatā bhārate sārasaṅgrahaḥ || 2\|140||ityādivyāsavākyaistu viṣṇūtkarṣo'vagamyate |vāyvādīnāṃ kramaścaiva tadvākyaireva cintyate || 2\|141||vāyurhi brahmatāmeti tasmādbrahmaiva sa smṛtaḥ |na brahmasadṛśaḥ kaścicchivādiṣu kathañcana || 2\|142||jñāne virāge haribhaktibhāve dhṛtisthitiprāṇabaleṣu yoge |buddhau ca nānyo hanumatsamānaḥ pumān kadācitkva ca kaścanaiva || 2\|143||bal| itthā tadvapuṣe dhāyi darśataṃ devasya bhargaḥ sahaso yato jani |yadīmupahvarate sādhate matirṛtasya dhenā anayanta sasrutaḥ || 2\|144||pṛkṣo vapuḥ pitumānnitya āśaye dvitīyamā saptaśivāsu mātṛṣu |tṛtīyamasya vṛṣbhasya dohase daśapramatiṃ janayanta yoṣaṇaḥ || 2\|145||niryadīṃ budhnānmahiṣasya varpasa īśānāsaḥ śavasā kranta sūrayaḥ |yadīmanu pradivo madhva ādhave guhāsantaṃ mātariśvā mathāyati || 2\|146||pra yatpituḥ paramānnīyate paryā pṛkṣudho vīrudho daṃ su rohati |ubhā yadasya januṣaṃ yadinvata ādidyaviṣṭho abhavadghṛṇā śuciḥ || 2\|147||ādinmātṛrāviśadyāsvā śucirahiṃ syamāna urviyā vivāvṛdhe |anuyatpūrvā aruhatsanājuvo ni navyaśīṣvavarāsu dhāvate(57) || 2\|148||aśvamedhaḥ kratuśreṣṭho jyotiḥ śreṣṭho divākaraḥ |brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho devaśreṣṭhastu mārutaḥ || 2\|149||balamindrasya giriśo giriśasya balaṃ marut |balaṃ tasya hariḥ sākṣānna harerbalamanyataḥ || 2\|150||vāyurbhīmo bhīmanādo mahaujāḥ sarveṣāṃ ca prāṇināṃ prāṇabhūtaḥ |(57) ṛgveda 1\|141\|15kṣkṣikṣ'nāvṛttirdehināṃ dehapāte tasmādvāyurdevadevo viśiṣṭaḥ || 2\|151||tattvajñāne viṣṇubhaktau dhairye sthairye parākrame |vege ca lāghave caiva pralāpasya ca varjane || 2\|152||bhīmasenasamo nāsti senayorubhayorapi |pāṇḍitye ca paṭutve ca śūratve ca bale'pi ca || 2\|153||tathā yudhiṣṭhireṇāpi bhīmaṃ prati samīritam |dharmaścārthaśca kāmaśca mokṣaścaiva yaśo dhruvam |tvayyāyattamidaṃ sarvaṃ sarvalokasya bhārata || 2\|154||virāṭaparvagaṃ cāpi vaco duryodhanasya hi || 58vīrāṇāṃ śāstraviduṣāṃ kṛtināṃ tattvanirṇaye |sattve bāhubale dhairye prāṇe śārīrasambhave || 2\|155||sāmprataṃ mānuṣe loke sadaityanararākṣase |catvāraḥ prāṇināṃ śreṣṭhāḥ sampūrṇabalapauruṣāḥ || 2\|156||bhīmaśca balabhadraśca madrarājaśca vīryavān |caturthaḥ kīcakasteṣāṃ pañcamaṃ nānuśuśrumaḥ |anyonyānantarabalāḥ kramādeva prakīrtitāḥ || 2\|157||vacanaṃ vāsudevasya tathodyogagataṃ param |yatkiñcā'tmani kalyāṇaṃ sambhāvayasi pāṇḍava |sahasraguṇamapyetattvayi sambhāvayāmyaham || 2\|158||yādṛśe ca kule jātaḥ sarvarājābhipūjite |(58) vīrāṇāṃ śāstraviduṣām, nāsti nārāyaṇasamam ityādi mahābhāratādyuktānibhagavatpādairudāhṛtāni mudritapustakeṣu anupalabhyatve'pi prācīnakośeṣuprāyaśaḥ dṛṣyante |kṣkṣkṣ|yādṛśāni ca karmāṇi bhīma tvamasi tādṛśaḥ (59) || 2\|159||asmin yuddhe bhīmasena tvayi bhāraḥ samāhitaḥ |dhūrarjunena voḍhavyā voḍhavya itaro janaḥ (60) |uktaṃ purāṇe brahmāṇḍe brahmaṇā nāradāya ca || 2\|160||yasyāḥ prasādātparamaṃ vidanti śeṣaḥ suparṇo giriśaḥ surendraḥ |mātā ca yaiṣāṃ prathamaiva bhāratī sā draupadī nāma babhūva bhūmau || 2\|161||yā mārutādgarbhamadhatta pūrvaṃ śeṣaṃ suparṇaṃ girīśaṃ surendram |caturmukhābhāṃścaturaḥ kumārān sā draupadī nāma babhūva bhūmau || 2\|162||yasyādhiko bale nāsti bhīmasenamṛte kvacit |na vijñāne na ca jñāna eṣa rāmaḥ sa lāṅgalī || 2\|163||yasya na pratiyoddhā'sti bhīmamekamṛte kvacit |anviṣyāpi trilokeṣu sa eṣa musalāyudhaḥ || 2\|164||tathā yudhiṣṭhireṇaiva bhīmāya samudīritam |anujñāto rauhiṇeyāttvayā caivāparājita |sarvavidyāsu bībhatsuḥ kṛṣṇena ca mahātmanā || 2\|165||anveṣa rauhiṇeyaṃ ca tvāṃ ca bhīmāparājitam |vīrye śaurye'pi vā nānyastṛtīyaḥ phalgunādṛte || 2\|166||tathaiva draupadīvākyaṃ vāsudevaṃ pratīritam |adhijyamapi yatkartuṃ śakyate naiva gāṇḍivam |anyatra bhīmapārthābhyāṃ bhavataśca janārdana || 2\|167||tathaivānyatra vacanaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritam |(59) mahā\| 5\|75\|34 *(60) mahā\| 5\|75\|18 *kṣkṣkṣi|dvāveva puruṣau loke vāsudevādanantarau |bhīmastu prathamastatra dvitīyo drauṇireva ca || 2\|168||akṣayāviṣudhī divye dhvajo vānaralakṣaṇaḥ |gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ śreṣṭhaṃ tena drauṇervaro'rjunaḥ || 2\|169||ityādyanantavākyāni santyevārthe vivakṣite |kāniciddarśitānyatra diṇmātrapratipattaye || 2\|170||tasmāduktakrameṇaiva puruṣottamatā hareḥ |anaupacārikī siddhā brahmatā ca vinirṇayāt || 2\|171||pūrṇaprajñakṛteyaṃ saṅkṣepāduddhṛtiḥ suvākyānām |śrīmadbhāratagānāṃ viṣṇoḥ pūrṇatvanirṇayāyaiva || 2\|172||sa prīyatāṃ paratamaḥ paramādanantaḥ santārakaḥ satatasaṃ sṛtidustarārṇāt |yatpādapadmamakarandajuṣo hipārthāḥ svārājyamāpurubhayatra sadā vinodāt || 2\|173||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेवाक्योद्धारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayevākyoddhāro nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||

(सर्गानुसर्गलयप्रादुर्भावनिर्णयः )ॐ । जयत्यजोऽखण्डगुणोरुमण्डलः सदोदितो ज्ञानमरीचिमाली ।स्वभक्तहार्दोच्चतमोनिहन्ता व्यासावतारो हरिरात्मभास्करः ॥ ३\।१॥जयत्यजोऽक्षीणसुखात्मबिम्बः स्वैश्वर्यकान्तिप्रततः सदोदितः ।स्वभक्तसन्तापदुरिष्टहन्ता रामावतारो हरिरीशचन्द्रमाः ॥ ३\।२॥जयत्यसङ्ख्योरुबलाम्बुपूरो गुणोच्चरत्नाकर आत्मवैभवः ।सदा सदात्मज्ञनदीभिराप्यः कृष्णावतारो हरिरेकसागरः ॥ ३\।३॥नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरये(६१) ॥ ३\।४॥जयो नामेतिहासोऽयं कृष्णद्वैपायनेरितः ।वायुर्नरोत्तमो नाम देवीति श्रीरुदीरिता ॥ ३\।५॥नारायणो व्यास इति वाच्यवक्तृस्वरूपकः ।एकः स भगवानुक्तः साधकेशो नरोत्तमः ॥ ३\।६॥उपसाधको नरश्चोक्तो देवी भाग्यात्मिका नृणाम् ।सरस्वती वाक्यरूपा तस्मान्नम्या हि तेऽखिलाः ।कृष्णौ सत्या भीमपार्थौ कृष्णेत्युक्ता हिभारते ॥ ३\।७॥सर्वस्य निर्णयसुवाक्यसमुद्धृती तुस्वाध्याययोर्हरिपदस्मरणेन कृत्वा ।आनन्दतीर्थवरनामवती तृतीया भौमी तनुर्मरुत आह कथाः परस्य ॥ ३\।८॥व्यूढश्चतुर्धा भगवान् स एको मायां श्रियं सृष्टिविधित्सयाऽर ।रूपेण पूर्वेण सवासुदेवनाम्ना विरिञ्चं सुषुवे च साऽतः ॥ ३\।९॥सङ्कर्षणाच्चापि जयातनूजो बभूव साक्षाद्बलसं विदात्मा ।वायुर्य एवाथ विरिञ्चनामा भविष्य आद्यो न परस्ततो हि ॥ ३\।१०॥(६१) महा\। आदि\। १\।१ *क्ष्क्ष्क्षीइ।सूत्रं स वायुः पुरुषो विरिञ्चः प्रद्युम्नतश्चाथ कृतौ स्त्रियौ द्वे ।प्रजज्ञतुर्यमल्\। ए तत्र पूर्वा प्रधानसंज्ञा प्रकृतिर्जनित्री ॥ ३\।११॥श्रद्धा द्वितीयाऽथ तयोश्च योगो बभूव पुं सैव च सूत्रनाम्ना ।हरेर्नियोगादथ सम्प्रसूतौ शेषः सुपर्णश्च तयोः सहैव ॥ ३\।१२॥शेषस्तयोरेव हि जीवनामा कालात्मकः सोऽथ सुपर्ण आसीत् ।तौ वाहनं शयनं चैव विष्णोः काला जयाद्याश्च तत प्रसूताः ॥ ३\।१३॥काला जयाद्या अपि विष्णुपार्षदा यस्मादण्डात्परतः सम्प्रसूताः ।नीचाः सुरेभ्यस्तत एव तेऽखिला विष्वक्सेनो वायुजः खेन तुल्यः ॥ ३\।१४॥व्यूहात्तृतीयात्पुनरेव विष्णोर्देवांश्चतुर्वर्णगतान् समस्तान् ।सङ्गृह्य बीजात्मतयाऽनिरुद्धो न्यधत्त शान्त्यां त्रिगुणात्मिकायाम् ॥ ३\।१५॥ततो महत्तत्त्वतनुर्विरिञ्चः स्थूलात्मनैवाजनि वाक्च देवी ।तस्यामहङ्कारतनुं स रुद्रं ससर्ज बुद्धिं च तदर्द्धदेहाम् ॥ ३\।१६॥बुद्।ह्ध्यामुमायां स शिवस्त्रिरूपो मनश्च वैकारिकदेवसङ्घान् ।दशेन्द्रियाण्येव च तैजसानि क्रमेण खादीन् विषयैश्च सार्द्धम् ॥ ३\।१७॥पुं सः प्रकृत्यां च पुनर्विरिञ्चाच्छिवोऽथ तस्मादखिलाः सुरेशाः ।जाताः सशक्राः पुनरेव सूत्राच्छ्रद्धा सुतानाप सुरप्रवीरान् ।शेषं शिवं चेन्द्रमथेन्द्रतश्च सर्वे सुरा यज्ञगणाश्च जाताः ॥ ३\।१८॥पुनश्च माया त्रिविधा बभूव सत्त्वादिरूपैरथ वासुदेवात् ।सत्त्वात्मिकायां स बभूव तस्मात्स विष्णुनामैव निरन्तरोऽपि ।रजस्तनौ चैव विरिञ्च आसीत्तमस्तनौ शर्व इति त्रयोऽस्मात् ॥ ३\।१९॥एते हि देवाः पुनरण्डसृष्टावशक्नुवन्तो हरिमेत्य तुष्टुवुः ।त्वं नो जगच्चित्रविचित्रसर्गनिस्सीमशक्तिः कुरु सन्निकेतम् ॥ ३\।२०॥इति स्तुतस्तैः पुरुषोत्तमोऽसौ स विष्णुनामा श्रियमाप सृष्टये ।सुषाव सैवाण्डमधोक्षजस्य शुष्मं हिरण्यात्मकमम्बुमध्ये ॥ ३\।२१॥क्ष्क्ष्क्षिव्।तस्मिन् प्रविष्टा हरिणैव सार्द्धं सर्वे सुरास्तस्य बभूव नाभेः ।लोकात्मकं पद्मममुष्य मध्ये पुनर्विरिञ्चोऽजनि सद्गुणात्मा ॥ ३\।२२॥तस्मात्पुनः सर्वसुराः प्रसूतास्ते जानमाना अपि निर्णयाय ।निस्सृत्य कायादुत पद्मयोनेः सम्प्राविशन् क्रमशो मारुतान्ताः ॥ ३\।२३॥पपात वायोर्गमनाच्छरीरं तस्यैव चाऽवेशत उत्थितं पुनः ।तस्मात्स एको विबुधप्रधान इत्याश्रिता देवगणास्तमेव ।हरेर्विरिञ्चस्य च मध्यसं स्थितेस्तदन्यदेवाधिपतिः स मारुतः ॥ ३\।२४॥ततो विरिञ्चो भुवनानि सप्त ससप्तकान्याशु चकार सोऽब्जात् ।तस्माच्च देवा ऋषयः पुनश्च वैकारिकाद्याः सशिवा बभूवुः ॥ ३\।२५॥अग्रे शिवोऽहम्भव एव बुद्धेरुमा मनोजौ सह शक्रकामौ ।गुरुर्मनुर्दक्ष उतानिरुद्धः सहैव पश्चान्मनसः प्रसूताः ॥ ३\।२६॥चक्षुः श्रुतिभ्यां स्पर्शात्सहैव रविः शशी धर्म इमे प्रसूताः ।जिह्वाभवो वारिपतिर्नसोश्च नासत्यदस्रौ क्रमशः प्रसूताः ॥ ३\।२७॥ततः सनाद्याश्च मरीचिमुख्या देवाश्च सर्वे क्रमशः प्रसूताः ।ततोऽसुराद्या ऋषयो मनुष्या जगद्विचित्रं च विरिञ्चतोऽभूत् ॥ ३\।२८॥उक्तक्रमात्पूर्वभवस्तु यो यः श्रेष्ठः स स ह्यासुरकानृते च ।पूर्वस्तु पश्चात्पुनरेव जातो नाश्रेष्ठतामेति कथञ्चिदस्य ।गुणास्तु कालात्पितृमातृदोषात्स्वकर्मतो वाऽभिभवं प्रयान्ति ॥ ३\।२९॥लयो भवेद्व्युत्क्रमतो हि तेषां ततो हरिः प्रल्। अये श्रीसहायः ।शेतेनिजानन्दममन्दसान्द्रसन्दोहमेकोऽनुभवन्ननन्तः ॥ ३\।३०॥अनन्तशीर्षास्यकरोरुपादः सोऽनन्तमूर्तिः स्वगुणाननन्तान् ।अनन्तशक्तिः परिपूर्णभोगो भुञ्जन्नजस्रं निजरूप आस्ते ॥ ३\।३१॥एवं पुनः सृजते सर्वमेतदनाद्यनन्तो हि जगत्प्रवाहः ।नित्याश्च जीवाः प्रकृतिश्च नित्या कालश्च नित्यः किमु देवदेवः ॥ ३\।३२॥क्ष्क्ष्क्ष्व्।यथा समुद्रात्सरितः प्रजाताः पुनस्तमेव प्रविशन्ति शश्वत् ।एवं हरेर्नित्यजगत्प्रवाहस्तमेव चासौ प्रविशत्यजस्रम् ॥ ३\।३३॥एवं विदुर्ये परमामनन्तामजस्य शक्तिं पुरुषोत्तमस्य ।तस्य प्रसादादथ दग्धदोषास्तमाप्नुवन्त्याशु परं सुरेशम् ॥ ३\।३४॥देवानिमान्मुक्तसमस्तदोषान् स्वसन्निधाने विनिवेश्य देवः ।पुनस्तदन्यानधिकारयोग्यां स्तत्तद्गणानेव पदे नियुङ्क्ते ॥ ३\।३५॥पुनश्च मारीचत एव देवा जाता आदित्यामसुराश्च दित्याम् ।गावो मृगाः पक्ष्युरगादिसत्त्वा दाक्षायणीष्वेव समस्तशोऽपि ॥ ३\।३६॥ततः स मग्नामलयो लयोदधौ महीं विलोक्याऽशु हरिर्वराहः ।भूत्वा विरिञ्चार्थ इमां सशैलामुद्धृत्य वारामुपरि न्यधात्स्थिरम् ॥ ३\।३७॥अथाब्जनाभप्रतिहारपालौ शापात्त्रिशो भूमितल्। एऽभिजातौ ।दित्यां हिरण्यावथ राक्षसौ च पैतृष्वसेयौ च हरेः परस्तात् ॥ ३\।३८॥हतो हिरण्याक्ष उदारविक्रमो दितेः सुतो योऽवरजः सुरार्थे ।धात्राऽर्थितेनैव वराहरूपिणा धरोद्धृतौ पूर्वहतोऽब्जजोद्भवः ॥ ३\।३९॥अथो विधातुर्मुखतो विनिः सृतान् वेदान् हयास्यो जगृहेऽसुरेन्द्रः ।निहत्य तं मत्स्यवपुर्जुगोप मनुं मुनीं स्तांश्च ददौ विधातुः ॥ ३\।४०॥मन्वन्तरप्रल्। अये मत्स्यरूपो विद्यामदान्मनवे देवदेवः ।वैवस्वतायोत्तमसं विदात्मा विष्णोः स्वरूपप्रतिपत्तिरूपाम् ॥ ३\।४१॥अथो दितेर्ज्येष्ठसुतेन शश्वत्प्रपीडिता ब्रह्मवरात्सुरेशाः ।हरिं विरिञ्चेन सहोपजग्मुर्दौरात्म्यमस्यापि शशं सुरस्मै ॥ ३\।४२॥अभिष्टुतस्तैर्हरिरुग्रवीर्यो नृसिं हरूपेण साविरासीत् ।हत्वा हिरण्यं च सुताय तस्य दत्वाऽभयं देवगणानतोषयत् ॥ ३\।४३॥सुरासुराणामुदधिं विमथ्नतां दधार पृष्ठेन गिरिं स मन्दरम् ।क्ष्क्ष्क्ष्वि।वरप्रदानादपरैरधार्यं हरस्य कूर्मो बृहदण्डवोढा ॥ ३\।४४॥वरादजेयत्वमवाप दैत्यराट्चतुर्मुखस्यैव बलिर्यदा तदा ।अजायतेन्द्रावरजोऽदितेः सुतो महानजोऽप्यब्जभवादिसं स्तुतः ॥ ३\।४५॥स वामनात्माऽसुरभूभृतोऽध्वरं जगाम गां सन्नमयन् पदे पदे(६२) ।जहार चास्माच्छलतस्त्रिविष्टपं त्रिभिः क्रमैस्तच्च ददौ निजाग्रजे ॥ ३\।४६॥पितामहेनास्य पुरा हियाचितो बलेः कृते केशव आह यद्वचः ।नायाञ्चयाऽहं प्रतिहन्मि तं बलिं शुभाननेत्येव ततोऽभ्ययाचत ॥ ३\।४७॥बभूविरे चन्द्रललामतो वरात्पुरा ह्यजेया असुरा धरातल्। ए ।तैरर्दिता वासवनायकाः सुराः पुरो निधायाब्जजमस्तुवन् हरिम् ॥ ३\।४८॥विरिञ्चसृष्टैर्नितरामवध्यौ वराद्विधातुर्दितिजौ हिरण्यकौ ।तथा हयग्रीव उदारविक्रमस्त्वया हता ब्रह्मपुरातनेन ॥ ३\।४९॥स चासुरान् रुद्रवरादवध्यानिमान् समस्तैरपि देवदेव ।निः सीमशक्त्यैव निहत्य सर्वान् हृदम्बुजे नो निवसाथ शश्वत् ॥ ३\।५०॥इत्यादरोक्तस्त्रिदशैरजेयः स शार्ङ्गधन्वाऽथ भृगूद्वहोऽभूत् ।रामो निहत्यासुरपूगमुग्रं नदाननादिर्विदधेऽसृजैव ॥ ३\।५१॥ततः पुलस्त्यस्य कुले प्रसूतौ तावादिदैत्यौ जगदेकशत्रू ।परैरवध्यौ वरतः पुरा हरेः सुरैरजेयौ च वराद्विधातुः ॥ ३\।५२॥सर्वैरजेयः स च कुम्भकर्णः पुरातने जन्मनि धातुरेव ।वरान्नरादीनृत एव रावणस्तदातनात्तौ त्रिदशानबाधताम् ॥ ३\।५३॥तदाऽब्जजं शूलिनमेव चाग्रतो निधाय देवाः पुरुहूतपूर्वकाः ।पयोम्बुधौ भोगिपभोगशायिनं समेत्य योग्यां स्तुतिमभ्ययोजयन् ॥ ३\।५४॥त्वमेक ईशः परमः स्वतन्त्रस्त्वमादिरन्तो जगतो नियोक्ता ।(६२) भा\। उ\। ८\।१७\।२०क्ष्क्ष्क्ष्वी।त्वदाज्ञयैवाखिलमम्बुजोद्भवा वितेनिरेऽग्र्याश्चरमाश्च येऽन्ये ॥ ३\।५५॥मनुष्यमानात्त्रिशतं सषष्टिकं दिवौकसामेकमुशन्ति वत्सरम् ।द्विषट्सहस्रैरपि तैश्चतुर्युगं त्रेतादिभिः पादश एव हीनैः ॥ ३\।५६॥सहस्त्रवृत्तं तदहः स्वयम्भुवो निशा च तन्मानमितं शरच्छतम् ।त्वदाज्ञया स्वाननुभूय भोगानुपैति सोऽपि त्वरितस्त्वदन्तिकम् ॥ ३\।५७॥त्वया पुरा कर्णपुटाद्विनिर्मितौ महासुरौ तौ मधुकैटभाख्यौ ।प्रभञ्जनावेशवशात्तवाऽज्ञया बलोद्धतावाशु जले व्यवर्धताम् ॥ ३\।५८॥त्वदाज्ञया ब्रह्मवरादवध्यौ चिक्रीडिषासम्भवया मुखोद्गतान् ।स्वयम्भुवो वेदगणानहार्षतां तदाऽभवस्त्वं हयशीर्ष ईश्वरः ॥ ३\।५९॥आहृत्य वेदानखिलान् प्रदाय स्वयम्भुवे तौ च जघन्थ दस्यू ।निष्पीड्य तावूरुतल्\। ए कराभ्यां तन्मेदसैवाऽशु चकर्थ मेदिनीम् ॥ ३\।६०॥एवं सुराणां च निसर्गजं बलं तथाऽसुराणां वरदानसम्भवम् ।वशे तवैतद्द्वयमप्यतो वयं निवेदयामः पितुरेव तेऽखिलम् ॥ ३\।६१॥इमौ च रक्षोऽधिपती वरोद्धतौ जहि स्ववीर्येण नृषु प्रभूतः ।इतीरिते तैरखिलैः सुरेश्वरैर्बभूव रामो जगतीपतिः प्रभुः ॥ ३\।६२॥स कश्यपस्यादितिगर्भजन्मनो विवस्वतस्तन्तुभवस्य भूभृतः ।गृहे दशस्यन्दननामिनोऽभूत्कौसल्यकानाम्नि तदर्थिनेष्टः ॥ ३\।६३॥तदाज्ञया देवगणा बभूविरे पुरैव पश्चादपि तस्य भूम्नः ।निषेवणायोरुगुणस्य वानरेष्वथो नरेष्वेव च पश्चिमोद्भवाः ॥ ३\।६४॥स देवतानां प्रथमो गुणाधिको बभूव नाम्ना हनुमान् प्रभञ्जनः ।स्वसम्भवः केसरिणो गृहे प्रभुर्बभूव वाली स्वत एव वासवः ॥ ३\।६५॥सुग्रीव आसीत्परमेष्ठितेजसा युतो रविः स्वात्मत एव जाम्बवान् ।य एव पूर्वं परमेष्ठिवक्षसस्त्वगुद्भवो धर्म इहाऽस्यतोऽभवत् ॥ ३\।६६॥क्ष्क्ष्क्ष्वीइ।य एव सूर्यात्पुनरेव संज्ञया नाम्ना यमो दक्षिणदिक्प आसीत् ।स जाम्बवान् दैवतकार्यदर्शिना पुरैव सृष्टो मुखतः स्वयम्भुवा ॥ ३\।६७॥ब्रह्मोद्भवः सोम उतास्य सूनोरत्रेरभूत्सोऽङ्गद एव जातः ।बृहस्पतिस्तार उतो शची चशक्रस्य भार्यैव बभूव तारा ॥ ३\।६८॥बृहस्पतिर्ब्रह्मसुतोऽपि पूर्वं सहैव शच्या मनसोऽभिजातः ।ब्रह्मोद्भवस्याङ्गिरसः सुतोऽभून्मारीचजस्यैव शची पुलोम्नः ॥ ३\।६९॥स एव शच्या सह वानरोऽभूत्स्वसम्भवो देवगुरुर्बृहस्पतिः ।अभूत्सुषेणो वरुणोऽश्विनौ च बभूवतुस्तौ विविदश्च मैन्दः ॥ ३\।७०॥ब्रह्मोद्भवौ तौ पुनरेव सूर्याद्बभूवतुस्तत्र कनीयसस्तु ।आवेश ऐन्द्रो वरदानतोऽभूत्ततो बलीयान् विविदो हि मैन्दात् ॥ ३\।७१॥नीलोऽग्निरासीत्कमलोद्भवोत्थः कामः पुनः श्रीरमणाद्रमायाम् ।प्रद्युम्ननामाऽभवदेवमीशात्स स्कन्दतामाप स चक्रतां च ॥ ३\।७२॥पूर्वं हरेश्चक्रमभूद्धि दुर्गा तमः स्थिता श्रीरिति यां वदन्ति ।सत्त्वात्मिका शङ्खमथो रजस्था भूर्नामिका पद्ममभूद्धरेर्हि ॥ ३\।७३॥गदा तुवायुर्बलसं विदात्मा शार्ङ्गश्च विद्येति रमैव खड्गः ।दुर्गात्मिका सैव च चर्मनाम्नी पञ्चात्मको मारुत एव बाणाः ॥ ३\।७४॥एवं स्थितेष्वेव पुरातनेषु वराद्रथाङ्गत्वमवाप कामः ।तत्सूनुतामाप च सोऽनिरुद्धो ब्रह्मोद्भवः शङ्खतनुः पुमात्मा ॥ ३\।७५॥तावेव जातौ भरतश्च नाम्ना शत्रुघ्न इत्येव च रामतोऽनु ।पूर्वं सुमित्रातनयश्च शेषः स लक्ष्मणो नाम रघूत्तमादनु ॥ ३\।७६॥कौसल्यकापुत्र उरुक्रमोऽसावेकस्तथैको भरतस्य मातुः ।उभौ सुमित्रातनयौ नृपस्य चत्वार एते ह्यमरोत्तमा सुताः ॥ ३\।७७॥सङ्कर्षणाद्यैस्त्रिभिरेव रूपैराविष्ट आसीत्त्रिषु तेषु विष्णुः ।इन्द्रोऽङ्गदे चैव ततोऽङ्गदो हि बली नितान्तं स बभूव शश्वत् ॥ ३\।७८॥क्ष्क्ष्क्षिक्ष्।येऽन्ये च भूपाः कृतवीर्यजाद्या बलाधिकाः सन्ति सहस्रशोऽपि ।सर्वे हरेः सन्निधिभावयुक्ता धर्मप्रधानाश्च गुणप्रधानाः ॥ ३\।७९॥स्वयं रमा सीरत एव जाता सीतेति रामार्थमनूपमा या ।विदेहराजस्य हि यज्ञभूमौ सुतेति तस्यैव ततस्तु साऽभूत् ॥ ३\।८०॥इत्यादिकल्पोत्थित एष सर्गो मया समस्तागमनिर्णयात्मकः ।सहानुसर्गः कथितोऽत्र पूर्वो यो यो गुणैर्नित्यमसौ वरो हि ॥ ३\।८१॥पाश्चात्त्यकल्पेष्वपि सर्गभेदाः श्रुतौ पुराणेष्वपि चान्यथोक्ताः ।नोत्कर्षहेतुः प्रथमत्वमेषु विशेषवाक्यैरवगम्यमेतत् ॥ ३\।८२॥

(sargānusargalayaprādurbhāvanirṇayaḥ )oṃ | jayatyajo'khaṇḍaguṇorumaṇḍalaḥ sadodito jñānamarīcimālī |svabhaktahārdoccatamonihantā vyāsāvatāro harirātmabhāskaraḥ || 3\|1||jayatyajo'kṣīṇasukhātmabimbaḥ svaiśvaryakāntipratataḥ sadoditaḥ |svabhaktasantāpaduriṣṭahantā rāmāvatāro harirīśacandramāḥ || 3\|2||jayatyasaṅkhyorubalāmbupūro guṇoccaratnākara ātmavaibhavaḥ |sadā sadātmajñanadībhirāpyaḥ kṛṣṇāvatāro harirekasāgaraḥ || 3\|3||nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīraye(61) || 3\|4||jayo nāmetihāso'yaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritaḥ |vāyurnarottamo nāma devīti śrīrudīritā || 3\|5||nārāyaṇo vyāsa iti vācyavaktṛsvarūpakaḥ |ekaḥ sa bhagavānuktaḥ sādhakeśo narottamaḥ || 3\|6||upasādhako naraścokto devī bhāgyātmikā nṛṇām |sarasvatī vākyarūpā tasmānnamyā hi te'khilāḥ |kṛṣṇau satyā bhīmapārthau kṛṣṇetyuktā hibhārate || 3\|7||sarvasya nirṇayasuvākyasamuddhṛtī tusvādhyāyayorharipadasmaraṇena kṛtvā |ānandatīrthavaranāmavatī tṛtīyā bhaumī tanurmaruta āha kathāḥ parasya || 3\|8||vyūḍhaścaturdhā bhagavān sa eko māyāṃ śriyaṃ sṛṣṭividhitsayā'ra |rūpeṇa pūrveṇa savāsudevanāmnā viriñcaṃ suṣuve ca sā'taḥ || 3\|9||saṅkarṣaṇāccāpi jayātanūjo babhūva sākṣādbalasaṃ vidātmā |vāyurya evātha viriñcanāmā bhaviṣya ādyo na parastato hi || 3\|10||(61) mahā\| ādi\| 1\|1 *kṣkṣkṣīi|sūtraṃ sa vāyuḥ puruṣo viriñcaḥ pradyumnataścātha kṛtau striyau dve |prajajñaturyamal\| e tatra pūrvā pradhānasaṃjñā prakṛtirjanitrī || 3\|11||śraddhā dvitīyā'tha tayośca yogo babhūva puṃ saiva ca sūtranāmnā |harerniyogādatha samprasūtau śeṣaḥ suparṇaśca tayoḥ sahaiva || 3\|12||śeṣastayoreva hi jīvanāmā kālātmakaḥ so'tha suparṇa āsīt |tau vāhanaṃ śayanaṃ caiva viṣṇoḥ kālā jayādyāśca tata prasūtāḥ || 3\|13||kālā jayādyā api viṣṇupārṣadā yasmādaṇḍātparataḥ samprasūtāḥ |nīcāḥ surebhyastata eva te'khilā viṣvakseno vāyujaḥ khena tulyaḥ || 3\|14||vyūhāttṛtīyātpunareva viṣṇordevāṃścaturvarṇagatān samastān |saṅgṛhya bījātmatayā'niruddho nyadhatta śāntyāṃ triguṇātmikāyām || 3\|15||tato mahattattvatanurviriñcaḥ sthūlātmanaivājani vākca devī |tasyāmahaṅkāratanuṃ sa rudraṃ sasarja buddhiṃ ca tadarddhadehām || 3\|16||bud|hdhyāmumāyāṃ sa śivastrirūpo manaśca vaikārikadevasaṅghān |daśendriyāṇyeva ca taijasāni krameṇa khādīn viṣayaiśca sārddham || 3\|17||puṃ saḥ prakṛtyāṃ ca punarviriñcācchivo'tha tasmādakhilāḥ sureśāḥ |jātāḥ saśakrāḥ punareva sūtrācchraddhā sutānāpa surapravīrān |śeṣaṃ śivaṃ cendramathendrataśca sarve surā yajñagaṇāśca jātāḥ || 3\|18||punaśca māyā trividhā babhūva sattvādirūpairatha vāsudevāt |sattvātmikāyāṃ sa babhūva tasmātsa viṣṇunāmaiva nirantaro'pi |rajastanau caiva viriñca āsīttamastanau śarva iti trayo'smāt || 3\|19||ete hi devāḥ punaraṇḍasṛṣṭāvaśaknuvanto harimetya tuṣṭuvuḥ |tvaṃ no jagaccitravicitrasarganissīmaśaktiḥ kuru sanniketam || 3\|20||iti stutastaiḥ puruṣottamo'sau sa viṣṇunāmā śriyamāpa sṛṣṭaye |suṣāva saivāṇḍamadhokṣajasya śuṣmaṃ hiraṇyātmakamambumadhye || 3\|21||kṣkṣkṣiv|tasmin praviṣṭā hariṇaiva sārddhaṃ sarve surāstasya babhūva nābheḥ |lokātmakaṃ padmamamuṣya madhye punarviriñco'jani sadguṇātmā || 3\|22||tasmātpunaḥ sarvasurāḥ prasūtāste jānamānā api nirṇayāya |nissṛtya kāyāduta padmayoneḥ samprāviśan kramaśo mārutāntāḥ || 3\|23||papāta vāyorgamanāccharīraṃ tasyaiva cā'veśata utthitaṃ punaḥ |tasmātsa eko vibudhapradhāna ityāśritā devagaṇāstameva |harerviriñcasya ca madhyasaṃ sthitestadanyadevādhipatiḥ sa mārutaḥ || 3\|24||tato viriñco bhuvanāni sapta sasaptakānyāśu cakāra so'bjāt |tasmācca devā ṛṣayaḥ punaśca vaikārikādyāḥ saśivā babhūvuḥ || 3\|25||agre śivo'hambhava eva buddherumā manojau saha śakrakāmau |gururmanurdakṣa utāniruddhaḥ sahaiva paścānmanasaḥ prasūtāḥ || 3\|26||cakṣuḥ śrutibhyāṃ sparśātsahaiva raviḥ śaśī dharma ime prasūtāḥ |jihvābhavo vāripatirnasośca nāsatyadasrau kramaśaḥ prasūtāḥ || 3\|27||tataḥ sanādyāśca marīcimukhyā devāśca sarve kramaśaḥ prasūtāḥ |tato'surādyā ṛṣayo manuṣyā jagadvicitraṃ ca viriñcato'bhūt || 3\|28||uktakramātpūrvabhavastu yo yaḥ śreṣṭhaḥ sa sa hyāsurakānṛte ca |pūrvastu paścātpunareva jāto nāśreṣṭhatāmeti kathañcidasya |guṇāstu kālātpitṛmātṛdoṣātsvakarmato vā'bhibhavaṃ prayānti || 3\|29||layo bhavedvyutkramato hi teṣāṃ tato hariḥ pral| aye śrīsahāyaḥ |śetenijānandamamandasāndrasandohameko'nubhavannanantaḥ || 3\|30||anantaśīrṣāsyakarorupādaḥ so'nantamūrtiḥ svaguṇānanantān |anantaśaktiḥ paripūrṇabhogo bhuñjannajasraṃ nijarūpa āste || 3\|31||evaṃ punaḥ sṛjate sarvametadanādyananto hi jagatpravāhaḥ |nityāśca jīvāḥ prakṛtiśca nityā kālaśca nityaḥ kimu devadevaḥ || 3\|32||kṣkṣkṣv|yathā samudrātsaritaḥ prajātāḥ punastameva praviśanti śaśvat |evaṃ harernityajagatpravāhastameva cāsau praviśatyajasram || 3\|33||evaṃ vidurye paramāmanantāmajasya śaktiṃ puruṣottamasya |tasya prasādādatha dagdhadoṣāstamāpnuvantyāśu paraṃ sureśam || 3\|34||devānimānmuktasamastadoṣān svasannidhāne viniveśya devaḥ |punastadanyānadhikārayogyāṃ stattadgaṇāneva pade niyuṅkte || 3\|35||punaśca mārīcata eva devā jātā ādityāmasurāśca dityām |gāvo mṛgāḥ pakṣyuragādisattvā dākṣāyaṇīṣveva samastaśo'pi || 3\|36||tataḥ sa magnāmalayo layodadhau mahīṃ vilokyā'śu harirvarāhaḥ |bhūtvā viriñcārtha imāṃ saśailāmuddhṛtya vārāmupari nyadhātsthiram || 3\|37||athābjanābhapratihārapālau śāpāttriśo bhūmital| e'bhijātau |dityāṃ hiraṇyāvatha rākṣasau ca paitṛṣvaseyau ca hareḥ parastāt || 3\|38||hato hiraṇyākṣa udāravikramo diteḥ suto yo'varajaḥ surārthe |dhātrā'rthitenaiva varāharūpiṇā dharoddhṛtau pūrvahato'bjajodbhavaḥ || 3\|39||atho vidhāturmukhato viniḥ sṛtān vedān hayāsyo jagṛhe'surendraḥ |nihatya taṃ matsyavapurjugopa manuṃ munīṃ stāṃśca dadau vidhātuḥ || 3\|40||manvantarapral| aye matsyarūpo vidyāmadānmanave devadevaḥ |vaivasvatāyottamasaṃ vidātmā viṣṇoḥ svarūpapratipattirūpām || 3\|41||atho diterjyeṣṭhasutena śaśvatprapīḍitā brahmavarātsureśāḥ |hariṃ viriñcena sahopajagmurdaurātmyamasyāpi śaśaṃ surasmai || 3\|42||abhiṣṭutastairharirugravīryo nṛsiṃ harūpeṇa sāvirāsīt |hatvā hiraṇyaṃ ca sutāya tasya datvā'bhayaṃ devagaṇānatoṣayat || 3\|43||surāsurāṇāmudadhiṃ vimathnatāṃ dadhāra pṛṣṭhena giriṃ sa mandaram |kṣkṣkṣvi|varapradānādaparairadhāryaṃ harasya kūrmo bṛhadaṇḍavoḍhā || 3\|44||varādajeyatvamavāpa daityarāṭcaturmukhasyaiva baliryadā tadā |ajāyatendrāvarajo'diteḥ suto mahānajo'pyabjabhavādisaṃ stutaḥ || 3\|45||sa vāmanātmā'surabhūbhṛto'dhvaraṃ jagāma gāṃ sannamayan pade pade(62) |jahāra cāsmācchalatastriviṣṭapaṃ tribhiḥ kramaistacca dadau nijāgraje || 3\|46||pitāmahenāsya purā hiyācito baleḥ kṛte keśava āha yadvacaḥ |nāyāñcayā'haṃ pratihanmi taṃ baliṃ śubhānanetyeva tato'bhyayācata || 3\|47||babhūvire candralalāmato varātpurā hyajeyā asurā dharātal| e |tairarditā vāsavanāyakāḥ surāḥ puro nidhāyābjajamastuvan harim || 3\|48||viriñcasṛṣṭairnitarāmavadhyau varādvidhāturditijau hiraṇyakau |tathā hayagrīva udāravikramastvayā hatā brahmapurātanena || 3\|49||sa cāsurān rudravarādavadhyānimān samastairapi devadeva |niḥ sīmaśaktyaiva nihatya sarvān hṛdambuje no nivasātha śaśvat || 3\|50||ityādaroktastridaśairajeyaḥ sa śārṅgadhanvā'tha bhṛgūdvaho'bhūt |rāmo nihatyāsurapūgamugraṃ nadānanādirvidadhe'sṛjaiva || 3\|51||tataḥ pulastyasya kule prasūtau tāvādidaityau jagadekaśatrū |parairavadhyau varataḥ purā hareḥ surairajeyau ca varādvidhātuḥ || 3\|52||sarvairajeyaḥ sa ca kumbhakarṇaḥ purātane janmani dhātureva |varānnarādīnṛta eva rāvaṇastadātanāttau tridaśānabādhatām || 3\|53||tadā'bjajaṃ śūlinameva cāgrato nidhāya devāḥ puruhūtapūrvakāḥ |payombudhau bhogipabhogaśāyinaṃ sametya yogyāṃ stutimabhyayojayan || 3\|54||tvameka īśaḥ paramaḥ svatantrastvamādiranto jagato niyoktā |(62) bhā\| u\| 8\|17\|20kṣkṣkṣvī|tvadājñayaivākhilamambujodbhavā vitenire'gryāścaramāśca ye'nye || 3\|55||manuṣyamānāttriśataṃ saṣaṣṭikaṃ divaukasāmekamuśanti vatsaram |dviṣaṭsahasrairapi taiścaturyugaṃ tretādibhiḥ pādaśa eva hīnaiḥ || 3\|56||sahastravṛttaṃ tadahaḥ svayambhuvo niśā ca tanmānamitaṃ śaracchatam |tvadājñayā svānanubhūya bhogānupaiti so'pi tvaritastvadantikam || 3\|57||tvayā purā karṇapuṭādvinirmitau mahāsurau tau madhukaiṭabhākhyau |prabhañjanāveśavaśāttavā'jñayā baloddhatāvāśu jale vyavardhatām || 3\|58||tvadājñayā brahmavarādavadhyau cikrīḍiṣāsambhavayā mukhodgatān |svayambhuvo vedagaṇānahārṣatāṃ tadā'bhavastvaṃ hayaśīrṣa īśvaraḥ || 3\|59||āhṛtya vedānakhilān pradāya svayambhuve tau ca jaghantha dasyū |niṣpīḍya tāvūrutal\| e karābhyāṃ tanmedasaivā'śu cakartha medinīm || 3\|60||evaṃ surāṇāṃ ca nisargajaṃ balaṃ tathā'surāṇāṃ varadānasambhavam |vaśe tavaitaddvayamapyato vayaṃ nivedayāmaḥ pitureva te'khilam || 3\|61||imau ca rakṣo'dhipatī varoddhatau jahi svavīryeṇa nṛṣu prabhūtaḥ |itīrite tairakhilaiḥ sureśvarairbabhūva rāmo jagatīpatiḥ prabhuḥ || 3\|62||sa kaśyapasyāditigarbhajanmano vivasvatastantubhavasya bhūbhṛtaḥ |gṛhe daśasyandananāmino'bhūtkausalyakānāmni tadarthineṣṭaḥ || 3\|63||tadājñayā devagaṇā babhūvire puraiva paścādapi tasya bhūmnaḥ |niṣevaṇāyoruguṇasya vānareṣvatho nareṣveva ca paścimodbhavāḥ || 3\|64||sa devatānāṃ prathamo guṇādhiko babhūva nāmnā hanumān prabhañjanaḥ |svasambhavaḥ kesariṇo gṛhe prabhurbabhūva vālī svata eva vāsavaḥ || 3\|65||sugrīva āsītparameṣṭhitejasā yuto raviḥ svātmata eva jāmbavān |ya eva pūrvaṃ parameṣṭhivakṣasastvagudbhavo dharma ihā'syato'bhavat || 3\|66||kṣkṣkṣvīi|ya eva sūryātpunareva saṃjñayā nāmnā yamo dakṣiṇadikpa āsīt |sa jāmbavān daivatakāryadarśinā puraiva sṛṣṭo mukhataḥ svayambhuvā || 3\|67||brahmodbhavaḥ soma utāsya sūnoratrerabhūtso'ṅgada eva jātaḥ |bṛhaspatistāra uto śacī caśakrasya bhāryaiva babhūva tārā || 3\|68||bṛhaspatirbrahmasuto'pi pūrvaṃ sahaiva śacyā manaso'bhijātaḥ |brahmodbhavasyāṅgirasaḥ suto'bhūnmārīcajasyaiva śacī pulomnaḥ || 3\|69||sa eva śacyā saha vānaro'bhūtsvasambhavo devagururbṛhaspatiḥ |abhūtsuṣeṇo varuṇo'śvinau ca babhūvatustau vividaśca maindaḥ || 3\|70||brahmodbhavau tau punareva sūryādbabhūvatustatra kanīyasastu |āveśa aindro varadānato'bhūttato balīyān vivido hi maindāt || 3\|71||nīlo'gnirāsītkamalodbhavotthaḥ kāmaḥ punaḥ śrīramaṇādramāyām |pradyumnanāmā'bhavadevamīśātsa skandatāmāpa sa cakratāṃ ca || 3\|72||pūrvaṃ hareścakramabhūddhi durgā tamaḥ sthitā śrīriti yāṃ vadanti |sattvātmikā śaṅkhamatho rajasthā bhūrnāmikā padmamabhūddharerhi || 3\|73||gadā tuvāyurbalasaṃ vidātmā śārṅgaśca vidyeti ramaiva khaḍgaḥ |durgātmikā saiva ca carmanāmnī pañcātmako māruta eva bāṇāḥ || 3\|74||evaṃ sthiteṣveva purātaneṣu varādrathāṅgatvamavāpa kāmaḥ |tatsūnutāmāpa ca so'niruddho brahmodbhavaḥ śaṅkhatanuḥ pumātmā || 3\|75||tāveva jātau bharataśca nāmnā śatrughna ityeva ca rāmato'nu |pūrvaṃ sumitrātanayaśca śeṣaḥ sa lakṣmaṇo nāma raghūttamādanu || 3\|76||kausalyakāputra urukramo'sāvekastathaiko bharatasya mātuḥ |ubhau sumitrātanayau nṛpasya catvāra ete hyamarottamā sutāḥ || 3\|77||saṅkarṣaṇādyaistribhireva rūpairāviṣṭa āsīttriṣu teṣu viṣṇuḥ |indro'ṅgade caiva tato'ṅgado hi balī nitāntaṃ sa babhūva śaśvat || 3\|78||kṣkṣkṣikṣ|ye'nye ca bhūpāḥ kṛtavīryajādyā balādhikāḥ santi sahasraśo'pi |sarve hareḥ sannidhibhāvayuktā dharmapradhānāśca guṇapradhānāḥ || 3\|79||svayaṃ ramā sīrata eva jātā sīteti rāmārthamanūpamā yā |videharājasya hi yajñabhūmau suteti tasyaiva tatastu sā'bhūt || 3\|80||ityādikalpotthita eṣa sargo mayā samastāgamanirṇayātmakaḥ |sahānusargaḥ kathito'tra pūrvo yo yo guṇairnityamasau varo hi || 3\|81||pāścāttyakalpeṣvapi sargabhedāḥ śrutau purāṇeṣvapi cānyathoktāḥ |notkarṣahetuḥ prathamatvameṣu viśeṣavākyairavagamyametat || 3\|82||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेसर्गानुसर्गलयप्रादुर्भावनिर्णयो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayesargānusargalayaprādurbhāvanirṇayo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||

(रामावतारे अयोध्याप्रवेशः )ॐ । अथाभ्यवर्धंश्चतुराः कुमारा नृपस्य गेहे पुरुषोत्तमाद्याः ।नित्यप्रवृद्धस्य च तस्य वृद्धिरपेक्ष्य लोकस्य हि मन्ददृष्टिम् ॥ ४\।१॥निरीक्ष्य नित्यं चतुरः कुमारान् पिता मुदं सन्ततमाप चोच्चम् ।विशेषतो राममुखेन्दुबिम्बमवेक्ष्य राजा कृतकृत्य आसीत् ॥ ४\।२॥तन्मातरः पौरजना अमात्या अन्तः पुरा वैषयिकाश्च सर्वे ।अवेक्षमाणाः परमं पुमां सं स्वानन्दतृप्ता इव सम्बभूवुः ॥ ४\।३॥ततः सुवं शे शशिनः प्रसूतो गाधीति शक्रस्तनुजोऽस्य चाऽसीत् ।वरेण विप्रत्वमवाप योऽसौ विश्वस्य मित्रं स इहाऽजगाम ॥ ४\।४॥तेनार्थितो यज्ञरिरक्षयैव कृच्छ्रेण पित्राऽस्य भयाद्विसृष्टः ।जगाम रामः सह लक्ष्मणेन सिद्धाश्रमं सिद्धजनाभिवन्द्यः ॥ ४\।५॥अनुग्रहार्थं स ऋषेरवाप सलक्ष्मणोऽस्त्रं मुनितो हि केवलम् ।ववन्दिरे ब्रह्ममुखाः सुरेशास्तमस्त्ररूपाः प्रकटाः समेत्य ॥ ४\।६॥अथो जघानाऽशु शरेण ताटकां वराद्विधातुस्तदनन्यवध्याम् ।ररक्ष यज्ञं च मुनेर्निहत्य सुबाहुमीशानगिरा विमृत्युम् ॥ ४\।७॥शरेण मारीचमथार्णवेऽक्षिपद्वचो विरिञ्चस्य तु मानयानः ।अवध्यता तेन हि तस्य दत्ता जघान चान्यान् रजनीचरानथ ॥ ४\।८॥तदा विदेहेन सुतास्वयं वरो विघोषितो दिक्षु विदिक्षु सर्वशः ।निधार्य तद्गाधिसुतानुयायी ययौ विदेहाननुजानुयातः ॥ ४\।९॥अथो अहल्यां पतिनाऽभिशप्तां प्रधर्षणादिन्द्रकृताच्छिलीकृताम् ।स्वदर्शनान्मानुषतामुपेतां सुयोजयामास स गौतमेन ॥ ४\।१०॥बलं स्वभक्तेरधिकं प्रकाशयन्ननुग्रहं च त्रिदशेष्वतुल्यम् ।अनन्यभक्तां च सुरेशकाङ्क्षया विधाय नारीं प्रययौ तयाऽर्चितः ॥ ४\।११॥क्ष्लि।श्यामावदाते जगदेकसारे स्वनन्तचन्द्राधिककान्तिकान्ते ।सहानुजे कार्मुकबाणपाणौ पुरीं प्रविष्टे तुतुषुर्विदेहजाः ॥ ४\।१२॥पपुर्नितान्तं सरसाक्षिभृङ्गैर्वराननाब्जं पुरुषोत्तमस्य ।विदेहनारीनरवर्यसऽ न्घा यथा महापूरुषिकास्तदङ्घ्रिम् ॥ ४\।१३॥तथा विदेहः प्रतिलभ्य रामं सहस्रनेत्रावरजं गविष्ठम् ।समर्चयामास सहानुजं तमृषिं च साक्षाज्ज्वलनप्रकाशम् ॥ ४\।१४॥मेने च जामातरमात्मकन्यागुणोचितं रूपनवावतारम् ।उवाच चास्मै ऋषिरुग्रतेजाः कुरुष्व जामातरमेनमाश्विति ॥ ४\।१५॥स आह चैनं परमं वचस्ते करोमि नात्रास्ति विचारणा मे ।शृणुष्व मेऽथापि यथा प्रतिज्ञा सुताप्रदानाय कृता पुरस्तात् ॥ ४\।१६॥तपो मया चीर्णमुमापतेः पुरा वरायुधावाप्तिधृतेन चेतसा ।स मे ददौ दिव्यमिदं धनुस्तदा कथञ्चनाचाल्यमृते पिनाकिनम् ॥ ४\।१७॥न देवदैत्योरगदेवगायका अलं धनुश्चालयितुं सवासवाः ।कुतो नरास्तद्वरतो हि किङ्करा सहानसैवात्र कृषन्ति कृच्छ्रतः ॥ ४\।१८॥अधार्यमेतद्धनुराप्य शङ्करादहं नृणां वीर्यपरीक्षणे धृतः ।सुतार्थमेतां चकर प्रतिज्ञां ददामि कन्यां य इदं हि पूरयेत् ॥ ४\।१९॥इतीरितां मे गिरमभ्यवेत्य दितेः सुता दानवयक्षराक्षसाः ।समेत्य भूपाश्च समीपमाशु प्रगृह्य तच्चालयितुं न शेकुः ॥ ४\।२०॥सं स्विन्नगात्राः परिवृत्तनेत्रा दशाननाद्याः पतिता विमूर्छिताः ।तथाऽपि मां धर्षयितुं न शेकुः सुताकृते ते वचनां स्वयम्भुवः ॥ ४\।२१॥पुरा हि मेऽदात्प्रभुरब्जजो वरं प्रसादितो मे तपसा कथञ्चन ।बलान्न ते कश्चिदुपैति कन्यकां तदिच्छुभिस्ते न च धर्षणेति ॥ ४\।२२॥ततस्तु ते नष्टमदा इतो गताः समस्तशो ह्यस्तन एव पार्थिवाः ।क्ष्ली।ततो ममायं प्रतिपूर्य मानसं वृणोतु कन्यामयमेव मेऽर्थितः ॥ ४\।२३॥तथेति चोक्ते मुनिना स किङ्करैरनन्तभोगोपममाश्वथाऽनयत् ।समीक्ष्य तद्वामकरेण राघवः सलीलमुद्धृत्य हसन्नपूरयत् ॥ ४\।२४॥विकृष्यमाणं तदनन्तराधसा परेण निः सीमबलेन लीलया ।अभज्यतासह्यममुष्य तद्बलं प्रसोढुमीशं कुत एव तद्भवेत् ॥ ४\।२५॥स मध्यतस्तत्प्रविभज्य लीलया यथेक्षुदण्डं शतमन्युकुञ्जरः ।विलोकयन् वक्त्रमृषेरवस्थितः सलक्ष्मणः पूर्णतनुर्यथा शशी ॥ ४\।२६॥तमब्जनेत्रं पृथुतुङ्गवक्षसं श्यामावदातं चलकुण्डलोज्ज्वलम् ।शशक्षतोत्थोपमचन्दनोक्षितं ददर्श विद्युद्वसनं नृपात्मजा ॥ ४\।२७॥अथो कराभ्यां प्रतिगृह्य मालामम्लानपद्मां जलजायताक्षी ।उपेत्य मन्दं लल्\। इतैः पदैस्तां तदं स आसज्य च पार्श्वतोऽभवत् ॥ ४\।२८॥ततः प्रमोदो नितरां जनानां विदेहपुर्यामभवत्समन्तात् ।रामं समालोक्य नरेन्द्रपुत्र्या समेतमानन्दनिधिं परेशम् ॥ ४\।२९॥लक्ष्म्या समेते प्रकटं रमेशे सम्प्रेषयामास तदाऽशु पित्रे ।विदेहराजो दशदिग्रथाय स तन्निशम्याऽशु तुतोष भूमिपः ॥ ४\।३०॥अथाऽत्मजाभ्यां सहितः सभार्यो ययौ गजस्यन्दनपत्तियुक्तया ।स्वसेनयाऽग्रे प्रणिधाय धातृजं वसिष्ठमाश्वेव स यत्र मैथिलः ॥ ४\।३१॥स मैथिलेनातितरां समर्चितो विवाहयामास सुतं मुदम्भरः ।पुरोहितो गाधिसुतानुमोदितो जुहाव वह्निं विधिना वसिष्ठः ॥ ४\।३२॥तदा विमानावलिभिर्नभस्तल्। अं दिदृक्षतां सङ्कुलमास नाकिनाम् ।सुरानका दुन्दभयोऽ विनेदिरे जगुश्च गन्धर्ववराः सहस्रशः ॥ ४\।३३॥विजानमाना जगतां हि मातरं पुराऽर्थितुं नाऽययुरत्र देवताः ।तदा तुरामं रमया युतं प्रभुं दिदृक्षवश्चक्रुरलं नभस्तल्\। अम् ॥ ४\।३४॥क्ष्लीइ।यथा पुरा सागरजास्वयं वरे सुमानसानामभवत्समागमः ।तथा ह्यभूत्सर्वदिवौकसां तदा तथा मुनीनां सहभूभृतां भुवि ॥ ४\।३५॥प्रगृह्य पाणिं च नृपात्मजाया रराज राजीवसमाननेत्रः ।यथा पुरा सागरजासमेतः सुरासुराणाममृताब्धिमन्थने ॥ ४\।३६॥स्वलङ्कृतास्तत्र विचेरुरङ्गना विदेहराजस्य च या हि योषितः ।मुदा समेतं रमया रमापतिं विलोक्य रामाय ददौ धनं नृपः ॥ ४\।३७॥प्रियाणि वस्त्राणि रथान् सकुञ्जरान् परार्द्।ह्ध्यरत्नान्यखिलस्य चेशितुः ।ददौ च कन्यात्रयमुत्तमं मुदा तदा स रामावरजेभ्य एव ॥ ४\।३८॥महोत्सवं तं त्वनुभूय देवता नराश्च सर्वे प्रययुर्यथागतम् ।पिता च रामस्य सुतैः समन्वितो ययावयोध्यां स्वपुरीं मुदा ततः ॥ ४\।३९॥तदन्तरे सोऽथ ददर्श भार्गवं सहस्रलक्षामितभानुदीधितिम् ।विभासमानं निजरश्मिमण्डले धनुर्धरं दीप्तपरश्वधायुधम् ॥ ४\।४०॥अजानतां राघवमादिपूरुषं समागतं ज्ञापयितुं निदर्शनैः ।समाह्वयन्तं रघुपं स्पृधेव नृपो ययाचे प्रणिपत्य भीतः ॥ ४\।४१॥न मे सुतं हन्तुमिहार्हसि प्रभो वयोगतस्येत्युदितः स भार्गवः ।सुतत्रयं ते प्रददामि राघवं रणे स्थितं द्रष्टुमिहाऽगतोऽस्म्यहम् ॥ ४\।४२॥स इत्थमुक्त्वा नृपतिं रघूत्तमं भृगूत्तमः प्राह निजां तनुं हरिः ।अभेदमज्ञेष्वभिदर्शयन् परं पुरातनोऽहं हरिरेष इत्यपि ॥ ४\।४३॥शृणुष्व राम त्वमिहोदितं मया धनुर्द्वयं पूर्वमभून्महाद्भुतम् ।उमापतिस्त्वेकमधारयत्ततो रमापतिश्चापरमुत्तमोत्तमम् ॥ ४\।४४॥तदा तु लोकस्य निदर्शनार्थिभिः समर्थितौ तौ हरिशङ्करौ सुरैः ।रणस्थितौ वां प्रसमीक्षितुं वयं समर्थयामोऽत्र निदर्शनार्थिनः ॥ ४\।४५॥ततो हि युद्धाय रमेशशङ्करौ व्यवस्थितौ तौ धनुषी प्रगृह्य ।यतोऽन्तरस्यैष नियामको हरिस्ततो हरोऽग्रेऽस्य शिलोपमोऽभवत् ॥ ४\।४६॥क्ष्लिव्।शशाक नैवाथ यदाऽभिवीक्षितुं प्रस्पन्दितुं वा कुत एव योद्धुम् ।शिवस्तदा देवगणः समस्ताः शशं सुरुच्चैर्जगतो हरेर्बलम् ॥ ४\।४७॥यदीरणेनैव विनैष शङ्करः शशाक न प्रश्वसितुं च केवलम् ।किमत्र वक्तव्यमतो हरेर्बलं हरात्परं सर्वत एव चेति ॥ ४\।४८॥ततः प्रणम्याऽशु जनार्दनं हरः प्रसन्नदृष्ट्या हरिणाऽभिवीक्षितः ।जगाम कैलासममुष्य तद्धनुस्त्वया प्रभग्नं किल लोकसन्निधौ ॥ ४\।४९॥धनुर्यदन्यद्धरिहस्तयोग्यं तत्कार्मुकात्कोटिगुणं पुनश्च ।वरं हि हस्ते तदिदं गृहीतं मया गृहाणैतदतो हि वैष्णवम् ॥ ४\।५०॥यदीदमागृह्य विकर्षसि त्वं तदा हरिर्नात्र विचार्यमस्ति ।इति ब्रुवाणः प्रददौ धनुर्वरं प्रदर्शयत्विष्णुबलं हराद्वरम् ॥ ४\।५१॥प्रगृह्य तच्चापवरं स राघवश्चकार सज्यं निमिषेण लीलया ।चकर्ष सन्धाय शरं च पश्यतः समस्तलोकस्य च सं शयं नुदन् ॥ ४\।५२॥प्रदर्शिते विष्णुबले समस्ततो हराच्च निः सङ्ख्यतया महाधिके ।जगाद मेघौघगभीरया गिरा सराघवं भार्गव आदिपूरुषः ॥ ४\।५३॥अलं बलं ते जगतोऽखिलाद्वरं परोऽसि नारायण एव नान्यथा ।विसर्जयस्वेह शरं तपोमये महासुरे लोकमये वराद्विभोः ॥ ४\।५४॥पुराऽतुलो नाम महासुरोऽभवद्वरात्स तु ब्रह्मण आप लोकताम् ।पुनश्च तं प्राह जगद्गुरुर्यदा हरिर्जितः स्याद्धि तदैव वध्यसे ॥ ४\।५५॥अतो वधार्थं जगदन्तकस्य सर्वाजितोऽहं जितवद्व्यवस्थितः ।इतीरिते लोकमये स राघवो मुमोच बाणं जगदन्तकेऽसुरे ॥ ४\।५६॥पुरा वरोऽनेन शिवोपलम्भितो मुमुक्षया विष्णुतनुप्रवेशनम् ।स तेन रामोदरगो बहिर्गतस्तदाज्ञयैवाऽशु बभूव भस्मसात् ॥ ४\।५७॥इतीव रामाय स राघवः शरं विकर्षमाणो विनिहत्य चासुरम् ।क्ष्ल्व्।तपस्तदीयं प्रवदन्मुमोद तदीयमेव ह्यभवत्समस्तम् ॥ ४\।५८॥निरन्तरानन्तविबोधसारः स जानमानोऽखिलमादिपूरुषः ।वदञ्छृणोतीव विनोदतो हरिः स एक एव द्वितनुर्मुमोद ॥ ४\।५९॥स चेष्टितं चैव निजाश्रयस्य जनस्य सत्तत्त्वविबोधकारणम् ।विमोहकं चान्यतमस्य कुर्वन् चिक्रीड एकोऽपि नरान्तरे यथा ॥ ४\।६०॥ततः स कारुण्यनिधिर्निजे जने नितान्तमैक्यं स्वगतं प्रकाशयन् ।द्विधेव भूत्वा भृगुवर्य आत्मना रघूत्तमेनैक्यमगात्समक्षम् ॥ ४\।६१॥समेत्य चैक्यं जगतोऽभिपश्यतः प्रणुद्य शङ्कामखिलां जनस्य ।प्रदाय रामाय धनुर्वरं तदा जगाम रामानुमतो रमापतिः ॥ ४\।६२॥ततो नृपोऽत्यर्थमुदाऽभिपूरितः सुतैः समस्तैः स्वपुरीमवाप ह ।रेमेऽथ रामोऽपि रमास्वरूपया तयैव राजात्मजया हिसीतया ॥ ४\।६३॥यथा पुरा श्रीरमणः श्रिया तया रतो नितान्तं हि पयोब्धिमध्ये ।तथा त्वयोध्यापुरिगो रघूत्तमोऽप्युवास कालं सुचिरं रतस्तया ॥ ४\।६४॥इमानि कर्माणि रघूत्तमस्य हरेर्विचित्राण्यपि नाद्भुतानि ।दुरन्तशक्तेरथ चास्य वैभवं स्वकीयकर्तव्यतयाऽनुवर्ण्यते ॥ ४\।६५॥

(rāmāvatāre ayodhyāpraveśaḥ )oṃ | athābhyavardhaṃścaturāḥ kumārā nṛpasya gehe puruṣottamādyāḥ |nityapravṛddhasya ca tasya vṛddhirapekṣya lokasya hi mandadṛṣṭim || 4\|1||nirīkṣya nityaṃ caturaḥ kumārān pitā mudaṃ santatamāpa coccam |viśeṣato rāmamukhendubimbamavekṣya rājā kṛtakṛtya āsīt || 4\|2||tanmātaraḥ paurajanā amātyā antaḥ purā vaiṣayikāśca sarve |avekṣamāṇāḥ paramaṃ pumāṃ saṃ svānandatṛptā iva sambabhūvuḥ || 4\|3||tataḥ suvaṃ śe śaśinaḥ prasūto gādhīti śakrastanujo'sya cā'sīt |vareṇa vipratvamavāpa yo'sau viśvasya mitraṃ sa ihā'jagāma || 4\|4||tenārthito yajñarirakṣayaiva kṛcchreṇa pitrā'sya bhayādvisṛṣṭaḥ |jagāma rāmaḥ saha lakṣmaṇena siddhāśramaṃ siddhajanābhivandyaḥ || 4\|5||anugrahārthaṃ sa ṛṣeravāpa salakṣmaṇo'straṃ munito hi kevalam |vavandire brahmamukhāḥ sureśāstamastrarūpāḥ prakaṭāḥ sametya || 4\|6||atho jaghānā'śu śareṇa tāṭakāṃ varādvidhātustadananyavadhyām |rarakṣa yajñaṃ ca munernihatya subāhumīśānagirā vimṛtyum || 4\|7||śareṇa mārīcamathārṇave'kṣipadvaco viriñcasya tu mānayānaḥ |avadhyatā tena hi tasya dattā jaghāna cānyān rajanīcarānatha || 4\|8||tadā videhena sutāsvayaṃ varo vighoṣito dikṣu vidikṣu sarvaśaḥ |nidhārya tadgādhisutānuyāyī yayau videhānanujānuyātaḥ || 4\|9||atho ahalyāṃ patinā'bhiśaptāṃ pradharṣaṇādindrakṛtācchilīkṛtām |svadarśanānmānuṣatāmupetāṃ suyojayāmāsa sa gautamena || 4\|10||balaṃ svabhakteradhikaṃ prakāśayannanugrahaṃ ca tridaśeṣvatulyam |ananyabhaktāṃ ca sureśakāṅkṣayā vidhāya nārīṃ prayayau tayā'rcitaḥ || 4\|11||kṣli|śyāmāvadāte jagadekasāre svanantacandrādhikakāntikānte |sahānuje kārmukabāṇapāṇau purīṃ praviṣṭe tutuṣurvidehajāḥ || 4\|12||papurnitāntaṃ sarasākṣibhṛṅgairvarānanābjaṃ puruṣottamasya |videhanārīnaravaryasa' nghā yathā mahāpūruṣikāstadaṅghrim || 4\|13||tathā videhaḥ pratilabhya rāmaṃ sahasranetrāvarajaṃ gaviṣṭham |samarcayāmāsa sahānujaṃ tamṛṣiṃ ca sākṣājjvalanaprakāśam || 4\|14||mene ca jāmātaramātmakanyāguṇocitaṃ rūpanavāvatāram |uvāca cāsmai ṛṣirugratejāḥ kuruṣva jāmātaramenamāśviti || 4\|15||sa āha cainaṃ paramaṃ vacaste karomi nātrāsti vicāraṇā me |śṛṇuṣva me'thāpi yathā pratijñā sutāpradānāya kṛtā purastāt || 4\|16||tapo mayā cīrṇamumāpateḥ purā varāyudhāvāptidhṛtena cetasā |sa me dadau divyamidaṃ dhanustadā kathañcanācālyamṛte pinākinam || 4\|17||na devadaityoragadevagāyakā alaṃ dhanuścālayituṃ savāsavāḥ |kuto narāstadvarato hi kiṅkarā sahānasaivātra kṛṣanti kṛcchrataḥ || 4\|18||adhāryametaddhanurāpya śaṅkarādahaṃ nṛṇāṃ vīryaparīkṣaṇe dhṛtaḥ |sutārthametāṃ cakara pratijñāṃ dadāmi kanyāṃ ya idaṃ hi pūrayet || 4\|19||itīritāṃ me giramabhyavetya diteḥ sutā dānavayakṣarākṣasāḥ |sametya bhūpāśca samīpamāśu pragṛhya taccālayituṃ na śekuḥ || 4\|20||saṃ svinnagātrāḥ parivṛttanetrā daśānanādyāḥ patitā vimūrchitāḥ |tathā'pi māṃ dharṣayituṃ na śekuḥ sutākṛte te vacanāṃ svayambhuvaḥ || 4\|21||purā hi me'dātprabhurabjajo varaṃ prasādito me tapasā kathañcana |balānna te kaścidupaiti kanyakāṃ tadicchubhiste na ca dharṣaṇeti || 4\|22||tatastu te naṣṭamadā ito gatāḥ samastaśo hyastana eva pārthivāḥ |kṣlī|tato mamāyaṃ pratipūrya mānasaṃ vṛṇotu kanyāmayameva me'rthitaḥ || 4\|23||tatheti cokte muninā sa kiṅkarairanantabhogopamamāśvathā'nayat |samīkṣya tadvāmakareṇa rāghavaḥ salīlamuddhṛtya hasannapūrayat || 4\|24||vikṛṣyamāṇaṃ tadanantarādhasā pareṇa niḥ sīmabalena līlayā |abhajyatāsahyamamuṣya tadbalaṃ prasoḍhumīśaṃ kuta eva tadbhavet || 4\|25||sa madhyatastatpravibhajya līlayā yathekṣudaṇḍaṃ śatamanyukuñjaraḥ |vilokayan vaktramṛṣeravasthitaḥ salakṣmaṇaḥ pūrṇatanuryathā śaśī || 4\|26||tamabjanetraṃ pṛthutuṅgavakṣasaṃ śyāmāvadātaṃ calakuṇḍalojjvalam |śaśakṣatotthopamacandanokṣitaṃ dadarśa vidyudvasanaṃ nṛpātmajā || 4\|27||atho karābhyāṃ pratigṛhya mālāmamlānapadmāṃ jalajāyatākṣī |upetya mandaṃ lal\| itaiḥ padaistāṃ tadaṃ sa āsajya ca pārśvato'bhavat || 4\|28||tataḥ pramodo nitarāṃ janānāṃ videhapuryāmabhavatsamantāt |rāmaṃ samālokya narendraputryā sametamānandanidhiṃ pareśam || 4\|29||lakṣmyā samete prakaṭaṃ rameśe sampreṣayāmāsa tadā'śu pitre |videharājo daśadigrathāya sa tanniśamyā'śu tutoṣa bhūmipaḥ || 4\|30||athā'tmajābhyāṃ sahitaḥ sabhāryo yayau gajasyandanapattiyuktayā |svasenayā'gre praṇidhāya dhātṛjaṃ vasiṣṭhamāśveva sa yatra maithilaḥ || 4\|31||sa maithilenātitarāṃ samarcito vivāhayāmāsa sutaṃ mudambharaḥ |purohito gādhisutānumodito juhāva vahniṃ vidhinā vasiṣṭhaḥ || 4\|32||tadā vimānāvalibhirnabhastal| aṃ didṛkṣatāṃ saṅkulamāsa nākinām |surānakā dundabhayo' vinedire jaguśca gandharvavarāḥ sahasraśaḥ || 4\|33||vijānamānā jagatāṃ hi mātaraṃ purā'rthituṃ nā'yayuratra devatāḥ |tadā turāmaṃ ramayā yutaṃ prabhuṃ didṛkṣavaścakruralaṃ nabhastal\| am || 4\|34||kṣlīi|yathā purā sāgarajāsvayaṃ vare sumānasānāmabhavatsamāgamaḥ |tathā hyabhūtsarvadivaukasāṃ tadā tathā munīnāṃ sahabhūbhṛtāṃ bhuvi || 4\|35||pragṛhya pāṇiṃ ca nṛpātmajāyā rarāja rājīvasamānanetraḥ |yathā purā sāgarajāsametaḥ surāsurāṇāmamṛtābdhimanthane || 4\|36||svalaṅkṛtāstatra viceruraṅganā videharājasya ca yā hi yoṣitaḥ |mudā sametaṃ ramayā ramāpatiṃ vilokya rāmāya dadau dhanaṃ nṛpaḥ || 4\|37||priyāṇi vastrāṇi rathān sakuñjarān parārd|hdhyaratnānyakhilasya ceśituḥ |dadau ca kanyātrayamuttamaṃ mudā tadā sa rāmāvarajebhya eva || 4\|38||mahotsavaṃ taṃ tvanubhūya devatā narāśca sarve prayayuryathāgatam |pitā ca rāmasya sutaiḥ samanvito yayāvayodhyāṃ svapurīṃ mudā tataḥ || 4\|39||tadantare so'tha dadarśa bhārgavaṃ sahasralakṣāmitabhānudīdhitim |vibhāsamānaṃ nijaraśmimaṇḍale dhanurdharaṃ dīptaparaśvadhāyudham || 4\|40||ajānatāṃ rāghavamādipūruṣaṃ samāgataṃ jñāpayituṃ nidarśanaiḥ |samāhvayantaṃ raghupaṃ spṛdheva nṛpo yayāce praṇipatya bhītaḥ || 4\|41||na me sutaṃ hantumihārhasi prabho vayogatasyetyuditaḥ sa bhārgavaḥ |sutatrayaṃ te pradadāmi rāghavaṃ raṇe sthitaṃ draṣṭumihā'gato'smyaham || 4\|42||sa itthamuktvā nṛpatiṃ raghūttamaṃ bhṛgūttamaḥ prāha nijāṃ tanuṃ hariḥ |abhedamajñeṣvabhidarśayan paraṃ purātano'haṃ harireṣa ityapi || 4\|43||śṛṇuṣva rāma tvamihoditaṃ mayā dhanurdvayaṃ pūrvamabhūnmahādbhutam |umāpatistvekamadhārayattato ramāpatiścāparamuttamottamam || 4\|44||tadā tu lokasya nidarśanārthibhiḥ samarthitau tau hariśaṅkarau suraiḥ |raṇasthitau vāṃ prasamīkṣituṃ vayaṃ samarthayāmo'tra nidarśanārthinaḥ || 4\|45||tato hi yuddhāya rameśaśaṅkarau vyavasthitau tau dhanuṣī pragṛhya |yato'ntarasyaiṣa niyāmako haristato haro'gre'sya śilopamo'bhavat || 4\|46||kṣliv|śaśāka naivātha yadā'bhivīkṣituṃ praspandituṃ vā kuta eva yoddhum |śivastadā devagaṇaḥ samastāḥ śaśaṃ suruccairjagato harerbalam || 4\|47||yadīraṇenaiva vinaiṣa śaṅkaraḥ śaśāka na praśvasituṃ ca kevalam |kimatra vaktavyamato harerbalaṃ harātparaṃ sarvata eva ceti || 4\|48||tataḥ praṇamyā'śu janārdanaṃ haraḥ prasannadṛṣṭyā hariṇā'bhivīkṣitaḥ |jagāma kailāsamamuṣya taddhanustvayā prabhagnaṃ kila lokasannidhau || 4\|49||dhanuryadanyaddharihastayogyaṃ tatkārmukātkoṭiguṇaṃ punaśca |varaṃ hi haste tadidaṃ gṛhītaṃ mayā gṛhāṇaitadato hi vaiṣṇavam || 4\|50||yadīdamāgṛhya vikarṣasi tvaṃ tadā harirnātra vicāryamasti |iti bruvāṇaḥ pradadau dhanurvaraṃ pradarśayatviṣṇubalaṃ harādvaram || 4\|51||pragṛhya taccāpavaraṃ sa rāghavaścakāra sajyaṃ nimiṣeṇa līlayā |cakarṣa sandhāya śaraṃ ca paśyataḥ samastalokasya ca saṃ śayaṃ nudan || 4\|52||pradarśite viṣṇubale samastato harācca niḥ saṅkhyatayā mahādhike |jagāda meghaughagabhīrayā girā sarāghavaṃ bhārgava ādipūruṣaḥ || 4\|53||alaṃ balaṃ te jagato'khilādvaraṃ paro'si nārāyaṇa eva nānyathā |visarjayasveha śaraṃ tapomaye mahāsure lokamaye varādvibhoḥ || 4\|54||purā'tulo nāma mahāsuro'bhavadvarātsa tu brahmaṇa āpa lokatām |punaśca taṃ prāha jagadgururyadā harirjitaḥ syāddhi tadaiva vadhyase || 4\|55||ato vadhārthaṃ jagadantakasya sarvājito'haṃ jitavadvyavasthitaḥ |itīrite lokamaye sa rāghavo mumoca bāṇaṃ jagadantake'sure || 4\|56||purā varo'nena śivopalambhito mumukṣayā viṣṇutanupraveśanam |sa tena rāmodarago bahirgatastadājñayaivā'śu babhūva bhasmasāt || 4\|57||itīva rāmāya sa rāghavaḥ śaraṃ vikarṣamāṇo vinihatya cāsuram |kṣlv|tapastadīyaṃ pravadanmumoda tadīyameva hyabhavatsamastam || 4\|58||nirantarānantavibodhasāraḥ sa jānamāno'khilamādipūruṣaḥ |vadañchṛṇotīva vinodato hariḥ sa eka eva dvitanurmumoda || 4\|59||sa ceṣṭitaṃ caiva nijāśrayasya janasya sattattvavibodhakāraṇam |vimohakaṃ cānyatamasya kurvan cikrīḍa eko'pi narāntare yathā || 4\|60||tataḥ sa kāruṇyanidhirnije jane nitāntamaikyaṃ svagataṃ prakāśayan |dvidheva bhūtvā bhṛguvarya ātmanā raghūttamenaikyamagātsamakṣam || 4\|61||sametya caikyaṃ jagato'bhipaśyataḥ praṇudya śaṅkāmakhilāṃ janasya |pradāya rāmāya dhanurvaraṃ tadā jagāma rāmānumato ramāpatiḥ || 4\|62||tato nṛpo'tyarthamudā'bhipūritaḥ sutaiḥ samastaiḥ svapurīmavāpa ha |reme'tha rāmo'pi ramāsvarūpayā tayaiva rājātmajayā hisītayā || 4\|63||yathā purā śrīramaṇaḥ śriyā tayā rato nitāntaṃ hi payobdhimadhye |tathā tvayodhyāpurigo raghūttamo'pyuvāsa kālaṃ suciraṃ ratastayā || 4\|64||imāni karmāṇi raghūttamasya harervicitrāṇyapi nādbhutāni |durantaśakteratha cāsya vaibhavaṃ svakīyakartavyatayā'nuvarṇyate || 4\|65||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेरामावतारे अयोध्याप्रवेशो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayerāmāvatāre ayodhyāpraveśo nāma caturtho'dhyāyaḥ ||

(रामचरिते हनूमद्दर्शनं )ॐ । इत्थं विश्वेश्वरेऽस्मिन्नखिल जगदवस्थाप्य सीतासहायेभूमिष्ठे सर्वलोकास्तुतुषुरनुदिनं वृद्धभक्त्यानितान्तम् ।राजा राज्याभिषेके प्रकृतिजनवचो मानयन्नात्मनोऽर्थ्यंदध्रे तन्मन्थरायाः श्रुतिपथमगमद्भूमिगाया अलक्ष्म्याः ॥ ५\।१॥पूर्वं क्षीराब्धिजाता कथमपि तपसैवाप्सरस्त्वं प्रयातातां नेतुं तत्तमोऽन्धं कमलजनिरुवाचाऽशु रामाभिषेकम् ।भूत्वा दासी विलुम्प स्वगतिमपि ततः कर्मणा प्राप्स्यसे त्वंसेत्युक्ता मन्थराऽसीत्तदनु कृतवत्येव चैतत्कुकर्म ॥ ५\।२॥तद्वाक्यात्कैकयी सा पतिगवरबलादाजहारैव राज्यंरामस्तद्गौरवेण त्रिदशमुनिकृतेऽरण्यमेवाऽविवेश ।सीतायुक्तोऽनुजेन प्रतिदिनसुविवृद्धोरुभक्त्या समेतःसं स्थाप्याशेषजन्तून् स्वविरहजशुचा त्यक्तसर्वेषणार्थान् ॥ ५\।३॥वृक्षान् पश्वादिकीटान् पितरमथ सखीन्मातृपूर्वान् विसृज्यप्रोत्थां गङ्गां स्वपादाद्धर इव गुहेनार्चितः सोऽथ तीर्त्वा ।देवार्च्यस्यापि पुत्रादृषिगणसहितात्प्राप्य पूजां प्रयातःशैलेशं चित्रकूटं कतिपयदिनान्यत्र मोदन्नुवास ॥ ५\।४॥एतस्मिन्नेव काले दशरथनृपतिः स्वर्गतोऽभूद्वियोगाद्रामस्यैवाथ पुत्रौ विधिसुतसहितैर्मन्त्रिभिः केकयेभ्यः ।आनीतौ तस्य कृत्वा श्रुतिगणविहितप्रेतकार्याणि सद्यःशोचन्तौ राममार्गं पुरजनसहितौ जग्मतुर्मातृभिश्च ॥ ५\।५॥धिक्कुर्वन्तौ नितान्तं सकलदुरितगां मन्थरां कैकयीं चप्राप्तौ रामस्य पादौ मुनिगणसहितौ तत्र चोवाच नत्वा ।रामं राजीवनेत्रं भरत इह पुनः प्रीतयेऽस्माकमीशप्राप्याऽशु स्वामयोध्यामवरजसहितः पालयेमां धरित्रीम् ॥ ५\।६॥इत्युक्तः कर्तुमीशः सकलसुरगणाप्यायनं रामदेवःसत्यां कर्तुं च वाणीमवददतितरां नेति सद्भक्तिनम्रम् ।क्ष्ल्वी।भूयोभूयोऽर्थयन्तं द्विगुणितशरदां सप्तके त्वभ्यतीतेकर्तैतत्ते वचोऽहं सुदृढमृतमिदं मे वचो नात्र शङ्का ॥ ५\।७॥श्रुत्वैतद्रामवाक्यं हुतभुजि पतने स प्रतिज्ञां च कृत्वारामोक्तस्यान्यथात्वे न तु पुरमभिवेक्ष्येऽहमित्येव तावत् ।कृत्वाऽन्यां स प्रतिज्ञामवसदथ बहिर्ग्रामके नन्दिनाम्निश्रीशस्यैवास्य कृत्वा शिरसि परमकं पौरटं पादपीठम् ॥ ५\।८॥समस्तपौरानुगतेऽनुजे गते स चित्रकूटे भगवानुवास हअथाऽजगामेन्द्रसुतोऽपि वायसो महासुरेणाऽत्मगतेन चोदितः ॥ ५\।९॥स आसुरावेशवशाद्रमास्तने यदा व्यधात्तुण्डमथाभिवीक्षितः ।जनार्दनेनाऽशु तृणे प्रयोजिते चचार तेन ज्वलताऽनुयातः ॥ ५\।१०॥स्वयम्भुशर्वेन्द्रमुखान्सुरेश्वरान् जिजीविषुस्ताञ्छरणं गतोऽपि ।बहिष्कृतस्तैर्हरिभक्तिभावतो ह्यलङ्घ्यशक्त्या परमस्य चाक्षमैः ॥ ५\।११॥पुनः प्रयातः शरणं रघूत्तमं विसर्जितस्तेन निहत्य चासुरम् ।तदक्षिगं साक्षिकमप्यवध्यं प्रसादतश्चन्द्रविभूषणस्य ॥ ५\।१२॥स वायसानामसुरोऽखिलानां वरादुमेशस्य बभूव चाक्षिगः ।निपातितोऽसौ सह वायसाक्षिभिस्तृणेन रामस्य बभूव भस्मसात् ॥ ५\।१३॥ददुर्हि तस्मै विवरं बलार्थिनो यद्वायसास्तेन तदक्षिपातनम् ।कृतं रमेशेन तदेकनेत्रा बभूवुरन्येऽपि तु वायसाः सदा ॥ ५\।१४॥भविष्यतामप्यथ यावदेव द्विनेत्रता काककुलोद्भवानाम् ।तावत्तदक्ष्यस्य कुरङ्गनाम्नः शिवेन दत्तं दितिजस्य चाक्षयम् ॥ ५\।१५॥अतः पुनर्भावममुष्य हिन्वन् भविष्यतश्चैकदृशश्चकार ।स वायसान् राघव आदिपूरुषस्ततो ययौ शक्रसुतस्तदाज्ञया ॥ ५\।१६॥रामोऽथ दण्डकवनं मुनिवर्यनीतो लोकाननेकश उदारबलैर्निरस्तान् ।श्रुत्वा खरप्रभृतिभिर्वरतो हरस्य सर्वैरवध्यतनुभिः प्रययौ सभार्यः ॥ ५\।१७॥आसीच्च तत्र शरभङ्ग इति स्म जीर्णो लोकं हरेर्जिगमिषुर्मुनिरुग्रतेजाः ।तेनाऽदरोपहृतसार्ध्यसपर्यया सप्रीतो ददौ निजपदं परमं रमेशः ॥ ५\।१८॥धर्मो यतोऽस्य वनगस्य नितान्तशक्तिह्रासे स्वधर्मकरणस्य हुताशनादौ ।देहात्ययः स तत एव तनुं निजाग्नौ सन्त्यज्य रामपुरतः प्रययौ परेशम् ॥ ५\।१९॥रामोऽपि तत्र ददृशे धनदस्य शापाद्गन्धर्वमुर्वशिरतेरथ यातुधानीम् ।प्राप्तं दशां सपदि तुम्बुरुनामधेयं नाम्ना विराधमपि शर्ववरादवध्यम् ॥ ५\।२०॥भङ्क्त्वाऽस्य बाहुयुगल्। अं बिलगं चकार सम्मानयन् वचनमम्बुजजन्मनोऽसौ ।प्रादाच्च तस्य सुगतिं निजगायकस्य भक्षार्थमं सकमितोऽपि सहानुजेन ॥ ५\।२१॥प्रीतिं विधित्सुरगमद्भवनं निजस्य कुम्भोद्भवस्य परमादरतोऽमुना च ।सम्पूजितो धनुरनेन गृहीतमिन्द्राच्छार्ङ्गं तदादिपुरुषो निजमाजहार ॥ ५\।२२॥आत्मार्थमेव हि पुरा हरिणा प्रदत्तमिन्द्रे तदिन्द्र उत रामकरार्थमेव ।प्रादादगस्त्यमुनये तदवाप्य रामो रक्षनृषीनवसदेव स दण्डकेषु ॥ ५\।२३॥काले तदैव खरदूषणयोर्बलेन रक्षः स्वसा पतिनिमार्गणतत्पराऽसीत् ।व्यापादिते निजपतौ हि दशाननेन प्रामादिकेन विधिनाऽभिससार रामम् ॥ ५\।२४॥साऽनुज्ञयैव रजनीचरभर्तुरुग्रा भ्रातृद्वयेन सहिता वनमावसन्ती ।रामं समेत्य भव मे पतिरित्यवोचद्भानुं यथा तम उपेत्य सुयोगकामम् ॥ ५\।२५॥तां तत्र हास्यकथया जनकासुताग्रे गच्छानुजं म इह मेति वचः स उक्त्वा ।तेनैव दुष्टचरितां हि विकर्णनासां चक्रे समस्तरजनीचरनाशहेतोः ॥ ५\।२६॥तत्प्रेरितान् सपदि भीमबलान् प्रयातां स्तस्याः खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् ।जघ्ने चतुर्दशसहस्रमवारणीयकोदण्डपाणिरखिलस्य सुखं विधातुम् ॥ ५\।२७॥दत्तेऽभये रघुवरेण महामुनीनां दत्ते भये च रजनीचरमण्डलस्य ।रक्षः पतिः स्वसृमुखादविकम्पनाच्च श्रुत्वा बलं रघुपतेः परमाप चिन्ताम् ॥ ५\।२८॥स त्वाशु कार्यमवमृश्य जगाम तीरे क्षेत्रं नदीनदपतेः श्रवणं धरित्र्याः ।मारीचमत्र तपसि प्रतिवर्तमानं भीतं शराद्रघुपतेर्नितरां ददर्श ॥ ५\।२९॥तेनार्थितः सपदि राघववञ्चनार्थे मारीच आह शरवेगममुष्य जानन् ।शक्यो न ते रघुवरेण हि विग्रहोऽत्र जानामि सं स्पर्शमस्य शरस्य पूर्वम् ॥ ५\।३०॥इत्युक्तवन्तमथ रावण आह खड्गं निष्कृष्य हन्मि यदि मे न करोषि वाक्यम् ।तच्छुश्रुवान् भययुतोऽथ निसर्गतश्च पापो जगाम रघुवर्यसकाशमाशु ॥ ५\।३१॥स प्राप्य हैममृगतां बहुरत्नचित्रः सीतासमीप उरुधा विचचार शीघ्रम् ।निर्दोषनित्यवरसं विदपि स्म देवी रक्षोवधाय जनमोहकृते तथाऽह ॥ ५\।३२॥देवेममाशु परिगृह्य च देहि मे त्वं क्रीडामृगं त्विति तयोदित एव रामः ।अन्वक्ससार ह शरासनबाणपाणिर्मायामृगं निशिचरं निजघान जानन् ॥ ५\।३३॥तेनाऽहतः शरवरेण भृशं ममार विक्रुश्य लक्ष्मणमुरुव्यथया सपापः ।श्रुत्वैव लक्ष्मणमचूचुददुग्रवाक्यैः सोऽप्याप रामपथमेव सचापबाणः ॥ ५\।३४॥यां यां परेश उरुधैव करोति लीलां तां तां करोत्यनु तथैव रमापि देवी ।नैतावताऽस्य परमस्य तथा रमाया दोषोऽणुरप्यनुविचिन्त्य उरुप्रभू यत् ॥ ५\।३५॥क्वाज्ञानमापदपि मन्दकटाक्षमात्रसर्गस्थितिप्रल्। अयसं सृतिमोक्षहेतोः ।देव्या हरेः किमु विडम्बनमात्रमेतद्विक्रीडतोः सुरनरादिवदेव तस्मात् ॥ ५\।३६॥देव्याः समीपमथ रावण आससाद साऽदृश्यतामगमदप्यविषह्यशक्तिः ।सृष्ट्वाऽत्मनः प्रतिकृतिं प्रययौ च शीघ्रं कैलासमर्चितपदा न्यवसच्छिवाभ्याम् ॥ ५\।३७॥तस्यास्तु तां प्रतिकृतिं प्रविवेश शक्रो देव्याश्च सन्निधियुतां व्यवहारसिद्।ह्ध्यै ।आदाय तामथ ययौ रजनीचरेन्द्रो हत्वा जटायुषमुरुश्रमतो निरुद्धः ॥ ५\।३८॥मार्गे व्रजन्तमभियाय ततो हनूमान् सं वारितो रविसुतेन च जानमानः ।दैवं तु कार्यमथ कीर्तिमभीप्समानो रामस्य नैनमहनद्वचनाद्धरेश्च ॥ ५\।३९॥प्राप्यैव राक्षस उताऽत्मपुरीं स तत्र सीताकृतिं प्रतिनिधाय ररक्ष चाथ ।रामोऽपि तत्तु विनिहत्य सुदुष्टरक्षः प्राप्याऽश्रमं स्वदयितां नहि पश्यतीव ॥ ५\।४०॥अन्वेषमाण इव तं च ददर्श गृध्रं सीतारिरक्षिषुमथो रिपुणा विशस्तम् ।ल्ंअन्दात्मचेष्टममुनोक्तमरेश्च कर्म श्रुत्वा मृतं तमदहत्स्वगतिं तथाऽदात् ॥ ५\।४१॥अन्यत्र चैव विचरन् सहितोऽनुजेन प्राप्तः करौ स सहसाऽथ कबन्धनाम्नः ।धातुर्वरादखिलजायिन उज्झितस्य मृत्योश्च वज्रपतनादतिकुञ्चितस्य ॥ ५\।४२॥छित्वाऽस्य बाहुयुगल्। अं सहितोऽनुजेन तं पूर्ववत्प्रतिविधाय सुरेन्द्रभृत्यम् ।नाम्ना दनुं त्रिजटयैव पुराऽभिजातं गन्धर्वमाशु च ततोऽपि तदर्चितोऽगात् ॥ ५\।४३॥दृष्ट्वा तमेव शबरी परमं हरिं च ज्ञात्वा विवेश दहनं पुरतोऽस्य तस्यै ।प्रादात्स्वलोकमिममेव हि सा प्रतीक्ष्य पूर्वं मतङ्गवचनेन वनेऽत्र साऽभूत् ॥ ५\।४४॥शापाद्वराप्सरसमेव हि तां विमुच्य शच्या कृतात्पतिपुरस्त्वतिदर्पहेतोः ।गत्वा ददर्श पवनात्मजमृश्यमूके स ह्येक एनमवगच्छति सम्यगीशम् ॥ ५\।४५॥देहेऽपि यत्र पवनोऽत्र हरिर्यतोऽसौ तत्रैव वायुरिति वेदवचः प्रसिद्धम् ।कस्मिन्न्वहं त्विति तथैव हि सोऽवतारे तस्मात्स मारुतिकृते रविजं ररक्ष ॥ ५\।४६॥एवं स कृष्णतनुरर्जुनमप्यरक्षद्भीमार्थमेव तदरिं रविजं निहत्य ।पूर्वं हि मारुतिमवाप रवेः सुतोऽयं तेनास्य वालिनमहन् रघुपः प्रतीपम् ॥ ५\।४७॥एवं सुराश्च पवनस्य वशे यतोऽतः सुग्रीवमत्र तु परत्र च शक्रसूनुम् ।सर्वे श्रिता हनुमतस्तदनुग्रहाय तत्रागमद्रघुपतिः सह लक्ष्मणेन ॥ ५\।४८॥यत्पादपङ्कजरजः शिरसा विभर्ति श्रीरब्जजश्च गिरिशः सह लोकपालैः ।सर्वेश्वरस्य परमस्य हि सर्वशक्तेः किं तस्य शत्रुहनने कपयः सहायाः ॥ ५\।४९॥समागते तु राघवे प्लवङ्गमाः ससूर्यजाः ।विपुप्लुवुर्भयार्दिता न्यवारयच्च मारुतिः ॥ ५\।५०॥सं स्थाप्याऽशु हरीन्द्रान् जानन् विष्णोर्गुणाननन्तान् सः ।साक्षाद्ब्रह्मपिताऽसावित्येनेनास्य पादयोः पेते ॥ ५\।५१॥

(rāmacarite hanūmaddarśanaṃ )oṃ | itthaṃ viśveśvare'sminnakhila jagadavasthāpya sītāsahāyebhūmiṣṭhe sarvalokāstutuṣuranudinaṃ vṛddhabhaktyānitāntam |rājā rājyābhiṣeke prakṛtijanavaco mānayannātmano'rthyaṃdadhre tanmantharāyāḥ śrutipathamagamadbhūmigāyā alakṣmyāḥ || 5\|1||pūrvaṃ kṣīrābdhijātā kathamapi tapasaivāpsarastvaṃ prayātātāṃ netuṃ tattamo'ndhaṃ kamalajaniruvācā'śu rāmābhiṣekam |bhūtvā dāsī vilumpa svagatimapi tataḥ karmaṇā prāpsyase tvaṃsetyuktā mantharā'sīttadanu kṛtavatyeva caitatkukarma || 5\|2||tadvākyātkaikayī sā patigavarabalādājahāraiva rājyaṃrāmastadgauraveṇa tridaśamunikṛte'raṇyamevā'viveśa |sītāyukto'nujena pratidinasuvivṛddhorubhaktyā sametaḥsaṃ sthāpyāśeṣajantūn svavirahajaśucā tyaktasarveṣaṇārthān || 5\|3||vṛkṣān paśvādikīṭān pitaramatha sakhīnmātṛpūrvān visṛjyaprotthāṃ gaṅgāṃ svapādāddhara iva guhenārcitaḥ so'tha tīrtvā |devārcyasyāpi putrādṛṣigaṇasahitātprāpya pūjāṃ prayātaḥśaileśaṃ citrakūṭaṃ katipayadinānyatra modannuvāsa || 5\|4||etasminneva kāle daśarathanṛpatiḥ svargato'bhūdviyogādrāmasyaivātha putrau vidhisutasahitairmantribhiḥ kekayebhyaḥ |ānītau tasya kṛtvā śrutigaṇavihitapretakāryāṇi sadyaḥśocantau rāmamārgaṃ purajanasahitau jagmaturmātṛbhiśca || 5\|5||dhikkurvantau nitāntaṃ sakaladuritagāṃ mantharāṃ kaikayīṃ caprāptau rāmasya pādau munigaṇasahitau tatra covāca natvā |rāmaṃ rājīvanetraṃ bharata iha punaḥ prītaye'smākamīśaprāpyā'śu svāmayodhyāmavarajasahitaḥ pālayemāṃ dharitrīm || 5\|6||ityuktaḥ kartumīśaḥ sakalasuragaṇāpyāyanaṃ rāmadevaḥsatyāṃ kartuṃ ca vāṇīmavadadatitarāṃ neti sadbhaktinamram |kṣlvī|bhūyobhūyo'rthayantaṃ dviguṇitaśaradāṃ saptake tvabhyatītekartaitatte vaco'haṃ sudṛḍhamṛtamidaṃ me vaco nātra śaṅkā || 5\|7||śrutvaitadrāmavākyaṃ hutabhuji patane sa pratijñāṃ ca kṛtvārāmoktasyānyathātve na tu puramabhivekṣye'hamityeva tāvat |kṛtvā'nyāṃ sa pratijñāmavasadatha bahirgrāmake nandināmniśrīśasyaivāsya kṛtvā śirasi paramakaṃ pauraṭaṃ pādapīṭham || 5\|8||samastapaurānugate'nuje gate sa citrakūṭe bhagavānuvāsa haathā'jagāmendrasuto'pi vāyaso mahāsureṇā'tmagatena coditaḥ || 5\|9||sa āsurāveśavaśādramāstane yadā vyadhāttuṇḍamathābhivīkṣitaḥ |janārdanenā'śu tṛṇe prayojite cacāra tena jvalatā'nuyātaḥ || 5\|10||svayambhuśarvendramukhānsureśvarān jijīviṣustāñcharaṇaṃ gato'pi |bahiṣkṛtastairharibhaktibhāvato hyalaṅghyaśaktyā paramasya cākṣamaiḥ || 5\|11||punaḥ prayātaḥ śaraṇaṃ raghūttamaṃ visarjitastena nihatya cāsuram |tadakṣigaṃ sākṣikamapyavadhyaṃ prasādataścandravibhūṣaṇasya || 5\|12||sa vāyasānāmasuro'khilānāṃ varādumeśasya babhūva cākṣigaḥ |nipātito'sau saha vāyasākṣibhistṛṇena rāmasya babhūva bhasmasāt || 5\|13||dadurhi tasmai vivaraṃ balārthino yadvāyasāstena tadakṣipātanam |kṛtaṃ rameśena tadekanetrā babhūvuranye'pi tu vāyasāḥ sadā || 5\|14||bhaviṣyatāmapyatha yāvadeva dvinetratā kākakulodbhavānām |tāvattadakṣyasya kuraṅganāmnaḥ śivena dattaṃ ditijasya cākṣayam || 5\|15||ataḥ punarbhāvamamuṣya hinvan bhaviṣyataścaikadṛśaścakāra |sa vāyasān rāghava ādipūruṣastato yayau śakrasutastadājñayā || 5\|16||rāmo'tha daṇḍakavanaṃ munivaryanīto lokānanekaśa udārabalairnirastān |śrutvā kharaprabhṛtibhirvarato harasya sarvairavadhyatanubhiḥ prayayau sabhāryaḥ || 5\|17||āsīcca tatra śarabhaṅga iti sma jīrṇo lokaṃ harerjigamiṣurmunirugratejāḥ |tenā'daropahṛtasārdhyasaparyayā saprīto dadau nijapadaṃ paramaṃ rameśaḥ || 5\|18||dharmo yato'sya vanagasya nitāntaśaktihrāse svadharmakaraṇasya hutāśanādau |dehātyayaḥ sa tata eva tanuṃ nijāgnau santyajya rāmapurataḥ prayayau pareśam || 5\|19||rāmo'pi tatra dadṛśe dhanadasya śāpādgandharvamurvaśirateratha yātudhānīm |prāptaṃ daśāṃ sapadi tumburunāmadheyaṃ nāmnā virādhamapi śarvavarādavadhyam || 5\|20||bhaṅktvā'sya bāhuyugal| aṃ bilagaṃ cakāra sammānayan vacanamambujajanmano'sau |prādācca tasya sugatiṃ nijagāyakasya bhakṣārthamaṃ sakamito'pi sahānujena || 5\|21||prītiṃ vidhitsuragamadbhavanaṃ nijasya kumbhodbhavasya paramādarato'munā ca |sampūjito dhanuranena gṛhītamindrācchārṅgaṃ tadādipuruṣo nijamājahāra || 5\|22||ātmārthameva hi purā hariṇā pradattamindre tadindra uta rāmakarārthameva |prādādagastyamunaye tadavāpya rāmo rakṣanṛṣīnavasadeva sa daṇḍakeṣu || 5\|23||kāle tadaiva kharadūṣaṇayorbalena rakṣaḥ svasā patinimārgaṇatatparā'sīt |vyāpādite nijapatau hi daśānanena prāmādikena vidhinā'bhisasāra rāmam || 5\|24||sā'nujñayaiva rajanīcarabharturugrā bhrātṛdvayena sahitā vanamāvasantī |rāmaṃ sametya bhava me patirityavocadbhānuṃ yathā tama upetya suyogakāmam || 5\|25||tāṃ tatra hāsyakathayā janakāsutāgre gacchānujaṃ ma iha meti vacaḥ sa uktvā |tenaiva duṣṭacaritāṃ hi vikarṇanāsāṃ cakre samastarajanīcaranāśahetoḥ || 5\|26||tatpreritān sapadi bhīmabalān prayātāṃ stasyāḥ kharatriśiradūṣaṇamukhyabandhūn |jaghne caturdaśasahasramavāraṇīyakodaṇḍapāṇirakhilasya sukhaṃ vidhātum || 5\|27||datte'bhaye raghuvareṇa mahāmunīnāṃ datte bhaye ca rajanīcaramaṇḍalasya |rakṣaḥ patiḥ svasṛmukhādavikampanācca śrutvā balaṃ raghupateḥ paramāpa cintām || 5\|28||sa tvāśu kāryamavamṛśya jagāma tīre kṣetraṃ nadīnadapateḥ śravaṇaṃ dharitryāḥ |mārīcamatra tapasi prativartamānaṃ bhītaṃ śarādraghupaternitarāṃ dadarśa || 5\|29||tenārthitaḥ sapadi rāghavavañcanārthe mārīca āha śaravegamamuṣya jānan |śakyo na te raghuvareṇa hi vigraho'tra jānāmi saṃ sparśamasya śarasya pūrvam || 5\|30||ityuktavantamatha rāvaṇa āha khaḍgaṃ niṣkṛṣya hanmi yadi me na karoṣi vākyam |tacchuśruvān bhayayuto'tha nisargataśca pāpo jagāma raghuvaryasakāśamāśu || 5\|31||sa prāpya haimamṛgatāṃ bahuratnacitraḥ sītāsamīpa urudhā vicacāra śīghram |nirdoṣanityavarasaṃ vidapi sma devī rakṣovadhāya janamohakṛte tathā'ha || 5\|32||devemamāśu parigṛhya ca dehi me tvaṃ krīḍāmṛgaṃ tviti tayodita eva rāmaḥ |anvaksasāra ha śarāsanabāṇapāṇirmāyāmṛgaṃ niśicaraṃ nijaghāna jānan || 5\|33||tenā'hataḥ śaravareṇa bhṛśaṃ mamāra vikruśya lakṣmaṇamuruvyathayā sapāpaḥ |śrutvaiva lakṣmaṇamacūcudadugravākyaiḥ so'pyāpa rāmapathameva sacāpabāṇaḥ || 5\|34||yāṃ yāṃ pareśa urudhaiva karoti līlāṃ tāṃ tāṃ karotyanu tathaiva ramāpi devī |naitāvatā'sya paramasya tathā ramāyā doṣo'ṇurapyanuvicintya uruprabhū yat || 5\|35||kvājñānamāpadapi mandakaṭākṣamātrasargasthitipral| ayasaṃ sṛtimokṣahetoḥ |devyā hareḥ kimu viḍambanamātrametadvikrīḍatoḥ suranarādivadeva tasmāt || 5\|36||devyāḥ samīpamatha rāvaṇa āsasāda sā'dṛśyatāmagamadapyaviṣahyaśaktiḥ |sṛṣṭvā'tmanaḥ pratikṛtiṃ prayayau ca śīghraṃ kailāsamarcitapadā nyavasacchivābhyām || 5\|37||tasyāstu tāṃ pratikṛtiṃ praviveśa śakro devyāśca sannidhiyutāṃ vyavahārasid|hdhyai |ādāya tāmatha yayau rajanīcarendro hatvā jaṭāyuṣamuruśramato niruddhaḥ || 5\|38||mārge vrajantamabhiyāya tato hanūmān saṃ vārito ravisutena ca jānamānaḥ |daivaṃ tu kāryamatha kīrtimabhīpsamāno rāmasya nainamahanadvacanāddhareśca || 5\|39||prāpyaiva rākṣasa utā'tmapurīṃ sa tatra sītākṛtiṃ pratinidhāya rarakṣa cātha |rāmo'pi tattu vinihatya suduṣṭarakṣaḥ prāpyā'śramaṃ svadayitāṃ nahi paśyatīva || 5\|40||anveṣamāṇa iva taṃ ca dadarśa gṛdhraṃ sītārirakṣiṣumatho ripuṇā viśastam |lṃandātmaceṣṭamamunoktamareśca karma śrutvā mṛtaṃ tamadahatsvagatiṃ tathā'dāt || 5\|41||anyatra caiva vicaran sahito'nujena prāptaḥ karau sa sahasā'tha kabandhanāmnaḥ |dhāturvarādakhilajāyina ujjhitasya mṛtyośca vajrapatanādatikuñcitasya || 5\|42||chitvā'sya bāhuyugal| aṃ sahito'nujena taṃ pūrvavatpratividhāya surendrabhṛtyam |nāmnā danuṃ trijaṭayaiva purā'bhijātaṃ gandharvamāśu ca tato'pi tadarcito'gāt || 5\|43||dṛṣṭvā tameva śabarī paramaṃ hariṃ ca jñātvā viveśa dahanaṃ purato'sya tasyai |prādātsvalokamimameva hi sā pratīkṣya pūrvaṃ mataṅgavacanena vane'tra sā'bhūt || 5\|44||śāpādvarāpsarasameva hi tāṃ vimucya śacyā kṛtātpatipurastvatidarpahetoḥ |gatvā dadarśa pavanātmajamṛśyamūke sa hyeka enamavagacchati samyagīśam || 5\|45||dehe'pi yatra pavano'tra hariryato'sau tatraiva vāyuriti vedavacaḥ prasiddham |kasminnvahaṃ tviti tathaiva hi so'vatāre tasmātsa mārutikṛte ravijaṃ rarakṣa || 5\|46||evaṃ sa kṛṣṇatanurarjunamapyarakṣadbhīmārthameva tadariṃ ravijaṃ nihatya |pūrvaṃ hi mārutimavāpa raveḥ suto'yaṃ tenāsya vālinamahan raghupaḥ pratīpam || 5\|47||evaṃ surāśca pavanasya vaśe yato'taḥ sugrīvamatra tu paratra ca śakrasūnum |sarve śritā hanumatastadanugrahāya tatrāgamadraghupatiḥ saha lakṣmaṇena || 5\|48||yatpādapaṅkajarajaḥ śirasā vibharti śrīrabjajaśca giriśaḥ saha lokapālaiḥ |sarveśvarasya paramasya hi sarvaśakteḥ kiṃ tasya śatruhanane kapayaḥ sahāyāḥ || 5\|49||samāgate tu rāghave plavaṅgamāḥ sasūryajāḥ |vipupluvurbhayārditā nyavārayacca mārutiḥ || 5\|50||saṃ sthāpyā'śu harīndrān jānan viṣṇorguṇānanantān saḥ |sākṣādbrahmapitā'sāvityenenāsya pādayoḥ pete || 5\|51||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेरामचरिते हनूमद्दर्शनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayerāmacarite hanūmaddarśanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||

(समुद्रतरणनिश्चयः )ॐ । उत्थाप्य चैनमरविन्ददलायताक्षश्चक्राङ्कितेन वरदेन कराम्बुजेन ।कृत्वा च सं विदमनेन नुतोऽस्य चां सं प्रीत्याऽरुरोह स हसन् सह लक्ष्मणेन ॥ ६\।१॥आरोप्य चां सयुगल्। अं भगवन्तमेनं तस्यानुजं च हनुमान् प्रययौ कपीन्द्रम् ।सख्यं चकार हुतभुक्प्रमुखे च तस्य रामेण शाश्वतनिजार्तिहरेण शीघ्रम् ॥ ६\।२॥श्रुत्वाऽस्य दुःखमथ देववरः प्रतिज्ञां चक्रे स वालिनिधनाय हरीश्वरोऽपि ।सीतानुमार्गणकृतेऽथ स वालिनैव क्षिप्तां हि दुन्दुभितनुं समदर्शयच्च ॥ ६\।३॥वीक्ष्यैव तां निपतितामथ रामदेवः सोऽङ्गुष्ठमात्रचलनादतिलीलयैव ।सम्प्रास्य योजनशतेऽथ तयैव चोर्वीं सर्वां विदार्य दितिजानहनद्रसास्थान् ॥ ६\।४॥शर्वप्रसादजबलाद्दितिजानवध्यान् सर्वान्निहत्य कुणपेन पुनश्च सख्या ।भीतेन वालिबलतः कथितः स्म सप्त सालान् प्रदर्श्य दितिजान् सुदृढांश्च वज्रात् ॥ ६\।५॥एकैकमेषु स विकम्पयितुं समर्थः पत्राणि लोप्तुमपि तूत्सहते न शक्तः ।विष्वक्स्थितान् यदि भवान् प्रतिभेत्स्यतीमानेकेषुणा तर्हि वालिवधे समर्थः ॥ ६\।६॥जेतुं चतुर्गुणबलो हि पुमान् प्रभुः स्याद्धन्तुं शताधिकबलोऽतिबलं सुशक्तः ।तस्मादिमान् हरिहयात्मजबाह्वलोप्यपत्रान् विभिद्य मम सं शयमाशु भिन्धि ॥ ६\।७॥श्रुत्वाऽस्य वाक्यमवमृश्य दितेः सुतां स्तान् धातुर्वरादखिलपुम्भिरभेद्यरूपान् ।ब्रह्मत्वमाप्तुमचलं तपसि प्रवृत्तानेकेषुणा सपदि तान् प्रविभेद रामः ॥ ६\।८॥सन्धाय कार्मुकवरे निशिते तु बाणेऽथाऽकृष्य दक्षिणभुजेन तदा प्रमुक्ते ।रामेण सत्वरमनन्तबलेन सर्वे चूर्णीकृताः सपदि ते तरवो रवेण ॥ ६\।९॥भित्त्वा चतान् सगिरिकुं भगवत्प्रमुक्तः पाताल्। असप्तकमथात्र च ये त्ववध्याः ।नाम्नाऽसुराः कुमुदिनोऽब्जजवाक्यरक्षाः सर्वांश्च तानदहदाशु शरः स एकः ॥ ६\।१०॥नैतद्विचित्रममितोरुबलस्य विष्णोर्यत्प्रेरणात्सपवनस्य भवेत्प्रवृत्तिः ।लोकस्य सप्रकृतिकस्य सरुद्रकाल कर्मादिकस्य तदपीदमनन्यसाध्यम् ॥ ६\।११॥ली।दृष्ट्वा बलं भगवतोऽथ हरीश्वरोऽसावग्रे निधाय तमयात्पुरमग्रजस्य ।आश्रुत्य रावमनुजस्य बिलात्स चाऽगादभ्येनमाशु दयिताप्रतिवारितोऽपि ॥ ६\।१२॥तन्मुष्टिभिः प्रतिहतः प्रययावशक्तः सुग्रीव आशु रघुपोऽपि हि धर्ममीक्षन् ।नैनं जघान विदिताखिललोकचेष्टोऽप्येनं स आह युधि वां न मया विविक्तौ ॥ ६\।१३॥सौभ्रात्रमेष यदि वाञ्छति वालिनैव नाहं निरागसमथाग्रजनिं हनिष्ये ।दीर्घः सहोदरगतो न भवेद्धि कोपो दीर्घोऽपि कारणमृते विनिवर्तते च ॥ ६\।१४॥कोपः सहोदरजने पुनरन्तकाले प्रायो निवृत्तिमुपगच्छति तापकश्च ।एकस्य भङ्ग इति नैव झटित्यपास्तदोषो निहन्तुमिह योग्य इति स्म मेने ॥ ६\।१५॥तस्मान्न बन्धुजनगे जनिते विरोधे कार्यो वधस्तदनुबन्धिभिराश्वितीह ।धर्मं प्रदर्शयितुमेव रवेः सुतस्य भावी न ताप इति विच्च न तं जघान ॥ ६\।१६॥यः प्रेरकः सकलषेमुषिसन्ततेश्च तस्याज्ञता कुत इहेशवरस्य विष्णोः ।तेनोदितोऽथ सुदृढं पुनरागतेन वज्रोपमं शरममूमुचदिन्द्रसूनोः ॥ ६\।१७॥रामाज्ञयैव लतया रविजे विभक्ते वायोः सुतेन रघुपेण शरे च मुक्ते ।श्रुत्वाऽस्य शब्दमतुलं हृदि तेन विद्ध इन्द्रात्मजो गिरिरिवापतदाशु सन्नः ॥ ६\।१८॥भक्तो ममैष यदि मामभिपश्यतीह पादौ ध्रुवं मम समेष्यति निर्विचारः ।योग्यो वधो नहि जनस्य पदानतस्य राज्यार्थिना रविसुतेन वधोऽर्थितश्च ॥ ६\।१९॥कार्यं ह्यभीष्टमपि तत्प्रणतस्य पूर्वं शस्तो वधो न पदयोः प्रणतस्य चैव ।तस्माददृश्यतनुरेव निहन्मि शक्रपुत्रं त्वितीह तमदृष्टतया जघान ॥ ६\।२०॥यः प्रेरकः सकललोकबलस्य नित्यं पूर्णाव्ययोच्चबलवीर्यतनुः स्वतन्त्रः ।किं तस्य दृष्टिपथगस्य च वानरोऽयं कर्तैशचापमपि येन पुरा विभग्नम् ॥ ६\।२१॥सन्नेऽथ वालिनि जगाम च तस्य पार्श्वं प्राहैनमार्द्रवचसा यदि वाञ्छसि त्वम् ।उज्जीवयिष्य इति नैच्छदसौ त्वदग्रे को नाम नेच्छति मृतिं पुरुषोत्तमेति ॥ ६\।२२॥कार्याणि तस्य चरमाणि विधाय पुत्रं त्वग्रे निधाय रविजः कपिराज्य आसीत् ।लीइ।रामोऽपि तद्गिरिवरे चतुरोऽथ मासान् दृष्ट्वा घनागममुवास सलक्ष्मणोऽसौ ॥ ६\।२३॥अथातिसक्ते क्षितिपे कपीनां प्रविस्मृते रामकृतोपकारे ।प्रसह्य तं बुद्धिमतां वरिष्ठो रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमानुवाच ॥ ६\।२४॥न विस्मृतिस्ते रघुवर्यकार्ये कार्या कथञ्चित्स हि नोऽभिपूज्यः ।न चेत्स्वयं कर्तुमभीष्टमद्य ते ध्रुवं बलेनापि हि कारयामि ॥ ६\।२५॥स एवमुक्त्वा हरिराजसन्निधौ द्वीपेषु सप्तस्वपि वानरान् प्रति ।सम्मेल्\। अनायाऽशुगतीन् स्म वानरान् प्रस्थापयामास समस्तशः प्रभुः ॥ ६\।२६॥हरीश्वराज्ञाप्रणिधानपूर्वकं हनूमता ते प्रहिता हिवानराः ।समस्तशैलद्रुमषण्डसं स्थितान् हरीन् समादाय तदाऽभिजग्मुः ॥ ६\।२७॥तदैव रामोऽपि हि भोगसक्तं प्रमत्तमालक्ष्य कपीश्वरं प्रभुः ।जगाद सौमित्रिमिदं वचो मे प्लवङ्गमेशाय वदाऽशु याहि ॥ ६\।२८॥यदि प्रमत्तोऽसि मदीयकार्ये नयाम्यहं त्वेन्द्रसुतस्य मार्गम् ।प्रायः स्वकार्ये प्रतिपादिते हि मदोद्धता न प्रतिकर्तुमीशते ॥ ६\।२९॥इतीड्यरामेण समीरिते तदा ययौ सबाणः सधनुः स लक्ष्मणः ।दृष्ट्वैव तं तेन सहैव तापनिर्भयाद्ययौ रामपदान्तिकं त्वरन् ॥ ६\।३०॥हनूमतः साधुवचोभिराशु प्रसन्नचेतस्यधिपे कपीनाम् ।समागते सर्वहरिप्रवीरैः सहैव तं वीक्ष्य ननन्द राघवः ॥ ६\।३१॥ससम्भ्रमं तं पतितं पदाब्जयोस्त्वरन् समुत्थाप्य समाश्लिषत्प्रभुः ।स चोपविष्टो जगदीशसन्निधौ तदाज्ञयैवाऽदिशदाशु वानरान् ॥ ६\।३२॥समस्तदिक्षु प्रहितेषु तेन प्रभुर्हनूमन्तमिदं बभाषे ।न कश्चिदीशस्त्वदृतेऽस्ति साधने समस्तकार्यप्रवरस्य मेऽस्य ॥ ६\।३३॥अतस्त्वमेव प्रतियाहि दक्षिणां दिशं समादाय मदङ्गुलीयकम् ।इतीरितोऽसौ पुरुषोत्तमेन ययौ दिशं तां युवराजयुक्तः ॥ ६\।३४॥लिव्।समस्तदिक्षु प्रतियापिता हि ते हरीश्वराज्ञामुपधार्य मासतः ।समाययुस्तेऽङ्गदजाम्बवन्मुखाः सुतेन वायोः सहिता नचाऽययुः ॥ ६\।३५॥समस्तदुर्गप्रवरं दुरासदं विमार्गतां विन्ध्यगिरिं महात्मनाम् ।गतः स कालो हरिराडुदीरितः समासदंश्चाथ बिलं महाद्भुतम् ॥ ६\।३६॥कृतं मयेनातिविचित्रमुत्तमं समीक्ष्य तत्तार उवाच चाङ्गदम् ।वयं न यामो हरिराजसन्निधिं विलङ्घितो नः समयो यतोऽस्य ॥ ६\।३७॥दुरासदोऽसावतिचण्डशासनो हनिष्यति त्वामपि किं मदादिकान् ।अगम्यमेतद्बिलमाप्य तत्सुखं वसाम सर्वे किमसाविहाऽचरेत् ॥ ६\।३८॥न चैव रामेण सलक्ष्मणेन प्रयोजनं नो वनचारिणां सदा ।न चेह नः पीडयितुं स च क्षमस्ततो ममेयं सुविनिश्चिता मतिः ॥ ६\।३९॥इतीरितं मातुलवाक्यमाशु स आददे वालिसुतोऽपि सादरम् ।उवाच वाक्यं च न नो हरीश्वरः क्षमी भवेल्लङ्घितशासनानाम् ॥ ६\।४०॥राज्यार्थिना येन हि घातितोऽग्रजो हृताश्च दाराः सुनृशं सकेन ।स नः कथं रक्षति शासनातिगान्निराश्रयान् दुर्बलकान् बले स्थितः ॥ ६\।४१॥इतीरिते शक्रसुतात्मजेन तथेति होचुः सह जाम्बवन्मुखाः ।सर्वेऽपि तेषामथ चैकमत्यं दृष्ट्वा हनूमानिदमाबभाषे ॥ ६\।४२॥विज्ञातमेतद्धि मयाऽङ्गदस्य राज्याय ताराभिहितं हि वाक्यम् ।साध्यं न चैतन्नहि वायुसूनू रामप्रतीपं वचनं सहेत ॥ ६\।४३॥न चाहमाक्रष्टुमुपायतोऽपि शक्यः कथञ्चित्सकलैः समेतैः ।सन्मार्गतो नैव च राघवस्य दुरन्तशक्तेर्बिलमप्रधृष्यम् ॥ ६\।४४॥वचो ममैतद्यदि चाऽदरेण ग्राह्यं भवेद्वस्तदतिप्रियं मे ।न चेद्बलादप्यनये प्रवृत्तान् प्रशास्य सन्मार्गगतान् करोमि ॥ ६\।४५॥इतीरितं तत्पवनात्मजस्य श्रुत्वाऽतिभीता धृतमूकभावाः ।सर्वेऽनुजग्मुस्तमथाद्रिमुख्यं महेन्द्रमासेदुरगाधबोधाः ॥ ६\।४६॥ल्व्ंइरीक्ष्य ते सागरमप्रधृष्यमपारमेयं सहसा विषण्णाः ।दृढं निराशाश्च मतिं हि दध्रुः प्रायोपवेशाय तथा च चक्रुः ॥ ६\।४७॥प्रायोपविष्टाश्च कथा वदन्तो रामस्य सं सारविमुक्तिदातुः ।जटायुषः पातनमूचुरेतत्सम्पातिनाम्नः श्रवणं जगाम ॥ ६\।४८॥तस्याग्रजोऽसावरुणस्य सूनुः सूर्यस्य बिम्बं सह तेन यातः ।जवं परीक्षन्नथ तं सुतप्तं गुप्त्वा पतत्रक्षयमाप्य चापतत् ॥ ६\।४९॥स दग्धपक्षः सवितृप्रतापाच्छ्रुत्वैव रामस्य कथां सपक्षः ।भूत्वा पुनश्चापि मृतिं जटायुषः शुश्राव पृष्ट्वा पुनरेव सम्यक् ॥ ६\।५०॥स रावणस्याथ गतिं सुतोक्तां निवेद्य दृष्ट्वा जनकात्मजाकृतिम् ।स्वयं तथाऽशोकवने निषण्णामवोचदेभ्यो हरिपुङ्गवेभ्यः ॥ ६\।५१॥ततस्तु ते ब्रह्मसुतेन पृष्टा न्यवेदयन्नात्मबलं पृथक्पृथक् ।दशैव चाऽरभ्य दशोत्तरस्य क्रमात्पथो योजनतोऽतियाने ॥ ६\।५२॥सनीलमैन्दद्विविदाः सताराः सर्वेऽप्यशीत्याः परतो न शक्ताः ।गन्तुं यदाऽथाऽत्मबलं स जाम्बवान् जगाद तस्मात्पुनरष्टमां शम् ॥ ६\।५३॥बलेर्यदा विष्णुरवाप लोकां स्त्रिभिः क्रमैर्नन्दिरवं प्रकुर्वता ।तदा मया भ्रान्तमिदं जगत्त्रयं सवेदनं जानु ममाऽस मेरुतः ॥ ६\।५४॥अतो जवो मे नहि पूर्वसम्मितः पुरा त्वहं षण्णवतिप्लवोऽस्मि ।ततः कुमारोऽङ्गद आह चास्माच्छतं प्लवेयं न ततोऽभिजाने ॥ ६\।५५॥अपूरिते तैः सकलैः शतस्य गमागमे शत्रुबलं च वीक्ष्य ।सुदुर्गमत्वं च निशाचरेशपुर्याः स धातुः सुत आबभाषे ॥ ६\।५६॥अयं हि गृध्रः शतयोजनं गिरिं त्रिकूटमाहेत उतात्र विघ्नाः ।भवेयुरन्येऽपि ततो हनूमानेकः समर्थो न परोऽस्ति कश्चित् ॥ ६\।५७॥उक्त्वा स इत्थं पुनराह सूनुं प्राणस्य निः सीमबलं प्रशं सयन् ।ल्वि।त्वमेक एवात्र परं समर्थः कुरुष्व चैतत्परिपाहि वानरान् ॥ ६\।५८॥इतीरितोऽसौ हनुमान्निजेप्सितं तेषामशक्तिं प्रकटां विधाय ।अवर्धताऽशु प्रविचिन्त्य रामं सुपूर्णशक्तिं चरितोस्तदाज्ञाम् ॥ ६\।५९॥

(samudrataraṇaniścayaḥ )oṃ | utthāpya cainamaravindadalāyatākṣaścakrāṅkitena varadena karāmbujena |kṛtvā ca saṃ vidamanena nuto'sya cāṃ saṃ prītyā'ruroha sa hasan saha lakṣmaṇena || 6\|1||āropya cāṃ sayugal| aṃ bhagavantamenaṃ tasyānujaṃ ca hanumān prayayau kapīndram |sakhyaṃ cakāra hutabhukpramukhe ca tasya rāmeṇa śāśvatanijārtihareṇa śīghram || 6\|2||śrutvā'sya duḥkhamatha devavaraḥ pratijñāṃ cakre sa vālinidhanāya harīśvaro'pi |sītānumārgaṇakṛte'tha sa vālinaiva kṣiptāṃ hi dundubhitanuṃ samadarśayacca || 6\|3||vīkṣyaiva tāṃ nipatitāmatha rāmadevaḥ so'ṅguṣṭhamātracalanādatilīlayaiva |samprāsya yojanaśate'tha tayaiva corvīṃ sarvāṃ vidārya ditijānahanadrasāsthān || 6\|4||śarvaprasādajabalādditijānavadhyān sarvānnihatya kuṇapena punaśca sakhyā |bhītena vālibalataḥ kathitaḥ sma sapta sālān pradarśya ditijān sudṛḍhāṃśca vajrāt || 6\|5||ekaikameṣu sa vikampayituṃ samarthaḥ patrāṇi loptumapi tūtsahate na śaktaḥ |viṣvaksthitān yadi bhavān pratibhetsyatīmānekeṣuṇā tarhi vālivadhe samarthaḥ || 6\|6||jetuṃ caturguṇabalo hi pumān prabhuḥ syāddhantuṃ śatādhikabalo'tibalaṃ suśaktaḥ |tasmādimān harihayātmajabāhvalopyapatrān vibhidya mama saṃ śayamāśu bhindhi || 6\|7||śrutvā'sya vākyamavamṛśya diteḥ sutāṃ stān dhāturvarādakhilapumbhirabhedyarūpān |brahmatvamāptumacalaṃ tapasi pravṛttānekeṣuṇā sapadi tān pravibheda rāmaḥ || 6\|8||sandhāya kārmukavare niśite tu bāṇe'thā'kṛṣya dakṣiṇabhujena tadā pramukte |rāmeṇa satvaramanantabalena sarve cūrṇīkṛtāḥ sapadi te taravo raveṇa || 6\|9||bhittvā catān sagirikuṃ bhagavatpramuktaḥ pātāl| asaptakamathātra ca ye tvavadhyāḥ |nāmnā'surāḥ kumudino'bjajavākyarakṣāḥ sarvāṃśca tānadahadāśu śaraḥ sa ekaḥ || 6\|10||naitadvicitramamitorubalasya viṣṇoryatpreraṇātsapavanasya bhavetpravṛttiḥ |lokasya saprakṛtikasya sarudrakāla karmādikasya tadapīdamananyasādhyam || 6\|11||lī|dṛṣṭvā balaṃ bhagavato'tha harīśvaro'sāvagre nidhāya tamayātpuramagrajasya |āśrutya rāvamanujasya bilātsa cā'gādabhyenamāśu dayitāprativārito'pi || 6\|12||tanmuṣṭibhiḥ pratihataḥ prayayāvaśaktaḥ sugrīva āśu raghupo'pi hi dharmamīkṣan |nainaṃ jaghāna viditākhilalokaceṣṭo'pyenaṃ sa āha yudhi vāṃ na mayā viviktau || 6\|13||saubhrātrameṣa yadi vāñchati vālinaiva nāhaṃ nirāgasamathāgrajaniṃ haniṣye |dīrghaḥ sahodaragato na bhaveddhi kopo dīrgho'pi kāraṇamṛte vinivartate ca || 6\|14||kopaḥ sahodarajane punarantakāle prāyo nivṛttimupagacchati tāpakaśca |ekasya bhaṅga iti naiva jhaṭityapāstadoṣo nihantumiha yogya iti sma mene || 6\|15||tasmānna bandhujanage janite virodhe kāryo vadhastadanubandhibhirāśvitīha |dharmaṃ pradarśayitumeva raveḥ sutasya bhāvī na tāpa iti vicca na taṃ jaghāna || 6\|16||yaḥ prerakaḥ sakalaṣemuṣisantateśca tasyājñatā kuta iheśavarasya viṣṇoḥ |tenodito'tha sudṛḍhaṃ punarāgatena vajropamaṃ śaramamūmucadindrasūnoḥ || 6\|17||rāmājñayaiva latayā ravije vibhakte vāyoḥ sutena raghupeṇa śare ca mukte |śrutvā'sya śabdamatulaṃ hṛdi tena viddha indrātmajo giririvāpatadāśu sannaḥ || 6\|18||bhakto mamaiṣa yadi māmabhipaśyatīha pādau dhruvaṃ mama sameṣyati nirvicāraḥ |yogyo vadho nahi janasya padānatasya rājyārthinā ravisutena vadho'rthitaśca || 6\|19||kāryaṃ hyabhīṣṭamapi tatpraṇatasya pūrvaṃ śasto vadho na padayoḥ praṇatasya caiva |tasmādadṛśyatanureva nihanmi śakraputraṃ tvitīha tamadṛṣṭatayā jaghāna || 6\|20||yaḥ prerakaḥ sakalalokabalasya nityaṃ pūrṇāvyayoccabalavīryatanuḥ svatantraḥ |kiṃ tasya dṛṣṭipathagasya ca vānaro'yaṃ kartaiśacāpamapi yena purā vibhagnam || 6\|21||sanne'tha vālini jagāma ca tasya pārśvaṃ prāhainamārdravacasā yadi vāñchasi tvam |ujjīvayiṣya iti naicchadasau tvadagre ko nāma necchati mṛtiṃ puruṣottameti || 6\|22||kāryāṇi tasya caramāṇi vidhāya putraṃ tvagre nidhāya ravijaḥ kapirājya āsīt |līi|rāmo'pi tadgirivare caturo'tha māsān dṛṣṭvā ghanāgamamuvāsa salakṣmaṇo'sau || 6\|23||athātisakte kṣitipe kapīnāṃ pravismṛte rāmakṛtopakāre |prasahya taṃ buddhimatāṃ variṣṭho rāmāṅghribhakto hanumānuvāca || 6\|24||na vismṛtiste raghuvaryakārye kāryā kathañcitsa hi no'bhipūjyaḥ |na cetsvayaṃ kartumabhīṣṭamadya te dhruvaṃ balenāpi hi kārayāmi || 6\|25||sa evamuktvā harirājasannidhau dvīpeṣu saptasvapi vānarān prati |sammel\| anāyā'śugatīn sma vānarān prasthāpayāmāsa samastaśaḥ prabhuḥ || 6\|26||harīśvarājñāpraṇidhānapūrvakaṃ hanūmatā te prahitā hivānarāḥ |samastaśailadrumaṣaṇḍasaṃ sthitān harīn samādāya tadā'bhijagmuḥ || 6\|27||tadaiva rāmo'pi hi bhogasaktaṃ pramattamālakṣya kapīśvaraṃ prabhuḥ |jagāda saumitrimidaṃ vaco me plavaṅgameśāya vadā'śu yāhi || 6\|28||yadi pramatto'si madīyakārye nayāmyahaṃ tvendrasutasya mārgam |prāyaḥ svakārye pratipādite hi madoddhatā na pratikartumīśate || 6\|29||itīḍyarāmeṇa samīrite tadā yayau sabāṇaḥ sadhanuḥ sa lakṣmaṇaḥ |dṛṣṭvaiva taṃ tena sahaiva tāpanirbhayādyayau rāmapadāntikaṃ tvaran || 6\|30||hanūmataḥ sādhuvacobhirāśu prasannacetasyadhipe kapīnām |samāgate sarvaharipravīraiḥ sahaiva taṃ vīkṣya nananda rāghavaḥ || 6\|31||sasambhramaṃ taṃ patitaṃ padābjayostvaran samutthāpya samāśliṣatprabhuḥ |sa copaviṣṭo jagadīśasannidhau tadājñayaivā'diśadāśu vānarān || 6\|32||samastadikṣu prahiteṣu tena prabhurhanūmantamidaṃ babhāṣe |na kaścidīśastvadṛte'sti sādhane samastakāryapravarasya me'sya || 6\|33||atastvameva pratiyāhi dakṣiṇāṃ diśaṃ samādāya madaṅgulīyakam |itīrito'sau puruṣottamena yayau diśaṃ tāṃ yuvarājayuktaḥ || 6\|34||liv|samastadikṣu pratiyāpitā hi te harīśvarājñāmupadhārya māsataḥ |samāyayuste'ṅgadajāmbavanmukhāḥ sutena vāyoḥ sahitā nacā'yayuḥ || 6\|35||samastadurgapravaraṃ durāsadaṃ vimārgatāṃ vindhyagiriṃ mahātmanām |gataḥ sa kālo harirāḍudīritaḥ samāsadaṃścātha bilaṃ mahādbhutam || 6\|36||kṛtaṃ mayenātivicitramuttamaṃ samīkṣya tattāra uvāca cāṅgadam |vayaṃ na yāmo harirājasannidhiṃ vilaṅghito naḥ samayo yato'sya || 6\|37||durāsado'sāvaticaṇḍaśāsano haniṣyati tvāmapi kiṃ madādikān |agamyametadbilamāpya tatsukhaṃ vasāma sarve kimasāvihā'caret || 6\|38||na caiva rāmeṇa salakṣmaṇena prayojanaṃ no vanacāriṇāṃ sadā |na ceha naḥ pīḍayituṃ sa ca kṣamastato mameyaṃ suviniścitā matiḥ || 6\|39||itīritaṃ mātulavākyamāśu sa ādade vālisuto'pi sādaram |uvāca vākyaṃ ca na no harīśvaraḥ kṣamī bhavellaṅghitaśāsanānām || 6\|40||rājyārthinā yena hi ghātito'grajo hṛtāśca dārāḥ sunṛśaṃ sakena |sa naḥ kathaṃ rakṣati śāsanātigānnirāśrayān durbalakān bale sthitaḥ || 6\|41||itīrite śakrasutātmajena tatheti hocuḥ saha jāmbavanmukhāḥ |sarve'pi teṣāmatha caikamatyaṃ dṛṣṭvā hanūmānidamābabhāṣe || 6\|42||vijñātametaddhi mayā'ṅgadasya rājyāya tārābhihitaṃ hi vākyam |sādhyaṃ na caitannahi vāyusūnū rāmapratīpaṃ vacanaṃ saheta || 6\|43||na cāhamākraṣṭumupāyato'pi śakyaḥ kathañcitsakalaiḥ sametaiḥ |sanmārgato naiva ca rāghavasya durantaśakterbilamapradhṛṣyam || 6\|44||vaco mamaitadyadi cā'dareṇa grāhyaṃ bhavedvastadatipriyaṃ me |na cedbalādapyanaye pravṛttān praśāsya sanmārgagatān karomi || 6\|45||itīritaṃ tatpavanātmajasya śrutvā'tibhītā dhṛtamūkabhāvāḥ |sarve'nujagmustamathādrimukhyaṃ mahendramāseduragādhabodhāḥ || 6\|46||lvṃirīkṣya te sāgaramapradhṛṣyamapārameyaṃ sahasā viṣaṇṇāḥ |dṛḍhaṃ nirāśāśca matiṃ hi dadhruḥ prāyopaveśāya tathā ca cakruḥ || 6\|47||prāyopaviṣṭāśca kathā vadanto rāmasya saṃ sāravimuktidātuḥ |jaṭāyuṣaḥ pātanamūcuretatsampātināmnaḥ śravaṇaṃ jagāma || 6\|48||tasyāgrajo'sāvaruṇasya sūnuḥ sūryasya bimbaṃ saha tena yātaḥ |javaṃ parīkṣannatha taṃ sutaptaṃ guptvā patatrakṣayamāpya cāpatat || 6\|49||sa dagdhapakṣaḥ savitṛpratāpācchrutvaiva rāmasya kathāṃ sapakṣaḥ |bhūtvā punaścāpi mṛtiṃ jaṭāyuṣaḥ śuśrāva pṛṣṭvā punareva samyak || 6\|50||sa rāvaṇasyātha gatiṃ sutoktāṃ nivedya dṛṣṭvā janakātmajākṛtim |svayaṃ tathā'śokavane niṣaṇṇāmavocadebhyo haripuṅgavebhyaḥ || 6\|51||tatastu te brahmasutena pṛṣṭā nyavedayannātmabalaṃ pṛthakpṛthak |daśaiva cā'rabhya daśottarasya kramātpatho yojanato'tiyāne || 6\|52||sanīlamaindadvividāḥ satārāḥ sarve'pyaśītyāḥ parato na śaktāḥ |gantuṃ yadā'thā'tmabalaṃ sa jāmbavān jagāda tasmātpunaraṣṭamāṃ śam || 6\|53||baleryadā viṣṇuravāpa lokāṃ stribhiḥ kramairnandiravaṃ prakurvatā |tadā mayā bhrāntamidaṃ jagattrayaṃ savedanaṃ jānu mamā'sa merutaḥ || 6\|54||ato javo me nahi pūrvasammitaḥ purā tvahaṃ ṣaṇṇavatiplavo'smi |tataḥ kumāro'ṅgada āha cāsmācchataṃ plaveyaṃ na tato'bhijāne || 6\|55||apūrite taiḥ sakalaiḥ śatasya gamāgame śatrubalaṃ ca vīkṣya |sudurgamatvaṃ ca niśācareśapuryāḥ sa dhātuḥ suta ābabhāṣe || 6\|56||ayaṃ hi gṛdhraḥ śatayojanaṃ giriṃ trikūṭamāheta utātra vighnāḥ |bhaveyuranye'pi tato hanūmānekaḥ samartho na paro'sti kaścit || 6\|57||uktvā sa itthaṃ punarāha sūnuṃ prāṇasya niḥ sīmabalaṃ praśaṃ sayan |lvi|tvameka evātra paraṃ samarthaḥ kuruṣva caitatparipāhi vānarān || 6\|58||itīrito'sau hanumānnijepsitaṃ teṣāmaśaktiṃ prakaṭāṃ vidhāya |avardhatā'śu pravicintya rāmaṃ supūrṇaśaktiṃ caritostadājñām || 6\|59||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेश्रीरामचरिते समुद्रतरणनिश्चयो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayeśrīrāmacarite samudrataraṇaniścayo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||

(हनूमत्प्रतियानम्)ॐ । रामाय शाश्वतसुविस्तृतषड्गुणाय सर्वेश्वराय सुखसारमहार्णवाय ।नत्वा लिलङ्घयिषुरर्णवमुत्पपात निष्पीड्य तं गिरिवरं पवनस्य सूनुः ॥ ७\।१॥चुक्षोभ वारिधिरनुप्रययौ च शीघ्रं यादोगणैः सह तदीयबलाभिकृष्टः ।वृक्षाश्च पर्वतगताः पवनेन पूर्वं क्षिप्तोऽर्णवे गिरिरुदागमदस्य हेतोः ॥ ७\।२॥स्यालो हरस्य गिरिपक्षविनाशकाले क्षिप्त्वाऽर्णवे स मरुतोर्वरितात्मपक्षः ।हैमो गिरिः पवनजस्य तु विश्रमार्थमुद्भिद्य वारिधिमवर्द्धदनेकसानुः ॥ ७\।३॥नैवात्र विश्रमणमैच्छत निः श्रमोऽसौ निः सीमपौरुषगुणस्य कुतः श्रमोऽस्य ।आश्लिष्य पर्वतवरं स ददर्श गच्छन् देवैस्तु नागजननीं प्रहितां वरेण ॥ ७\।४॥जिज्ञासुभिर्निजबलं तव भक्षमेतु यद्यत्त्वमिच्छसि तदित्यमरोदितायाः ।आस्यं प्रविश्य सपदि प्रविनिः सृतोऽस्माद्देवाननन्दयदुत स्वृतमेषु रक्षन् ॥ ७\।५॥दृष्ट्वा सुरप्रणयितां बलमस्य चोग्रं देवाः प्रतुष्टुवुरमुं सुमनोभिवृष्ट्या ।तैरादृतः पुनरसौ वियतैव गच्छन् छायाग्रहं प्रतिददर्श च सिं हिकाख्यम् ॥ ७\।६॥लङ्कावनाय सकलस्य च निग्रहेऽस्याः सामर्थ्यमप्रतिहतं प्रददौ विधाता ।छायामवाक्षिपदसौ पवनात्मजस्य सोऽस्याः शरीरमनुविश्य बिभेद चाऽशु ॥ ७\।७॥निस्सीममात्मबलमित्यनुदर्शयानो हत्वैव तामपि विधातृवराभिगुप्ताम् ।लम्बे स लम्बशिखरे निपपात लङ्काप्राकाररूपकगिरावथ सञ्चुकोच ॥ ७\।८॥भूत्वा बिलाल्। असमितो निशि तां पुरीं च प्राप्स्यन् ददर्श निजरूपवतीं स लङ्काम् ।रुद्धोऽनयाऽश्वथ विजित्य च तां स्वमुष्टिपिष्टां तयाऽनुमत एव विवेश लङ्काम् ॥ ७\।९॥मार्गमाणो बहिश्चान्तः सोऽशोकवनिकातल्। ए ।ददर्श शिं शपावृक्षमूलस्थितरमाकृतिम् ॥ ७\।१०॥नरलोकविडम्बस्य जानन् रामस्य हृद्गतम् ।तस्य चेष्टानुसारेण कृत्वा चेष्टाश्च सं विदः ।ल्वीइ।तादृक्चेष्टासमेताया अङ्गुलीयमदात्ततः ॥ ७\।११॥सीताया यानि चैवाऽसन्नाकृतेस्तानि सर्वशः ।भूषणानि द्विधा भूत्वा तान्येवाऽसं स्तथैव च ॥ ७\।१२॥अथ चूल्। आमणिं दिव्यं दातुं रामाय सा ददौ ।यद्यप्येतन्न पश्यन्ति निशाचरगणास्तु ते ।द्युलोकचारिणः सर्वं पश्यन्त्यृषय एव च ॥ ७\।१३॥तेषां विडम्बनायैव दैत्यानां वञ्चनाय च ।पश्यतां कलिमुख्यानां विडम्बोऽयं कृतो भवेत् ॥ ७\।१४॥कृत्वा कार्यमिदं सर्वं विशङ्कः पवनात्मजः ।आत्माविष्करणे चित्तं चक्रे मतिमतां वरः ॥ ७\।१५॥अथ वनमखिलं तद्रावणस्यावलुप्य क्षितिरुहमिममेकं वर्जयित्वाऽशु वीरः ।रजनिचरविनाशं काङ्क्षमाणोऽतिवेलं मुहुरतिरवनादी तोरणं चाऽरुरोह ॥ ७\।१६॥अथाशृणोद्दशाननः कपीन्द्रचेष्टितं परम् ।दिदेश किङ्करान् बहून् कपिर्निगृह्यतामिति ॥ ७\।१७॥समस्तशो विमृत्यवो वराद्धरस्य किङ्कराः ।समासदन्महाबलं सुरान्तरात्मनोऽङ्गजम् ॥ ७\।१८॥अशीतिकोटियूथपं पुरस्सराष्टकायुतम् ।अनेकहेतिसङ्कुलं कपीन्द्रमावृणोद्बलम् ॥ ७\।१९॥समावृतस्तथाऽयुधैः स ताडितश्च तैर्भृशम् ।चकार तान् समस्तशस्तल्\। अप्रहारचूर्णितान् ॥ ७\।२०॥पुनश्च मन्त्रिपुत्रकान् स रावणप्रचोदितान् ।ममर्द सप्त पर्वतप्रभान् वराभिरक्षितान् ॥ ७\।२१॥बलाग्रगामिनस्तथा सशर्ववाक्सुगर्वितान् ।निहत्य सर्वरक्षसां तृतीयभागमक्षिणोत् ॥ ७\।२२॥लिक्ष्ऽनौपमं हरेर्बलं निशम्य राक्षसाधिपः ।कुमारमक्षमात्मनः समं सुतं न्ययोजयत् ॥ ७\।२३॥स सर्वलोकसाक्षिणः सुतं शरैर्ववर्ष ह ।शितैर्वरास्त्रमन्त्रितैर्न चैनमभ्यचालयत् ॥ ७\।२४॥स मण्डमध्यकासुतं समीक्ष्य रावणोपमम् ।तृतीय एष चां शको बलस्य हीत्यचिन्तयत् ॥ ७\।२५॥निधार्य एव रावणः स राघवस्य नान्यथा ।यदीन्द्रजिन्मया हतो न चास्य शक्तिरीक्ष्यते ॥ ७\।२६॥अतस्तयोः समो मया तृतीय एष हन्यते ।विचार्य चैवमाशु तं पदोः प्रगृह्य पुप्लुवे ॥ ७\।२७॥स चक्रवद्भ्रमातुरं विधाय रावणात्मजम् ।अपोथयद्धरातल्\। ए क्षणेन मारुती तनुः ॥ ७\।२८॥विचूर्णिते धरातल्। ए निजे सुते स रावणः ।निशम्य शोकतापितस्तदग्रजं समादिशत् ॥ ७\।२९॥अथेन्द्रजिन्महाशरैर्वरास्त्रसम्प्रयोजितैः ।ततक्ष वानरोत्तमं न चाशकद्विचालने ॥ ७\।३०॥अथास्त्रमुत्तमं विधेर्युयोज सर्वदुष्षहम् ।स तेन ताडितो हरिर्व्यचिन्तयन्निराकुलः ॥ ७\।३१॥मया वरा विलङ्घिता ह्यनेकशः स्वयम्भुवः ।स माननीय एव मे ततोऽत्र मानयाम्यहम् ॥ ७\।३२॥इमे च कुर्युरत्र किं प्रहृष्टरक्षसां गणाः ।इतीह लक्ष्यमेव मे स रावणश्च दृश्यते ॥ ७\।३३॥इदं समीक्ष्य बद्धवत्स्थितं कपीन्द्रमाशु ते ।ल्क्ष्।बबन्धुरन्यपाशकैर्जगाम चास्त्रमस्य तत् ॥ ७\।३४॥अथ प्रगृह्य तं कपिं समीपमानयंश्च ते ।निशाचरेश्वरस्य तं स पृष्टवांश्च रावणः ॥ ७\।३५॥कपे कुतोऽसि कस्य वा किमर्थमीदृशं कृतम् ।इतीरितः स चावदत्प्रणम्य राममीश्वरम् ॥ ७\।३६॥अवैहि दूतमागतं दुरन्तविक्रमस्य माम् ।रघूत्तमस्य मारुतिं कुलक्षये तवेश्वरम् ॥ ७\।३७॥न चेत्प्रदास्यसि त्वरन् रघूत्तमप्रियां तदा ।सपुत्रमित्रबान्धवो विनाशमाशु यास्यसि ॥ ७\।३८॥न रामबाणधारणे क्षमाः सुरेश्वरा अपि ।विरिञ्चिशर्वपूर्वकाः किमु त्वमल्पसारकः ॥ ७\।३९॥प्रकोपितस्य तस्य कः पुरस्थितौ क्षमो भवेत् ।सुरासुरोरगादिके जगत्यचिन्त्यकर्मणः ॥ ७\।४०॥इतीरिते वधोद्यतं न्यवारयद्विभीषणः ।स पुच्छदाहकर्मणि न्ययोजयन्निशाचरान् ॥ ७\।४१॥अथास्य वस्त्रसञ्चयैः पिधाय पुच्छमग्नये ।ददुर्ददाह नास्य तन्मरुत्सखो हुताशनः ॥ ७\।४२॥ममर्ष सर्वचेष्टितं स रक्षसां निरामयः ।बलोद्धतश्च कौतुकात्प्रदग्धुमेव तां पुरीम् ॥ ७\।४३॥ददाह चाखिलं पुरं स्वपुच्छगेन वह्निना ।कृतिस्तु विश्वकर्मणोऽप्यदह्यतास्य तेजसा ॥ ७\।४४॥सुवर्णरत्नकारितां स राक्षसोत्तमैः सह ।प्रदह्य सर्वशः पुरीं मुदाऽन्वितो जगर्ज च ॥ ७\।४५॥ल्क्षि।स रावणं सपुत्रकं तृणोपमं विधाय च ।तयोः प्रपश्यतोः पुरं विधाय भस्मसाद्ययौ ॥ ७\।४६॥विलङ्घ्य चार्णवं पुनः स्वजातिभिः प्रपूजितः ।प्रभक्ष्य वानरेशितुर्मधु प्रभुं समेयिवान् ॥ ७\।४७॥रामं सुरेश्वरमगण्यगुणाभिरामं सम्प्राप्य सर्वकपिवीरवरैः समेतः ।चूल्\। आमणिं पवनजः पदयोर्निधाय सर्वाङ्गकैः प्रणतिमस्य चकार भक्त्या ॥ ७\।४८॥रामोऽपि नान्यदनुदातुममुष्य योग्यमत्यन्तभक्तिपरमस्य विलक्ष्य किञ्चित् ।स्वात्मप्रदानमधिकं पवनात्मजस्य कुर्वन् समाश्लिषदमुं परमाभितुष्टः ॥ ७\।४९॥

(hanūmatpratiyānam)oṃ | rāmāya śāśvatasuvistṛtaṣaḍguṇāya sarveśvarāya sukhasāramahārṇavāya |natvā lilaṅghayiṣurarṇavamutpapāta niṣpīḍya taṃ girivaraṃ pavanasya sūnuḥ || 7\|1||cukṣobha vāridhiranuprayayau ca śīghraṃ yādogaṇaiḥ saha tadīyabalābhikṛṣṭaḥ |vṛkṣāśca parvatagatāḥ pavanena pūrvaṃ kṣipto'rṇave girirudāgamadasya hetoḥ || 7\|2||syālo harasya giripakṣavināśakāle kṣiptvā'rṇave sa marutorvaritātmapakṣaḥ |haimo giriḥ pavanajasya tu viśramārthamudbhidya vāridhimavarddhadanekasānuḥ || 7\|3||naivātra viśramaṇamaicchata niḥ śramo'sau niḥ sīmapauruṣaguṇasya kutaḥ śramo'sya |āśliṣya parvatavaraṃ sa dadarśa gacchan devaistu nāgajananīṃ prahitāṃ vareṇa || 7\|4||jijñāsubhirnijabalaṃ tava bhakṣametu yadyattvamicchasi tadityamaroditāyāḥ |āsyaṃ praviśya sapadi praviniḥ sṛto'smāddevānanandayaduta svṛtameṣu rakṣan || 7\|5||dṛṣṭvā surapraṇayitāṃ balamasya cograṃ devāḥ pratuṣṭuvuramuṃ sumanobhivṛṣṭyā |tairādṛtaḥ punarasau viyataiva gacchan chāyāgrahaṃ pratidadarśa ca siṃ hikākhyam || 7\|6||laṅkāvanāya sakalasya ca nigrahe'syāḥ sāmarthyamapratihataṃ pradadau vidhātā |chāyāmavākṣipadasau pavanātmajasya so'syāḥ śarīramanuviśya bibheda cā'śu || 7\|7||nissīmamātmabalamityanudarśayāno hatvaiva tāmapi vidhātṛvarābhiguptām |lambe sa lambaśikhare nipapāta laṅkāprākārarūpakagirāvatha sañcukoca || 7\|8||bhūtvā bilāl| asamito niśi tāṃ purīṃ ca prāpsyan dadarśa nijarūpavatīṃ sa laṅkām |ruddho'nayā'śvatha vijitya ca tāṃ svamuṣṭipiṣṭāṃ tayā'numata eva viveśa laṅkām || 7\|9||mārgamāṇo bahiścāntaḥ so'śokavanikātal| e |dadarśa śiṃ śapāvṛkṣamūlasthitaramākṛtim || 7\|10||naralokaviḍambasya jānan rāmasya hṛdgatam |tasya ceṣṭānusāreṇa kṛtvā ceṣṭāśca saṃ vidaḥ |lvīi|tādṛkceṣṭāsametāyā aṅgulīyamadāttataḥ || 7\|11||sītāyā yāni caivā'sannākṛtestāni sarvaśaḥ |bhūṣaṇāni dvidhā bhūtvā tānyevā'saṃ stathaiva ca || 7\|12||atha cūl| āmaṇiṃ divyaṃ dātuṃ rāmāya sā dadau |yadyapyetanna paśyanti niśācaragaṇāstu te |dyulokacāriṇaḥ sarvaṃ paśyantyṛṣaya eva ca || 7\|13||teṣāṃ viḍambanāyaiva daityānāṃ vañcanāya ca |paśyatāṃ kalimukhyānāṃ viḍambo'yaṃ kṛto bhavet || 7\|14||kṛtvā kāryamidaṃ sarvaṃ viśaṅkaḥ pavanātmajaḥ |ātmāviṣkaraṇe cittaṃ cakre matimatāṃ varaḥ || 7\|15||atha vanamakhilaṃ tadrāvaṇasyāvalupya kṣitiruhamimamekaṃ varjayitvā'śu vīraḥ |rajanicaravināśaṃ kāṅkṣamāṇo'tivelaṃ muhuratiravanādī toraṇaṃ cā'ruroha || 7\|16||athāśṛṇoddaśānanaḥ kapīndraceṣṭitaṃ param |dideśa kiṅkarān bahūn kapirnigṛhyatāmiti || 7\|17||samastaśo vimṛtyavo varāddharasya kiṅkarāḥ |samāsadanmahābalaṃ surāntarātmano'ṅgajam || 7\|18||aśītikoṭiyūthapaṃ purassarāṣṭakāyutam |anekahetisaṅkulaṃ kapīndramāvṛṇodbalam || 7\|19||samāvṛtastathā'yudhaiḥ sa tāḍitaśca tairbhṛśam |cakāra tān samastaśastal\| aprahāracūrṇitān || 7\|20||punaśca mantriputrakān sa rāvaṇapracoditān |mamarda sapta parvataprabhān varābhirakṣitān || 7\|21||balāgragāminastathā saśarvavāksugarvitān |nihatya sarvarakṣasāṃ tṛtīyabhāgamakṣiṇot || 7\|22||likṣ'naupamaṃ harerbalaṃ niśamya rākṣasādhipaḥ |kumāramakṣamātmanaḥ samaṃ sutaṃ nyayojayat || 7\|23||sa sarvalokasākṣiṇaḥ sutaṃ śarairvavarṣa ha |śitairvarāstramantritairna cainamabhyacālayat || 7\|24||sa maṇḍamadhyakāsutaṃ samīkṣya rāvaṇopamam |tṛtīya eṣa cāṃ śako balasya hītyacintayat || 7\|25||nidhārya eva rāvaṇaḥ sa rāghavasya nānyathā |yadīndrajinmayā hato na cāsya śaktirīkṣyate || 7\|26||atastayoḥ samo mayā tṛtīya eṣa hanyate |vicārya caivamāśu taṃ padoḥ pragṛhya pupluve || 7\|27||sa cakravadbhramāturaṃ vidhāya rāvaṇātmajam |apothayaddharātal\| e kṣaṇena mārutī tanuḥ || 7\|28||vicūrṇite dharātal| e nije sute sa rāvaṇaḥ |niśamya śokatāpitastadagrajaṃ samādiśat || 7\|29||athendrajinmahāśarairvarāstrasamprayojitaiḥ |tatakṣa vānarottamaṃ na cāśakadvicālane || 7\|30||athāstramuttamaṃ vidheryuyoja sarvaduṣṣaham |sa tena tāḍito harirvyacintayannirākulaḥ || 7\|31||mayā varā vilaṅghitā hyanekaśaḥ svayambhuvaḥ |sa mānanīya eva me tato'tra mānayāmyaham || 7\|32||ime ca kuryuratra kiṃ prahṛṣṭarakṣasāṃ gaṇāḥ |itīha lakṣyameva me sa rāvaṇaśca dṛśyate || 7\|33||idaṃ samīkṣya baddhavatsthitaṃ kapīndramāśu te |lkṣ|babandhuranyapāśakairjagāma cāstramasya tat || 7\|34||atha pragṛhya taṃ kapiṃ samīpamānayaṃśca te |niśācareśvarasya taṃ sa pṛṣṭavāṃśca rāvaṇaḥ || 7\|35||kape kuto'si kasya vā kimarthamīdṛśaṃ kṛtam |itīritaḥ sa cāvadatpraṇamya rāmamīśvaram || 7\|36||avaihi dūtamāgataṃ durantavikramasya mām |raghūttamasya mārutiṃ kulakṣaye taveśvaram || 7\|37||na cetpradāsyasi tvaran raghūttamapriyāṃ tadā |saputramitrabāndhavo vināśamāśu yāsyasi || 7\|38||na rāmabāṇadhāraṇe kṣamāḥ sureśvarā api |viriñciśarvapūrvakāḥ kimu tvamalpasārakaḥ || 7\|39||prakopitasya tasya kaḥ purasthitau kṣamo bhavet |surāsuroragādike jagatyacintyakarmaṇaḥ || 7\|40||itīrite vadhodyataṃ nyavārayadvibhīṣaṇaḥ |sa pucchadāhakarmaṇi nyayojayanniśācarān || 7\|41||athāsya vastrasañcayaiḥ pidhāya pucchamagnaye |dadurdadāha nāsya tanmarutsakho hutāśanaḥ || 7\|42||mamarṣa sarvaceṣṭitaṃ sa rakṣasāṃ nirāmayaḥ |baloddhataśca kautukātpradagdhumeva tāṃ purīm || 7\|43||dadāha cākhilaṃ puraṃ svapucchagena vahninā |kṛtistu viśvakarmaṇo'pyadahyatāsya tejasā || 7\|44||suvarṇaratnakāritāṃ sa rākṣasottamaiḥ saha |pradahya sarvaśaḥ purīṃ mudā'nvito jagarja ca || 7\|45||lkṣi|sa rāvaṇaṃ saputrakaṃ tṛṇopamaṃ vidhāya ca |tayoḥ prapaśyatoḥ puraṃ vidhāya bhasmasādyayau || 7\|46||vilaṅghya cārṇavaṃ punaḥ svajātibhiḥ prapūjitaḥ |prabhakṣya vānareśiturmadhu prabhuṃ sameyivān || 7\|47||rāmaṃ sureśvaramagaṇyaguṇābhirāmaṃ samprāpya sarvakapivīravaraiḥ sametaḥ |cūl\| āmaṇiṃ pavanajaḥ padayornidhāya sarvāṅgakaiḥ praṇatimasya cakāra bhaktyā || 7\|48||rāmo'pi nānyadanudātumamuṣya yogyamatyantabhaktiparamasya vilakṣya kiñcit |svātmapradānamadhikaṃ pavanātmajasya kurvan samāśliṣadamuṃ paramābhituṣṭaḥ || 7\|49||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेश्रीरामचरिते हनूमत्प्रतियानं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayeśrīrāmacarite hanūmatpratiyānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||

(हनूमति श्रीरामदयादानम्)ॐ । श्रुत्वा हनूमदुदितं कृतमस्य सर्वं प्रीतः प्रयाणमभिरोचयते स रामः ।आरुह्य वायुसुतमङ्गदगेन युक्तः सौमित्रिणा सरविजः सह सेनयाऽगात् ॥ ८\।१॥सम्प्राप्य दक्षिणमपान्निधिमत्र देवः शिश्ये जगद्गुरुतमोऽप्यविचिन्त्यशक्तिः ।अग्रे हि मार्दवमनुप्रथयन् स धर्मं पन्थानमर्थितुमपाम्पतितः प्रतीतः ॥ ८\।२॥तत्राऽजगाम स विभीषणनामधेयो रक्षः पतेरवरजोऽप्यथ रावणेन ।भक्तोऽधिकं रघुपताविति धर्मनिष्ठस्त्यक्तो जगाम शरणं च रघूत्तमं तम् ॥ ८\।३॥ब्रह्मात्मजेन रविजेन बलप्रणेत्रा नीलेन मैन्दविविदाङ्गदतारपूर्वैः ।सर्वैश्च शत्रुसदनादुपयात एष भ्राताऽस्य न ग्रहणयोग्य इति स्थिरोक्तः ॥ ८\।४॥अत्राऽह रूपमपरं बलदेवताया ग्राह्यः स एष नितरां शरणं प्रपन्नः ।भक्तश्च रामपदयोर्विनशिष्णु रक्षो विज्ञाय राज्यमुपभोक्तुमिहाभियातः ॥ ८\।५॥इत्युक्तवत्यथ हनूमति देवदेवः सङ्गृह्य तद्वचनमाह यथैव पूर्वम् ।सुग्रीवहेतुत इमं स्थिरमाग्रहीष्ये पादप्रपन्नमिदमेव सदा व्रतं मे ॥ ८\।६॥सब्रह्मकाः सुरगणाः सहदैत्यमर्त्याः सर्वे समेत्य च मदङ्गुलिचालनेऽपि ।नेशा भयं न मम रात्रिचरादमुष्माच्छुद्धस्वभाव इति चैनमहं विजाने ॥ ८\।७॥इत्युक्तवाक्य उत तं स्वजनं विधाय राज्येऽभ्यषेचयदपारसुसत्त्वराशिः ।मत्वा तृणोपममशेषसदन्तकं तं रक्षः पतिं त्ववरजस्य ददौ स लङ्काम् ॥ ८\।८॥कल्पान्तमस्य निशिचारि पतित्वपूर्वमायुः प्रदाय निजलोकगतिं तदन्ते ।रात्रित्रयेऽप्यनुपगामिनमीक्ष्य सोऽब्धिं चुक्रोध रक्तनयनान्तमयुञ्जदब्धौ ॥ ८\।९॥स क्रोधदीप्तनयनान्तहतः परस्य शोषं क्षणादुपगतो दनुजादिसत्त्वैः ।सिन्धुः शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत्(६४) ॥ ८\।१०॥(६४) भा\। उ\। ९\।८\।९५ल्क्षीइ।तं त्वां वयं जडधियो न विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् ।त्वं सत्त्वतः सुरगणान् रजसो मनुष्यां स्तार्तीयतोऽसुरगणानभितस्तथाऽस्राः (६५) ॥ ८\।११॥कामं प्रयाहि जहि विश्रवसोऽवमेहं त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् ।बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपाः (६६) ॥ ८\।१२॥इत्युक्तवन्तममुमाश्वनुगृह्य बाणं तस्मै धृतं दितिसुतात्मसु चान्त्यजेषु ।शार्वाद्वराद्विगतमृत्युषु दुर्जयेषु निः सङ्ख्यकेष्वमुचदाशु ददाह सर्वान् ॥ ८\।१३॥कृत्वेरिणं तदथ मूलफलानि चात्र सम्यग्विधाय भवशत्रुरमोघचेष्टः ।बद्धुं दिदेश सुरवर्धकिणोऽवतारं तज्जं नल्\। अं हरिवरानपरांश्च सेतुम् ॥ ८\।१४॥बध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटैः सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गैः ।सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैरनीकैर्लऽ न्कां विभीषणदृशाऽविशदाशु दग्धाम् ॥ ८\।१५॥प्राप्तं निशाम्य परमं भुवनैकसारं निः सीमपौरुषमनन्तमसौ दशास्यः ।त्रासाद्विषण्णहृदयो नितरां बभूव कर्तव्यकर्मविषये च विमूढचेताः ॥ ८\।१६॥प्रस्थाप्य वालिसुतमेव च राजनीत्यै रामस्तदुक्तवचनेऽप्यमुनाऽगृहीते ।द्वारो रुरोध स चतस्र उदीर्णसैन्यो रक्षः पतेः पुर उदारगुणः परेशः ॥ ८\।१७॥द्वारां निरोधसमये स दिदेश पुत्रं वाराम्पतेर्दिशि सुरेश्वरशत्रुमुग्रम् ।प्राच्यां प्रहस्तमदिशद्दिशि वज्रदं ष्ट्रं प्रेताधिपस्य शशिनः स्वयमेव चागात् ॥ ८\।१८॥विज्ञाय तत्स भगवान् हनुमन्तमेव देवेन्द्रशत्रुविजयाय दिदेश चाऽशु ।नीलं प्रहस्तनिधनाय च वज्रदं ष्ट्रं हन्तुं सुरेन्द्रसुतसूनुमथाऽदिदेश ॥ ८\।१९॥मध्ये हरीश्वरमधिज्यधनुर्नियुज्य यस्यां स राक्षसपतिर्दिशमेव तां हि ।उद्दिश्य सं स्थित उपात्तशरः सखड्गो देदीप्यमानवपुरुत्तमपूरुषोऽसौ ॥ ८\।२०॥विद्रावितो हनुमतेन्द्रजिदाशु हस्तं तस्य प्रपन्न इव वीर्यममुष्य जानन् ।नीलो विभीषण उभौ शिलया चशक्त्या सञ्चक्रतुर्यमवशं गमितं प्रहस्तम् ॥ ८\।२१॥(६५) भा\। उ\। ९\।८\।९६(६६) भा\। उ\। ९\।८\।९७ल्क्षिव्ंईलस्य नैव वशमेति स इत्यमोघशक्त्या विभीषण इमं प्रजहार साकम् ।तस्मिन् हतेऽङ्गद उपेत्य जघान वज्रदं ष्ट्रं निपात्य भुवि शीर्षममुष्य मृद्गन् ॥ ८\।२२॥सर्वेषु तेषु निहतेषु दिदेश धूम्रनेत्रं स राक्षसपतिः स च पश्चिमेन ।द्वारेण मारुतसुतं समुपेत्य दग्धो गुप्तोऽपि शूलिवचनेन दुरन्तशक्तिम् ॥ ८\।२३॥अकम्पनोऽपि राक्षसो निशाचरेशचोदितः ।उमापतेर्वरोद्धतः क्षणाद्धतो हनूमता ॥ ८\।२४॥अथास्त्रसम्प्रदीपितैः समस्तशो महोल्मुकैः ।रघुप्रवीरचोदिताः पुरं निशि स्वदाहयन् ॥ ८\।२५॥ततस्तौ निकुम्भोऽथ कुम्भश्च कोपात्प्रदिष्टौ दशास्येन कुम्भश्रुतेर्हि ।सुतौ सुप्रहृष्टौ रणायाभियातौ कपीं स्तान् बहिः सर्वशो यातयित्वा ॥ ८\।२६॥स कुम्भो विधातुः सुतं तारनीलौ नल्। अं चाश्विपुत्रौ जिगायाङ्गदं च ।सुयुद्धं च कृत्वा दिनेशात्मजेन प्रणीतो यमस्याऽशु लोकं सुपापः ॥ ८\।२७॥ततो निकुम्भोऽद्रिवरप्रदारणं महान्तमुग्रं परिघं प्रगृह्य ।ससार सूर्यात्मजमाशु भीतः स पुप्लुवे पश्चिमतो धनुः शतम् ॥ ८\।२८॥तं भ्रामयत्याशु भुजेन वीरे भ्रान्ता दिशो द्यौश्च सचन्द्रसूर्या ।सुराश्च तस्योरुबलं वरं च शर्वोद्भवं वीक्ष्य विषेदुरीषत् ॥ ८\।२९॥अनन्यसाध्यं तमथो निरीक्ष्य समुत्पपाताऽशु पुरोऽस्य मारुतिः ।प्रकाशबाह्वन्तर आह चैनं किमेभिरत्र प्रहराऽयुधं ते ॥ ८\।३०॥इतीरितस्तेन स राक्षसोत्तमो वरादमोघं प्रजहार वक्षसि ।विचूर्णितोऽसौ तदुरस्यभेद्ये यथैव वज्रो विपतौ वृथाऽभवत् ॥ ८\।३१॥विचूर्णिते निजायुधे निकुम्भ एत्य मारुतिम् ।प्रगृह्य चात्मनोऽं सके निधाय जग्मिवान् द्रुतम् ॥ ८\।३२॥प्रगृह्य कण्ठमस्य स प्रधानमारुतात्मजः ।स्वमाशु मोचयं स्ततो न्यपातयद्धरातल्\। ए ॥ ८\।३३॥ल्क्ष्व्ॅहकार तं रणात्मके मखे रमेशदैवते ।पशुं प्रभञ्जनात्मजो विनेदुरत्र देवताः ॥ ८\।३४॥सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च शकुनिर्देवतापनः ।विद्युज्जिह्वः प्रमाथी चशुकसारणसं युताः ॥ ८\।३५॥रावणप्रेरिताः सर्वान्मथन्तः कपिकुञ्जरान् ।अवध्या ब्रह्मवरतो निहता रामसायकैः ॥ ८\।३६॥युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च देवान्तकनरान्तकौ ।त्रिशिरा अतिकायश्च निर्ययू रावणाज्ञया ॥ ८\।३७॥नरान्तको रावणजो हयवर्योपरि स्थितः ।अभीः ससार समरे प्रासोद्यतकरो हरीन् ॥ ८\।३८॥तं दहन्तमनीकानि युवराजोऽङ्गदो बली ।उत्पपात निरीक्ष्याऽशु समदर्शयदप्युरः ॥ ८\।३९॥तस्योरसि प्रासवरं प्रजहार स राक्षसः ।द्विधा समभवत्तत्तु वालिपुत्रस्य तेजसा ॥ ८\।४०॥अथास्य हयमाश्वेव निजघान मुखे कपिः ।पेततुश्चाक्षिणी तस्य स पपात ममार च ॥ ८\।४१॥स खड्गवरमादाय प्रससार रणे कपिम् ।आच्छिद्य खड्गमस्यैव निहतो वालिसूनुना ॥ ८\।४२॥गन्धर्वकन्यकासूते निहते रावणात्मजे ।आजगामाग्रजस्तस्य सोदर्यो देवतान्तकः ॥ ८\।४३॥तस्याऽपतत एवाऽशु शरवर्षप्रतापिताः ।प्रदुद्रुवुर्भयात्सर्वे कपयो जाम्बवन्मुखाः ॥ ८\।४४॥स शरं तरसाऽदाय रविपुत्रायुधोपमम् ।ल्क्ष्विऽङ्गदं प्रजहारोरस्यपतत्स मुमोह च ॥ ८\।४५॥अथ तिग्मां शुतनयः शैलं प्रचलपादपम् ।अभिदुद्राव सङ्गृह्य चिक्षेप च निशाचरे ॥ ८\।४६॥तमापतन्तमालक्ष्य दूराच्छरविदारितम् ।सुरान्तकश्चकाराऽशु दधार च परं शरम् ॥ ८\।४७॥स तमाकर्णमाकृष्य यमदण्डोपमं शरम् ।अविद्।ह्ध्यद्धृदये राज्ञः कपीनां स पपात ह ॥ ८\।४८॥बलमप्रतिमं वीक्ष्य सुरशत्रोस्तु मारुतिः ।आह्वयामास युद्धाय केशवः कैटभं यथा ॥ ८\।४९॥तमापतन्तमालोक्य रथं सहयसारथिम् ।चूर्णयित्वा धनुश्चास्य समाच्छिद्य बभञ्ज ह ॥ ८\।५०॥अथ खड्गं समादाय पुर आपततो रिपोः ।हरिः प्रगृह्य केशेषु पातयित्वैनमाहवे ।शिरो ममर्द तरसा पवमानात्मजः पदा ॥ ८\।५१॥वरदानादवध्यं तं निहत्य पवनात्मजः ।समीडितः सुरवरैः प्लवगैर्वीक्षितो मुदा ॥ ८\।५२॥विद्राविताखिलकपिं वरात्त्रिशिरसं विभोः ।भङ्क्त्वा रथं धनुः खड्गमाच्छिद्याशिरसं व्यधात् ॥ ८\।५३॥युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च पार्वतीवरदर्पितौ ।प्रमथन्तौ कपीन् सर्वान् हतौ मारुतिमुष्टिना ॥ ८\।५४॥ततोऽतिकायोऽतिरथो रथेन स्वयम्भुदत्तेन हरीन् प्रमृद्गन् ।चचार कालानलसन्निकाशो गन्धर्विकायां जनितो दशास्यात् ॥ ८\।५५॥बृहत्तनुः कुम्भवदेव कर्णावस्येत्यतो नाम च कुम्भकर्णः ।इत्यस्य सोऽर्कात्मजपूर्वकान् कपीन् जिगाय रामं सहसाऽभ्यधावत् ॥ ८\।५६॥ल्क्ष्वी।तमापतन्तं शरवर्षधारं महाघनाभं स्तनयित्नुघोषम् ।निवारयामास यथा समीरः सौमित्रिरात्तेष्वसनः शरौघैः ॥ ८\।५७॥ववर्षतुस्तावतिमात्रवीर्यौ शरान् सुरेशाशनितुल्यवेगान् ।तमोमयं चक्रतुरन्तरिक्षं स्वशिक्षया क्षिप्रतमास्तबाणैः ॥ ८\।५८॥शरैः शरानस्य निवार्य वीरः सौमित्रिरस्त्राणि महास्त्रजालैः ।चिच्छेद बाहू शिरसा सहैव चतुर्भुजोऽभूत्स पुनर्द्विशीर्षः ॥ ८\।५९॥छिन्नेषु तेषु द्विगुणास्यबाहुः पुनः पुनः सोऽथ बभूव वीरः ।उवाच सौमित्रिमथान्तरात्मा समस्तलोकस्य मरुद्विषण्णम् ॥ ८\।६०॥ब्रह्मास्त्रतोऽन्येन न वध्य एष वराद्विधातुः सुमुखेत्यदृश्यः ।रक्षः सुतस्याश्रवणीयमित्थमुक्त्वा समीरोऽरुहदन्तरिक्षम् ॥ ८\।६१॥अथानुजो देवतमस्य सोऽस्त्रं ब्राह्मं तनूजे दशकन्धरस्य ।मुमोच दग्धः सरथाश्वसूतस्तेनातिकायः प्रवरोऽस्त्रवित्सु ॥ ८\।६२॥हतेषु पुत्रेषु सराक्षसेशः स्वयं प्रयाणं समरार्थमैच्छत् ।सज्जीभवत्येव निशाचरेशे खरात्मजः प्राह धनुर्धरोत्तमः ॥ ८\।६३॥नियुङ्क्ष्व मां मे पितुरन्तकस्य वधाय राजन् सहलक्ष्मणं तम् ।कपिप्रवीरांश्च निहत्य सर्वान् प्रतोषये त्वामहमद्य सुष्ठु ॥ ८\।६४॥इतीरितेऽनेन नियोजितः स जगाम वीरो मकराक्षनामा ।विधूय सर्वांश्च हरिप्रवीरान् सहाङ्गदान् सूर्यसुतेन साकम् ॥ ८\।६५॥अचिन्तयन् लक्ष्मणबाणसङ्घानवज्ञया राममथाऽह्वयद्रणे ।उवाच रामं रजनीचरोऽसौ हतो जनस्थानगतः पिता त्वया ॥ ८\।६६॥केनाप्युपायेन धनुर्धराणां वरः फलं तस्य ददामि तेऽद्य ।इति ब्रुवाणः स सरोजयोनेर्वरादवध्योऽमुचदस्त्रसङ्घान् ॥ ८\।६७॥प्रहस्य रामोऽस्य निवार्य चास्त्रैरस्त्राण्यमेयोऽशनिसन्निभेन ।ल्क्ष्वीइ।शिरः शरेणोत्तमकुण्डलोज्ज्वलं खरात्मजस्याथ समुन्ममाथ ॥ ८\।६८॥विदुद्रुवुस्तस्य तु येऽनुयायिनः कपिप्रवीरैर्निहतावशेषिताः ।यथैव धूम्राक्षमुखेषु पूर्वं हतेषु पृथ्वीरुहशैलधारिभिः ॥ ८\।६९॥ततः स सज्जीकृतमात्तधन्वा रथं समास्थाय निशाचरेश्वरः ।वृतः सहस्रायुतकोट्यनीकपैर्निशाचरैराशु ययौ रणाय ॥ ८\।७०॥बलैस्तु तस्याथ बलं कपीनां नैकप्रकारायुधपूगभग्नम् ।दिशः प्रदुद्राव हरीन्द्रमुख्याः समार्दयन्नाशु निशाचरां स्तदा ॥ ८\।७१॥गजो गवाक्षो गवयो वृषश्च सगन्धमादा धनदेन जाताः ।प्राणादयः पञ्च मरुत्प्रवीराः स कत्थनो वित्तपतिश्च जघ्नुः ॥ ८\।७२॥शरैस्तु तान् षड्भिरमोघवेगैर्निपातयामास दशाननो द्राक् ।अथाश्विपुत्रौ च सजाम्बवन्तौ प्रजह्रतुः शैलवरैस्त्रिभिस्तम् ॥ ८\।७३॥गिरीन् विदार्याऽशु शरैरथान्याञ्छरान् दशास्योऽमुचदाशु तेषु ।एकैकमेभिर्विनिपातितास्ते ससार तं शक्रसुतात्मजोऽथ ॥ ८\।७४॥शिलां समादाय तमापतन्तं विभेद रक्षो हृदये शरेण ।दृढाहतः सोऽप्यगमद्धरातल्\। अं रवेः सुतोऽथैनमभिप्रजग्मिवान् ॥ ८\।७५॥तद्धस्तगं भूरुहमाशु बाणैर्दशाननः खण्डश एव कृत्वा ।ग्रीवाप्रदेशेऽस्य मुमोच बाणं भृशाहतः सोऽपि पपात भूमौ ॥ ८\।७६॥अथो हनूमानुरगेन्द्रभोगसमं स्वबाहुं भृशमुन्नमय्य ।तताड वक्षस्यधिपं तु रक्षसां मुखैः स रक्तं प्रवमन् पपात ॥ ८\।७७॥स लब्धसंज्ञः प्रशशं स मारुतिं त्वया समो नास्ति पुमान् हि कश्चित् ।कः प्रापयेदन्य इमां दशां मामितीरितो मारुतिराह तं पुनः ॥ ८\।७८॥अत्यल्पमेतद्यदुपात्तजीवितः पुनस्त्वमित्युक्त उवाच रावणः ।गृहाण मत्तोऽपि समुद्यतं त्वं मुष्टिप्रहारं त्विति तं पुपोथ ॥ ८\।७९॥ल्क्षिक्ष्।किञ्चित्प्रहारेण तु विह्वलाङ्गवत्स्थिते हि तस्मिन्निदमन्तरं मम ।इत्यग्निसूनुं प्रययौ स रावणो निवारितो मारुतिनाऽपि वाचा ॥ ८\।८०॥तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य नीलो धनुर्ध्वजाग्राश्वरथेषु तस्य ।चचार मूर्धस्वपि चञ्चलोऽलं जल्\। ईकृतस्तेन स रावणोऽपि ॥ ८\।८१॥स क्षिप्रमादाय हुताशनास्त्रं मुमोच नीले रजनीचरेशः ।स तेन भूमौ पतितो नचैनं ददाह वह्निः स्वतनुर्यतोऽसौ ॥ ८\।८२॥ततो ययौ राघवमेव रावणो निवारयामास तमाशु लक्ष्मणः ।ततक्षतुस्तावधिकौ धनुर्भृतां शरैः शरीरावरणावदारणैः ॥ ८\।८३॥निवारितस्तेन स रावणो भृशं रुषाऽन्वितो बाणममोघमुग्रम् ।स्वयम्भुदत्तं प्रविकृष्य चाऽशु ललाटमध्ये प्रमुमोच तस्य ॥ ८\।८४॥भृशाहतस्तेन मुमोह लक्ष्मणो रथादवप्लुत्य दशाननोऽपि ।क्षणादभिद्रुत्य बलात्प्रगृह्य स्वबाहुभिर्नेतुमिमं समैच्छत् ॥ ८\।८५॥सम्प्राप्य संज्ञां स सुविह्वलोऽपि सस्मार रूपं निजमेव लक्ष्मणः ।शेषं हरेरं शयुतं नचास्य स चालनायापि शशाक रावणः ॥ ८\।८६॥बलात्स्वदोर्भिः प्रतिगृह्य चाखिलैर्यदा सवीरं प्रचकर्ष रावणः ।चचाल पृथ्वी सहमेरुमन्दरा ससागरा नैव चचाल लक्ष्मणः ॥ ८\।८७॥सहस्रमूर्ध्नोऽस्य बतैकमूर्ध्नि ससप्तपाताल्। अगिरीन्द्रसागरा ।धराऽखिलेयं ननु सर्षपायति प्रसह्य को नाम हरेत्तमेनम् ॥ ८\।८८॥प्रकर्षति त्वेव निशाचरेश्वरे तथैव रामावरजं त्वरान्वितः ।समस्तजीवाधिपतेः परा तनुः समुत्पपातास्य पुरो हनूमान् ॥ ८\।८९॥स मुष्टिमावर्त्य च वज्रकल्पं जघान तेनैव च रावणं रुषा ।प्रसार्य बाहूनखिलैर्मुखैर्वमन् स रक्तमुष्णं व्यसुवत्पपात ॥ ८\।९०॥निपात्य रक्षोधिपतिं स मारुतिः प्रगृह्य सौमित्रिमुरङ्गशायिनः ।जगाम रामाख्यतनोः समीपं सौमित्रिमुद्धर्तुमलं ह्यसौ कपिः ॥ ८\।९१॥ल्क्ष्क्ष्।स रामसं स्पर्शनिवारितक्लमः समुत्थितस्तेन समुद्धृते शरे ।बभौ यथा राहुमुखात्प्रमुक्तः शशी सुपूर्णो विकचस्वरश्मिभिः ॥ ८\।९२॥स शेषभोगाभमथो जनार्दनः प्रगृह्य चापं सशरं पुनश्च ।सुलब्धसंज्ञं रजनीचरेशं जगाद सज्जीभव रावणेति ॥ ८\।९३॥रथं समारुह्य पुनः सकार्मुकः समार्गणो रावण आशु रामम् ।अभ्येत्य सर्वाश्च दिशश्चकार शरान्धकाराः परमास्त्रवेत्ता ॥ ८\।९४॥रथस्थितेऽस्मिन् रजनीचरेशे न मे पतिर्भूमितल्। ए स्थितः स्यात् ।इति स्म पुत्रः पवनस्य रामं स्कन्धं समारोप्य ययौ च राक्षसम् ॥ ८\।९५॥प्रहस्य रामोऽस्य हयान्निहत्य सूतं च कृत्वा तिलशो ध्वजं रथम् ।धनूं षि खड्गं सकलायुधानि छत्रं च सञ्छिद्य चकर्त मौलिम् ॥ ८\।९६॥कर्तव्यमूढं तमवेक्ष्य रामः पुनर्जगादाऽशु गृहं प्रयाहि ।समस्तभोगाननुभूय शीघ्रं प्रतोष्य बन्धून् पुनरेहि मर्तुम् ॥ ८\।९७॥इतीरितोऽवाग्वदनो ययौ गृहं विचार्य कार्यं सह मन्त्रिभिः स्वकैः ।हतावशेषैरथ कुम्भकर्णप्रबोधनायाऽशु मतिं चकार ॥ ८\।९८॥सशैलशृङ्गासिपरश्वधायुधैर्निशाचराणामयुतैरनेकैः ।तच्छ्वासवेगाभिहतैः कथञ्चिद्गतैः समीपं कथमप्यबोधयत् ॥ ८\।९९॥शैलोपमानस्य च मां सराशीन् विधाय भक्षानपि शोणितह्रदान् ।सुतृप्तमेनं परमादरेण समाह्वयामास सभातल्\। आय ॥ ८\।१००॥उवाच चैनं रजनीचरेन्द्रः पराजितोऽस्म्यद्य हि जीवति त्वयि ।रणे नरेणैव च रामनाम्ना कुरुष्व मे प्रीतिममुं निहत्य ॥ ८\।१०१॥इतीरितः कारणमप्यशेषं श्रुत्वा जगर्हाग्रजमेव वीरः ।अमोघवीर्येण हिराघवेण त्वया विरोधश्चरितो बताद्य ॥ ८\।१०२॥प्रशस्यते नो बलिभिर्विरोधः कथञ्चिदेषोऽतिबलो मतो मम ।ल्क्ष्क्षि।इतीरितो रावण आह दुर्नयोऽप्यहं त्वयाऽव्यो हि किमन्यथा त्वया ॥ ८\।१०३॥चरन्ति राजान उताक्रमं क्वचित्त्वयोपमान् बन्धुजनान् बलाधिकान् ।समीक्ष्य हीत्थं गदितोऽग्रजेन स कुम्भकर्णः प्रययौ रणाय ॥ ८\।१०४॥प्राकारमालङ्घ्य स पञ्चयोजनं यदा ययौ शूलवरायुधो रणम् ।कपिप्रवीरा अखिलाः प्रदुद्रुवुर्भयादतीत्यैव च सेतुमाशु ॥ ८\।१०५॥शतवलिपनसाख्यौ तत्र वस्वं शभूतौ पवनगणवरां शौ श्वेतसम्पातिनौ च ।निरृतितनुमथोग्रं दुर्मुखं केसरीति प्रवरमथ मरुत्सु प्रास्यदेतान्मुखे सः ॥ ८\।१०६॥रजनिचरवरोऽसौ कुम्भकर्णः प्रतापी कुमुदमपि जयन्तं पाणिना सम्पिपेष ।नल्\। अमथ च गजादीन् पञ्च नीलं सतारं गिरिवरतरुहस्तान्मुष्टिनाऽपातयच्च ॥ ८\।१०७॥अथाङ्गदश्च जाम्बवानिनात्मजश्च वानरैः ।निजघ्निरे निशाचरं सवृक्षशैलसानुभिः ॥ ८\।१०८॥विचूर्णिताश्च राक्षसास्तनौ निशाचरस्य ते ।बभूव काचन व्यथा नचास्य बाहुषाल्\। इनः ॥ ८\।१०९॥अथापरं महाचलं प्रगृह्य भास्करात्मजः ।मुमोच राक्षसेऽथ तं प्रगृह्य तं जघान सः ॥ ८\।११०॥तदा पपात सूर्यजस्तताड चाङ्गदं रुषा ।स जाम्बवन्तमाशु तौ निपेततुस्तल्\। आहतौ ॥ ८\।१११॥अथ प्रगृह्य भास्करिं ययौ स राक्षसो बली ।जगाम चानु मारुतिः सुसूक्ष्ममक्षिकोपमः ॥ ८\।११२॥यदैनमेष बाधते तदा विमोचयाम्यहम् ।यदि स्म शक्यतेऽस्य तु स्वमोचनाय तद्वरम् ॥ ८\।११३॥इति व्रजत्यनु स्म तं मरुत्सुते निशाचरः ।पुरं विवेश चार्चितः स्वबन्धुभिः समस्तशः ॥ ८\।११४॥ल्क्ष्क्षी।तुहिनसलिलमाल्यैः सर्वतोऽभिप्रवृष्टे रजनिचरवरेऽस्मिं स्तेन सिक्तः कपीशः ।विगतसकलयुद्धग्लानिरावञ्चयित्वा रजनिचरवरं तं तस्य नासां ददं श ॥ ८\।११५॥कराभ्यामथ कर्णौ च नासिकां दशनैरपि ।सञ्छिद्य क्षिप्रमेवासावुत्पपात हरीश्वरः ॥ ८\।११६॥तल्। एन चैनं निजघान राक्षसः पिपेष भूमौ पतितं ततोऽपि ।समुद्गतोऽसौ विवरेऽङ्गुलीनां जघान शूलेन पुनः स राक्षसः ॥ ८\।११७॥अमोघशूलं प्रपतत्तदीक्ष्य रवेः सुतस्योपरि मारुतात्मजः ।प्रगृह्य जानौ प्रणिधाय शीघ्रं बभञ्ज तं प्रेक्ष्य ननाद चोच्चैः ॥ ८\।११८॥अथैनमावृत्य जघान मुष्टिना स राक्षसो वायुसुतं स्तनान्तरे ।जगर्ज तेनाभिहतो हनूमानचिन्तयं स्तत्प्रजहार चैनम् ॥ ८\।११९॥तल्। एन वक्षस्यभिताडितो रुषा हनूमता मोहमवाप राक्षसः ।पुनश्च संज्ञां समवाप्य शीघ्रं ययौ स यत्रैव रघुप्रवीरः ॥ ८\।१२०॥विचिन्तयामास ततो हनूमान्मयैव हन्तुं समरे हि शक्यः ।असौ तथाऽप्येनमहं न हन्मि यशो हि रामस्य दृढं प्रकाशयन् ॥ ८\।१२१॥अनन्यवध्यं तमिमं निहत्य स्वयं स रामो यश आहरेत ।दत्तो वरो द्वारपयोः स्वयं च जनार्दनेनैव पुरा ततश्च ॥ ८\।१२२॥मयैव वध्यौ भवतं त्रिजन्मसु प्रवृद्धवीर्याविति केशवेन ।उक्तं ममैवैष यदप्यनुग्रहं वधेऽस्य कुर्यान्नतु मे स धर्मः ॥ ८\।१२३॥इति स्म सञ्चिन्त्य कपीशयुक्तो जगाम यत्रैव कपिप्रवीराः ।स कुम्भकर्णोऽखिलवानरां स्तु प्रभक्षयन् राममुपाजगाम ॥ ८\।१२४॥ते भक्षितास्तेन कपिप्रवीराः सर्वे विनिर्जग्मुरमुष्य देहात् ।स्रोतोभिरेवाथ च रोमकूपैः केचित्तमेवाऽरुरुहुर्यथा गिरिम् ॥ ८\।१२५॥स तान् विधूयाऽशु यथा महागजो जगाम रामं समरार्थमेकः ।प्रभक्षयन् स्वानपरांश्च सर्वशो मत्तः समाघ्राय च शोणितं पिबन् ॥ ८\।१२६॥ल्क्ष्क्षीइंयवारयत्तं शरवर्षधारया स लक्ष्मणो नैनमचिन्तयत्सः ।जगाम रामं गिरिशृङ्गधारी समाह्वयत्तं समराय चाऽशु ॥ ८\।१२७॥अथो समादाय धनुः सुघोरं शरांश्च वज्राशनितुल्यवेगान् ।प्रवेशयामास निशाचरे प्रभुः स राघवः पूर्वहतेषु यद्वत् ॥ ८\।१२८॥यावद्बलेन न्यहनत्खरादिकान्न तावतैव न्यपतत्स राक्षसः ।अथ प्रहस्याऽत्मबलैकदेशं प्रदर्शयन् बाणवरान्मुमोच ॥ ८\।१२९॥द्वाभ्यां स बाहू निचकर्त तस्य पदद्वयं चैव तथा शराभ्याम् ।अथापरेणास्य शिरो निकृत्य सम्प्राक्षिपत्सागरतोय आशु ॥ ८\।१३०॥अवर्धताब्धिः पतितेऽस्य काये महाचलाभे क्षणदाचरस्य ।सुराश्च सर्वे ववृषुः प्रसूनैर्मुदा स्तुवन्तो रघुवर्यमूर्ध्नि ॥ ८\।१३१॥योजनानां त्रिलक्षं हि कुम्भकर्णो व्यवर्धत ।पूर्वं पश्चात्सञ्चुकोच लङ्कायामुषितुं स्वयम् ॥ ८\।१३२॥स तु स्वभावमापन्नो म्रियमाणो व्यवर्धत ।तेनास्मिन् पतिते त्वब्धिरवर्धदधिकं तदा ॥ ८\।१३३॥अथापरे ये रजनीचरास्तदा कपिप्रवीरैर्निहताश्च सर्वशः ।हतावशिष्टास्त्वरिताः प्रदुद्रुवुभ्रातुर्वधं चोचुरुपेत्य रावणम् ॥ ८\।१३४॥स दुःखतप्तो निपपात मूर्छितो निराशकश्चाभवदात्मजीविते ।तमाह पुत्रस्त्रिदशेशशत्रुर्नियुङ्क्ष्व मां शत्रुवधाय माचिरम् ॥ ८\।१३५॥मया गृहीतस्त्रिदशेश्वरः पुरा विषीदसे किं नरराजपुत्रतः ।स एवमुक्त्वा प्रजुहाव पावकं शिवं समभ्यर्च्य समारुहद्रथम् ॥ ८\।१३६॥स आत्तधन्वा सशरो रथेन वियत्समारुह्य ययावदर्शनम् ।स नागपाशैर्वरतः शिवस्य बबन्ध सर्वान् कपिवीरसऽ न्घान् ॥ ८\।१३७॥पुराऽवताराय यदा स विष्णुर्दिदेश सर्वां स्त्रिदशां स्तदैव ।ल्क्ष्क्षिव्ंअमापि सेवा भवते प्रयोज्येत्येवं गरुत्मानवदद्वृषाकपिम् ॥ ८\।१३८॥तमाह विष्णुर्न भुवि प्रजातिमुपैहि सेवां तव चान्यथाऽहम् ।आदास्य एवात्र यथा यशः स्याद्धर्मश्च कर्तव्यकृदेव च स्याः ॥ ८\।१३९॥वरेण शर्वस्य हि रावणात्मजो यदा निबध्नाति कपीन् सलक्ष्मणान् ।उरङ्गपाशेन तदा त्वमेव समेत्य सर्वानपि मोचयस्व ॥ ८\।१४०॥अहं समर्थोऽपि स लक्ष्मणश्च तथा हनूमान्न विमोचयामः ।तव प्रियार्थं गरुडैष एव कृतस्तवाऽदेश इमं कुरुष्व ॥ ८\।१४१॥तदेतदुक्तं हि पुराऽत्मना यत्ततो हि रामो न मुमोच कञ्चन ।न लक्ष्मणो नैव च मारुतात्मजः स चैव जानाति हि देवगुह्यम् ॥ ८\।१४२॥अथो निबद्।ह्ध्याऽशु हरीन् सलक्ष्मणान् जगाम रक्षः स्वपितुः सकाशम् ।ननन्द चासौ पिशिताशनेश्वरः शशं स पुत्रं च कृतात्मकार्यम् ॥ ८\।१४३॥स पक्षिराजोऽथ हरेर्निदेशं स्मरं स्त्वरावानिह चाऽजगाम ।तत्पक्षवातस्पर्शेन केवलं विनष्ट एषां स उरङ्गबन्धः ॥ ८\।१४४॥स राममानम्य परात्मदैवतं ययौ सुमाल्याभरणानुलेपनः ।कपिप्रवीराश्च तरूञ्छिलाश्च प्रगृह्य नेदुर्बलिनः प्रहृष्टाः ॥ ८\।१४५॥श्रुत्वा निनादं प्लवगेश्वराणां पुनः सपुत्रोऽत्रसदत्र रावणः ।बन्धादमुष्मात्प्रतिनिस्सृतास्ते किमत्र कार्यं त्विति चिन्तयानः ॥ ८\।१४६॥पुनश्च हुत्वा स हुताशमेव रथं समारुह्य ययावदर्शनम् ।ववर्ष चास्त्राणि महान्त्यजस्रं वरादुमेशस्य तथाऽब्जजस्य ॥ ८\।१४७॥पुनश्च तस्यास्त्रनिपीडितास्ते निपेतुरुर्व्यां कपयः सलक्ष्मणाः ।स्पृशन्ति नास्त्राणि दुरन्तशक्तिं तनुं समीरस्य हि कानिचित्क्वचित् ॥ ८\।१४८॥विज्ञातुकामः पुरि सम्प्रवृत्तिं विभीषणः पूर्वगतस्तदाऽगात् ।ददर्श सर्वान् पतितान् स वानरान्मरुत्सुतं त्वेकमनाकुलं च ॥ ८\।१४९॥ल्क्ष्क्ष्व्।स तं समादाय ययौ विधातृजं विमूर्च्छितं चोदकसेकतस्तम् ।आश्वास्य किं जीवसि हीत्युवाच तथेति स प्राह च मन्दवाक्यः ॥ ८\।१५०॥ऊचे पुनर्जीवति किं हनूमान् जीवाः स्म सर्वेऽपि हि जीवमाने ।तस्मिन् हते निहताश्चैव सर्व इतीरितेऽस्मीत्यवदत्स मारुतिः ॥ ८\।१५१॥इत्युक्तो जाम्बवानाह हनूमन्तमनन्तरम् ।योऽसौ मेरोः समीपस्थो गन्धमादनसंज्ञितः ।गिरिस्तस्मात्समाहार्यं त्वयौषधचतुष्टयम् ॥ ८\।१५२॥मृतसञ्जीवनी मुख्या सन्धानकरणी परा ।सवर्णकरणी चैव विशल्यकरणीति च ॥ ८\।१५३॥इत्युक्तः स क्षणेनैव प्रापतद्गन्धमादनम् ।अवाप चाम्बरचरो राममुक्तः शरो यथा ॥ ८\।१५४॥अन्तर्हिताश्चौषधीस्तु तदा विज्ञाय मारुतिः ।उद्बबर्ह गिरिं क्रोधाच्छतयोजनमण्डलम् ॥ ८\।१५५॥स तं समुत्पाट्य गिरिं करेण प्रतोल्। अयित्वा बलदेवसूनुः ।समुत्पपाताम्बरमुग्रवेगो यथा हरिश्चक्रधरस्त्रिविक्रमे ॥ ८\।१५६॥अवाप चाक्ष्णोः स निमेषमात्रतो निपातिता यत्र कपिप्रवीराः ।तच्छैलवातस्पर्शात्समुत्थिताः समस्तशो वानरयूथपाः क्षणात् ॥ ८\।१५७॥अपूजयन्मारुतिमुग्रपौरुषं रघूत्तमोऽस्यानुजनिस्तथाऽपरे ।पपात मूर्ध्न्यस्य च पुष्पसन्ततिः प्रमोदितैर्देववरैर्विसर्जिता ॥ ८\।१५८॥स देवगन्धर्वमहर्षिसत्तमैरभिष्टुतो रामकरोपगूहितः ।पुनर्गिरिं तं शतयोजनोच्छ्रितं न्यपातयत्सं स्थित एव तत्र च ॥ ८\।१५९॥स पूर्ववन्मारुतिवेगचोदितो निरन्तरं श्लिष्टतरोऽत्र चाभवत् ।पुनश्च सर्वे तरुशैलहस्ता रणाय चोत्तस्थुरलं नदन्तः ॥ ८\।१६०॥पुनश्च तान् प्रेक्ष्य समुत्थितान् कपीन् भयं महच्छक्रजितं विवेश ।ल्क्ष्क्ष्वि।स पूर्ववद्धव्यवहे समर्च्य शिवं तथाऽदर्शनमेव जग्मिवान् ॥ ८\।१६१॥वराश्रयेणाजगिरीशयोस्तथा पुनर्महास्त्रैः स बबन्ध तान् कपीन् ।अथाऽह रामस्य मनोऽनुसारतः पुराऽस्त्रमेवानुसरन् स लक्ष्मणः ॥ ८\।१६२॥पितामहास्त्रेण निहन्मि दुर्मतिं तवाऽज्ञया शक्रजितं सबान्धवम् ।इतीरिते तेन स चाऽह राघवो भयाददृश्ये न विमोक्तुमर्हसि ॥ ८\।१६३॥न सोढुमीशोऽसि यदि त्वमेतदस्त्रं तदाऽहं शरमात्रकेण ।अदृश्यमप्याशु निहन्मि सन्तं रसातल्\। एऽथापि हि सत्यलोके ॥ ८\।१६४॥इति स्म वीन्द्रस्य हनूमतश्च बलप्रकाशाय पुरा प्रभुः स्वयम् ।सम्मानयित्वाऽस्त्रममुष्य रामो दुरन्तशक्तिः शरमाददेऽथ ॥ ८\।१६५॥अनेन दृष्टोऽहमिति स्म दुष्टो विज्ञाय बाह्वोर्बलमस्य चोग्रम् ।विनिश्चयं देवतमस्य पश्यन् प्रदुद्रुवे प्राणपरीप्सुराशु ॥ ८\।१६६॥हाहाकृते प्रद्रुत इन्द्रशत्रौ रघूत्तमः शत्रुविभीषणत्वात् ।विभीषणेत्येव सुरैरभिष्टुतो विज्ञानमस्त्रं त्वमुचत्स्वसैन्ये ॥ ८\।१६७॥निशाचरास्त्रं ह्यगमत्क्षणेन रामास्त्रवीर्याद्धरयो नदन्तः ।उत्तस्थुरुच्चोरुगिरीन् प्रगृह्य प्रशं समाना रघुवीरमुच्चैः ॥ ८\।१६८॥सुरैश्च पुष्पं वर्षद्भिरीडितस्तस्थौ धनुष्पाणिरनन्तवीर्यः ।स रावणस्याथ सुतो निकुम्भिलां पुनः समासाद्य जुहाव पावकम् ॥ ८\।१६९॥विभीषणोऽथाऽह रघूत्तमं प्रभुं नियोजयाद्यैव वधाय दुर्मतेः ।कृताग्निपूजो नहि वध्य एष वरो विधातुः प्रथितोऽस्य तादृशः ॥ ८\।१७०॥न वै वधं राम इयेष तस्य पलायितस्याऽत्मसमीक्षणात्पुनः ।सत्त्वोज्झितोऽसावपि कूटयोधी न मे वधार्होऽयमिति स्म स प्रभुः ॥ ८\।१७१॥स आदिदेशावरजं जनार्दनो हनूमता चैव विभीषणेन ।सहैव सर्वैरपि वानरेन्द्रैर्ययौ महात्मा स च तद्वधाय ॥ ८\।१७२॥ल्क्ष्क्ष्वी।स जुह्वतस्तस्य चकार विघ्नं प्लवङ्गमैः सोऽथ युयुत्सया रथम् ।समास्थितः कार्मुकबाणपाणिः प्रयुद्ययौ लक्ष्मणमाशु गर्जन् ॥ ८\।१७३॥उभौ च तावस्त्रविदां वरिष्ठौ शरैः शरीरान्तकरैस्ततक्षतुः ।दिशश्च सर्वाः प्रदिशः शरोत्तमैर्विधाय शिक्षास्त्रबलैर्निरन्तराः ॥ ८\।१७४॥अस्त्राणि तस्यास्त्रवरैः स लक्ष्मणो निवार्य शत्रोश्चलकुण्डलोज्ज्वलम् ।शिरः शरेणाऽशु समुन्ममाथ सुरैः प्रसूनैरथ चाभिवृष्टः ॥ ८\।१७५॥निपातितेऽस्मिन्नितरां निशाचरान् प्लवङ्गमा जघ्नुरनेककोटिशः ।हतावशिष्टास्तु दशाननाय शशं सुरत्याप्तसुतप्रणाशम् ॥ ८\।१७६॥स तन्निशम्याप्रियमुग्ररूपं भृशं विनिश्वस्य विलप्य दुःखात् ।सं स्थापयामास मतिं पुनश्च मरिष्य इत्येव विनिश्चितार्थः ॥ ८\।१७७॥मरणाभिमुखः शीघ्रं रावणो रणकर्मणे ।सज्जीभवन्नन्तरैव दिदेश बलमूर्जितम् ॥ ८\।१७८॥त्रिं शत्सहस्राणि महौघकानामक्षोहिणीनां सहषट्सहस्रम् ।श्रमेण सं योजयताऽशु रामं सज्जो भवामीति दिदेश रावणः ॥ ८\।१७९॥तदप्रधृष्यं वरतः स्वयम्भुवो युगान्तकालार्णवघूर्णितोपमम् ।प्रगृह्य नानाविधमस्त्रशस्त्रं बलं कपी ञ्छीघ्रतमं जगाम ॥ ८\।१८०॥आगच्छमानं तदपारमेयं बलं सुघोरं प्रल्। अयार्णवोपमम् ।भयात्समुद्विग्नविषण्णचेतसः कपिप्रवीरा नितरां प्रदुद्रुवुः ॥ ८\।१८१॥वरो हि दत्तोऽस्य पुरा स्वयम्भुवा धरातल्। एऽल्पेऽपि निवासशक्तिः ।अजेयता चेत्यत एव सार्कजाः प्लवङ्गमा द्रष्टुमपि स्म नाशकन् ॥ ८\।१८२॥प्रगृह्य रामोऽथ धनुः शरांश्च समन्ततस्तानवधीच्छरौघैः ।स एव सर्वत्र च दृश्यमानो विदिक्षु दिक्षु प्रजहार सर्वशः ॥ ८\।१८३॥क्षणेन सर्वांश्च निहत्य राघवः प्लवङ्गमानामृषभैः स पूजितः ।अभिष्टुतः सर्वसुरोत्तमैर्मुदा भृशं प्रसूनोत्करवर्षिभिः प्रभुः ॥ ८\।१८४॥ल्क्ष्क्ष्वीइऽथाऽययौ सर्वनिशाचरेश्वरो हतावशिष्टेन बलेन सं वृतः ।विमानमारुह्य च पुष्पकं त्वरन् शरीरनाशाय महायुधोद्धतः ॥ ८\।१८५॥विरूपनेत्रोऽथच यूपनेत्रस्तथा महापार्श्वमहोदरौ च ।ययुस्तमावृत्य सहैव मन्त्रिणो मृतिं पुरोधाय रणाय यान्तम् ॥ ८\।१८६॥अथास्य सैन्यानि निजघ्नुरोजसा समन्ततः शैलशिलाभिवृष्टिभिः ।प्लवङ्गमास्तानभिवीक्ष्य वीर्यवान् ससार वेगेन महोदरो रुषा ॥ ८\।१८७॥वीक्ष्यातिकायं तमभिद्रवन्तं स कुम्भकर्णोऽयमिति ब्रुवन्तः ।प्रदुद्रुवुर्वानरवीरसऽ न्घास्तमाससादाऽशु सुतोऽथ वालिनः ॥ ८\।१८८॥वदन् स तिष्ठध्वमिति स्म वीरो विभीषिकामात्रमिदं न यात ।इतीरयन्नग्रत एष पुप्लुवे महोदरस्येन्द्रसुतात्मजो बली ॥ ८\।१८९॥अथो शरानाशु विमुञ्चमानं शिरः परामृश्य निपात्य भूतल्। ए ।ममर्द पद्भ्यामभवद्गतासुर्महोदरो वालिसुतेन चूर्णितः ॥ ८\।१९०॥अथो महापार्श्व उपाजगाम प्रवर्षमाणोऽस्य शराम्बुधाराः ।प्रसं ह्य चाऽच्छिद्य धनुः करस्थं समाददे खड्गममुष्य सोऽङ्गदः ॥ ८\।१९१॥निगृह्य केशेषु निपात्य भूतल्। ए चकर्त वामां सत ओदरं परम् ।यथोपवीतं स तथा द्विधाकृतो ममार मन्त्री रजनीचरेशितुः ॥ ८\।१९२॥अथैनमाजग्मतुरुद्यतायुधौ विरूपनेत्रोऽप्यथ यूपनेत्रः ।यथैव मेघौ दिवि तिग्मरश्मिं तथा समाच्छादयतां शरौघैः ॥ ८\।१९३॥ताभ्यां स बद्धः शरपञ्जरेण विचेष्टितुं नाशकदत्र वीरः ।हरीश्वरः शैलमतिप्रमाणमुत्पाट्य चिक्षेप तयोः शरीरे ॥ ८\।१९४॥उभौ च तौ तेन विचूर्णितौ रणे रवेः सुतस्योरुबलेरितेन ।निशाचरेशोऽथ शरेण सूर्यजं बिभेद वक्षस्यपि सोऽपतद्भुवि ॥ ८\।१९५॥ततः स सर्वांश्च हरिप्रवीरान् विधूय बाणैर्बलवान् दशाननः ।ल्क्ष्क्षिक्ष्।जगाम रामाभिमुखस्तदैनं रुरोध रामावरजं शरौघैः ॥ ८\।१९६॥तदा दशास्योऽन्तकदण्डकल्पां मयाय दत्तां कमलोद्भवेन ।मयाद्गृहीतां च विवाहकाले प्रगृह्य शक्तिं विससर्ज लक्ष्मणे ॥ ८\।१९७॥तया स वीरः सुविदारितोराः पपात भूमौ सुभृशं विमूर्च्छितः ।मरुत्सुतः शैलमतिप्रमाणं चिक्षेप रक्षः पतिवक्षसि द्रुतम् ॥ ८\।१९८॥तेनातिगाढं व्यथितो दशाननो मुखैर्वमञ्छोणितपूरमाशु ।तदन्तरेण प्रतिगृह्य लक्ष्मणं जगाम शक्त्या सह रामसन्निधिम् ॥ ८\।१९९॥समुद्बबर्हाथ च तां स राघवो दिदेश च प्राणवरात्मजं पुनः ।प्रभुः समानेतुमथो वरौषधीः स चाऽनिनायाऽशु गिरिं पुनस्तम् ॥ ८\।२००॥तद्गन्धमात्रेण समुत्थितोऽसौ सौमित्रिरात्तोरुबलश्च पूर्ववत् ।शशं स चाश्लिष्य मरुत्सुतं प्रभुः स राघवोऽगण्यगुणार्णवः स्मयन् ॥ ८\।२०१॥प्राक्षिपत्तं गिरिवरं लङ्कास्थः सन् स मारुतिः ।अर्धलक्षे योजनानां यत्रासौ पूर्वसं स्थितः ॥ ८\।२०२॥तद्बाहुवेगात्सं श्लेष प्राप पूर्ववदेव सः ।मृताश्च ये प्लवङ्गास्तु तद्गन्धात्तेऽपि जीविताः ॥ ८\।२०३॥रामाज्ञयैव रक्षां सि हरयोऽब्धाववाक्षिपन् ।नोज्जीवितास्ततस्ते तु वानरा निरुजोऽभवन् ॥ ८\।२०४॥छिन्नप्ररोहिणश्चैव विशल्याः पूर्ववर्णिनः ।औषधीनां प्रभावेन सर्वेऽपि हरयोऽभवन् ॥ ८\।२०५॥अथाऽससादोत्तमपूरुषं प्रभुं विमानगो रावण आयुधौघान् ।प्रवर्षमाणो रघुवं शनाथं तमात्तधन्वाऽभिययौ च रामः ॥ ८\।२०६॥सम्मानयन् राघवमादिपूरुषं निर्यातयामास रथं पुरन्दरः ।सहायुधं मातलिसङ्गृहीतं समारुरोहाऽशु स लक्ष्मणाग्रजः ॥ ८\।२०७॥ल्क्ष्क्ष्क्ष्।आरुह्य तं रथवरं जगदेकनाथो लोकाभयाय रजनीचरनाथमाशु ।अभ्युद्ययौ दशशतां शुरिवान्धकारं लोकानशेषत इमान्निगिरन्तमुद्यन् ॥ ८\।२०८॥आयान्तमीक्ष्य रजनीचरलोकनाथः शस्त्राण्यथास्त्रसहितानि मुमोच रामे ।रामस्तु तानि विनिहत्य निजैर्महास्त्रैस्तस्योत्तमाङ्गदशकं युगपन्न्यकृन्तत् ॥ ८\।२०९॥कृत्तानि तानि पुनरेव समुत्थितानि दृष्ट्वा वराच्छतधृतेर्हृदयं विभेद ।बाणेन वज्रसदृशेन स भिन्नहृत्को रक्तं वमन्न्यपतदाशु महाविमानात् ॥ ८\।२१०॥तस्मिन् हते त्रिजगतां परमप्रतीपे ब्रह्मा शिवेन सहितः सह लोकपालैः ।अभ्येत्य पादयुगल्\। अं जगदेकभर्तू रामस्य भक्तिभरितः शिरसा ननाम ॥ ८\।२११॥अथैनमस्तौत्पितरं कृताञ्जलिर्गुणाभिरामं जगतः पितामहः ।जितं जितं तेऽजित लोकभावन प्रपन्नपालाय नताः स्म ते वयम् ॥ ८\।२१२॥त्वमेक ईशोऽस्य नचाऽदिरन्तस्तवेड्य कालेन तथैव देशतः ।गुणा ह्यगण्यास्तव तेऽप्यनन्ताः प्रत्येकशश्चाऽदिविनाशवर्जिताः ॥ ८\।२१३॥नचोद्भवो नैव तिरस्कृतिस्ते क्वचिद्गुणानां परतः स्वतो वा ।त्वमेक आद्यः परमः स्वतन्त्रो भृत्यास्तवाहं शिवपूर्वकाश्च ये ॥ ८\।२१४॥यथाऽर्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चाऽपः ।गच्छन्ति चाऽयन्ति च सन्ततास्त्त्वत्तद्वन्मदाद्याः शिवपूर्वकाश्च ये ॥ ८\।२१५॥ये ये च मुक्तास्त्वथ ये च बद्धाः सर्वे तवेशेश वशे सदैव ।वयं सदा त्वद्गुणपूगमुच्चैः सर्वे वदन्तोऽपि न पारगामिनः ॥ ८\।२१६॥किमेष ईदृग्गुणकस्य ते प्रभो रक्षोवधोऽशेषसुरप्रपालनम् ।अनन्यसाध्यं हि तथाऽपि तद्द्वयं कृतं त्वया तस्य नमोनमस्ते ॥ ८\।२१७॥इतीरिते त्वब्जभवेन शूली समाह्वयद्राघवमाहवाय ।वरं मदीयं त्वगणय्य रक्षो हतं त्वया तेन रणाय मेहि ॥ ८\।२१८॥इतीरितेऽस्त्वित्यभिधाय राघवो धनुः प्रगृह्याऽशु शरं च सन्दधे ।विकृष्यमाणे चलिता वसुन्धरा पपात रुद्रोऽपि धराप्रकम्पतः ॥ ८\।२१९॥ल्क्ष्क्ष्क्षिऽथोत्थितश्चाऽसुरभाववर्जितः क्षमस्व देवेति ननाम पादयोः ।उवाच च त्वद्वशगोऽस्मि सर्वदा प्रसीद मे त्वद्विषयं मनः कुरु ॥ ८\।२२०॥अथेन्द्रमुख्याश्च तमूचिरे सुरास्त्वयाऽविताः स्मोऽद्य निशाचराद्वयम् ।तथैव सर्वापद एव नस्त्वं प्रपाहि सर्वे भवदीयकाः स्म ॥ ८\।२२१॥सीताकृतिं तामथ तत्र चाऽगतां दिव्यच्छलेन प्रणिधाय पावके ।कैलासतस्तां पुनरेव चाऽगतां सीतामगृह्णाद्धुतभुक्समर्पिताम् ॥ ८\।२२२॥जानन् गिरीशालयगां स सीतां समग्रहीत्पावकसम्प्रदत्ताम् ।मुमोद सम्प्राप्य च तां स रामः सा चैव देवी भगवन्तमाप्य ॥ ८\।२२३॥अथो गिरेरानयनात्परस्ताद्ये वानरा रावणबाणपीडिताः ।तारापिता तान्निरुजश्चकार सुषेणनामा भिषजां वरिष्ठः ॥ ८\।२२४॥तदा मृतान् राघव आनिनाय यमक्षयाद्देवगणांश्च सर्वशः ।समन्वजानात्पितरं च तत्र समागतं गन्तुमियेष चाथ ॥ ८\।२२५॥विभीषणेनार्पितमारुरोह स पुष्पकं तत्सहितः सवानरः ।पुरीं जगामाऽशु निजामयोध्यां पुरो हनूमन्तमथ न्ययोजयत् ॥ ८\।२२६॥ददर्श चासौ भरतं हुताशनं प्रवेष्टुकामं जगदीश्वरस्य ।अदर्शनात्तं विनिवार्य रामं समागतं चास्य शशं स मारुतिः ॥ ८\।२२७॥श्रुत्वा प्रमोदोरुभरः स तेन सहैव पौरैः सहितः समातृकः ।शत्रुघ्नयुक्तोऽभिसमेत्य राघवं ननाम बाष्पाकुललोचनाननः ॥ ८\।२२८॥उत्थाप्य तं रघुपतिः सस्वजे प्रणयान्वितः ।शत्रुघ्नं च तदन्येषु प्रतिपेदे यथावयः ॥ ८\।२२९॥पुरीं प्रविश्य मुनिभिः साम्राज्ये चाभिषेचितः ।यथोचितं च सम्मान्य सर्वानाहेदमीश्वरः ॥ ८\।२३०॥सर्वैर्भवद्भिः सुकृतं विधाय देहं मनोवाक्सहितं मदीयम् ।ल्क्ष्क्ष्क्षी।एतावदेवाखिलसद्विधेयं यत्कायवाक्चित्तभवं मदर्चनम् ॥ ८\।२३१॥मुक्तिप्रदानात्प्रतिकर्तृता मे सर्वस्य चाथो भवतां भवेत् ।हनूमतो न प्रतिकर्तृता स्यात्स्वभावभक्तस्य निरौपधं मे ॥ ८\।२३२॥मद्भक्तौ ज्ञानपूर्तावनुपधिकबलप्रोन्नतौ स्थैर्यधैर्यस्वाभाव्याधिक्यतेजः सुमतिदमशमेष्वस्य तुल्यो न कश्चित् ।शेषो रुद्रः सुपर्णोऽप्युरुगुणसमितौ नो सहस्रां शतुल्याअस्येत्यस्मान्मदैशं पदमहममुना सार्धमेवोपभोक्ष्ये ॥ ८\।२३३॥पूर्वं जिगाय भुवनं दशकन्धरोऽसावब्जोद्भवस्य वरतो नतु तं कदाचित् ।कश्चिज्जिगाय पुरुहूतसुतः कपित्वाद्विष्णोर्वरादजयदर्जुन एव चैनम् ॥ ८\।२३४॥दत्तो वरो न मनुजान् प्रति वानरांश्च धात्राऽस्य तेन विजितो युधि वालिनैषः ।अब्जोद्भवस्य वरमाश्वभिभूय रक्षो जिग्ये त्वहं रणमुखे बलिमाह्वयन्तम् ॥ ८\।२३५॥बलेर्द्वारस्थोऽहं वरमस्मै सम्प्रदाय पूर्वं तु ।तेन मया रक्षोऽस्तं योजनमयुतं पदाङ्गुल्या ॥ ८\।२३६॥पुनश्च युद्धाय समाह्वयन्तं न्यपातयं रावणमेकमुष्टिना ।महाबलोऽहं कपिलाख्यरूपस्त्रिकोटिरूपः पवनश्च मे सुतः ॥ ८\।२३७॥आवां स्वशक्त्या जयिनाविति स्म शिवो वरान्मेऽजयदेनमेवम् ।ज्ञात्वा सुराजेयमिमं हि वव्रे हरो जयेयाहममुं दशाननम् ॥ ८\।२३८॥अतः स्वभावाज्जयिनावहं च वायुश्च वायुर्हनुमान् स एषः ।अमुष्य हेतोस्तु पुरा हि वायुना शिवेन्द्रपूर्वा अपि काष्ठवत्कृताः ॥ ८\।२३९॥अतो हनूमान् पदमेतु धातुर्मदाज्ञया सृष्ट्यवनादि कर्म ।मोक्षं च लोकस्य सदैव कुर्वन्मुक्तश्च मुक्तान् सुखयन् प्रवर्तताम् ॥ ८\।२४०॥भोगाश्च ये यानि च कर्मजातान्यनाद्यनन्तानि ममेह सन्ति ।मदाज्ञया तान्यखिलानि सन्ति धातुः पदे तत्सहभोगनाम ॥ ८\।२४१॥एतादृशं मे सहभोजनं ते मया प्रदत्तं हनुमन् सदैव ।ल्क्ष्क्ष्क्षीइ।इतीरितस्तं हनुमान् प्रणम्य जगाद वाक्यं स्थिरभक्तिनम्रः ॥ ८\।२४२॥को न्वीश ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह ।तथाऽपि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्पदाम्भोजनिषेवणादृते ॥ ८\।२४३॥त्वमेव साक्षात्परमस्वतन्त्रस्त्वमेव साक्षादखिलोरुशक्तिः ।त्वमेव चागण्यगुणार्णवः सदा रमाविरिञ्चादिभिरप्यशेषैः ॥ ८\।२४४॥समेत्य सर्वेऽपि सदा वदन्तोऽप्यनन्तकालाच्च नवै समाप्नुयुः ।गुणां स्त्वदीयान् परिपूर्णसौख्यज्ञानात्मकस्त्वं हि सदाऽतिशुद्धः ॥ ८\।२४५॥यस्ते कथासेवक एव सर्वदा सदारतिस्त्वय्यचलैकभक्तिः ।स जीवमानो न परः कथञ्चित्तज्जीवनं मेऽस्त्वधिकं समस्तात् ॥ ८\।२४६॥प्रवर्द्धतां भक्तिरलं क्षणेक्षणे त्वयीश मे ह्रासविवर्जिता सदा ।अनुग्रहस्ते मयि चैवमेव निरौपधौ तौ मम सर्वकामः ॥ ८\।२४७॥इतीरितस्तस्य ददौ स तद्द्वयं पदं विधातुं सकलैश्च शोभनम् ।समाश्लिषच्चैनमथाऽर्द्रया धिया यथोचितं सर्वजनानपूजयत् ॥ ८\।२४८॥

(hanūmati śrīrāmadayādānam)oṃ | śrutvā hanūmaduditaṃ kṛtamasya sarvaṃ prītaḥ prayāṇamabhirocayate sa rāmaḥ |āruhya vāyusutamaṅgadagena yuktaḥ saumitriṇā saravijaḥ saha senayā'gāt || 8\|1||samprāpya dakṣiṇamapānnidhimatra devaḥ śiśye jagadgurutamo'pyavicintyaśaktiḥ |agre hi mārdavamanuprathayan sa dharmaṃ panthānamarthitumapāmpatitaḥ pratītaḥ || 8\|2||tatrā'jagāma sa vibhīṣaṇanāmadheyo rakṣaḥ pateravarajo'pyatha rāvaṇena |bhakto'dhikaṃ raghupatāviti dharmaniṣṭhastyakto jagāma śaraṇaṃ ca raghūttamaṃ tam || 8\|3||brahmātmajena ravijena balapraṇetrā nīlena maindavividāṅgadatārapūrvaiḥ |sarvaiśca śatrusadanādupayāta eṣa bhrātā'sya na grahaṇayogya iti sthiroktaḥ || 8\|4||atrā'ha rūpamaparaṃ baladevatāyā grāhyaḥ sa eṣa nitarāṃ śaraṇaṃ prapannaḥ |bhaktaśca rāmapadayorvinaśiṣṇu rakṣo vijñāya rājyamupabhoktumihābhiyātaḥ || 8\|5||ityuktavatyatha hanūmati devadevaḥ saṅgṛhya tadvacanamāha yathaiva pūrvam |sugrīvahetuta imaṃ sthiramāgrahīṣye pādaprapannamidameva sadā vrataṃ me || 8\|6||sabrahmakāḥ suragaṇāḥ sahadaityamartyāḥ sarve sametya ca madaṅgulicālane'pi |neśā bhayaṃ na mama rātricarādamuṣmācchuddhasvabhāva iti cainamahaṃ vijāne || 8\|7||ityuktavākya uta taṃ svajanaṃ vidhāya rājye'bhyaṣecayadapārasusattvarāśiḥ |matvā tṛṇopamamaśeṣasadantakaṃ taṃ rakṣaḥ patiṃ tvavarajasya dadau sa laṅkām || 8\|8||kalpāntamasya niśicāri patitvapūrvamāyuḥ pradāya nijalokagatiṃ tadante |rātritraye'pyanupagāminamīkṣya so'bdhiṃ cukrodha raktanayanāntamayuñjadabdhau || 8\|9||sa krodhadīptanayanāntahataḥ parasya śoṣaṃ kṣaṇādupagato danujādisattvaiḥ |sindhuḥ śirasyarhaṇaṃ parigṛhya rūpī pādāravindamupagamya babhāṣa etat(64) || 8\|10||(64) bhā\| u\| 9\|8\|95lkṣīi|taṃ tvāṃ vayaṃ jaḍadhiyo na vidāma bhūman kūṭasthamādipuruṣaṃ jagatāmadhīśam |tvaṃ sattvataḥ suragaṇān rajaso manuṣyāṃ stārtīyato'suragaṇānabhitastathā'srāḥ (65) || 8\|11||kāmaṃ prayāhi jahi viśravaso'vamehaṃ trailokyarāvaṇamavāpnuhi vīra patnīm |badhnīhi setumiha te yaśaso vitatyai gāyanti digvijayino yamupetya bhūpāḥ (66) || 8\|12||ityuktavantamamumāśvanugṛhya bāṇaṃ tasmai dhṛtaṃ ditisutātmasu cāntyajeṣu |śārvādvarādvigatamṛtyuṣu durjayeṣu niḥ saṅkhyakeṣvamucadāśu dadāha sarvān || 8\|13||kṛtveriṇaṃ tadatha mūlaphalāni cātra samyagvidhāya bhavaśatruramoghaceṣṭaḥ |baddhuṃ dideśa suravardhakiṇo'vatāraṃ tajjaṃ nal\| aṃ harivarānaparāṃśca setum || 8\|14||badhvodadhau raghupatirvividhādrikūṭaiḥ setuṃ kapīndrakarakampitabhūruhāṅgaiḥ |sugrīvanīlahanumatpramukhairanīkairla' nkāṃ vibhīṣaṇadṛśā'viśadāśu dagdhām || 8\|15||prāptaṃ niśāmya paramaṃ bhuvanaikasāraṃ niḥ sīmapauruṣamanantamasau daśāsyaḥ |trāsādviṣaṇṇahṛdayo nitarāṃ babhūva kartavyakarmaviṣaye ca vimūḍhacetāḥ || 8\|16||prasthāpya vālisutameva ca rājanītyai rāmastaduktavacane'pyamunā'gṛhīte |dvāro rurodha sa catasra udīrṇasainyo rakṣaḥ pateḥ pura udāraguṇaḥ pareśaḥ || 8\|17||dvārāṃ nirodhasamaye sa dideśa putraṃ vārāmpaterdiśi sureśvaraśatrumugram |prācyāṃ prahastamadiśaddiśi vajradaṃ ṣṭraṃ pretādhipasya śaśinaḥ svayameva cāgāt || 8\|18||vijñāya tatsa bhagavān hanumantameva devendraśatruvijayāya dideśa cā'śu |nīlaṃ prahastanidhanāya ca vajradaṃ ṣṭraṃ hantuṃ surendrasutasūnumathā'dideśa || 8\|19||madhye harīśvaramadhijyadhanurniyujya yasyāṃ sa rākṣasapatirdiśameva tāṃ hi |uddiśya saṃ sthita upāttaśaraḥ sakhaḍgo dedīpyamānavapuruttamapūruṣo'sau || 8\|20||vidrāvito hanumatendrajidāśu hastaṃ tasya prapanna iva vīryamamuṣya jānan |nīlo vibhīṣaṇa ubhau śilayā caśaktyā sañcakraturyamavaśaṃ gamitaṃ prahastam || 8\|21||(65) bhā\| u\| 9\|8\|96(66) bhā\| u\| 9\|8\|97lkṣivṃīlasya naiva vaśameti sa ityamoghaśaktyā vibhīṣaṇa imaṃ prajahāra sākam |tasmin hate'ṅgada upetya jaghāna vajradaṃ ṣṭraṃ nipātya bhuvi śīrṣamamuṣya mṛdgan || 8\|22||sarveṣu teṣu nihateṣu dideśa dhūmranetraṃ sa rākṣasapatiḥ sa ca paścimena |dvāreṇa mārutasutaṃ samupetya dagdho gupto'pi śūlivacanena durantaśaktim || 8\|23||akampano'pi rākṣaso niśācareśacoditaḥ |umāpatervaroddhataḥ kṣaṇāddhato hanūmatā || 8\|24||athāstrasampradīpitaiḥ samastaśo maholmukaiḥ |raghupravīracoditāḥ puraṃ niśi svadāhayan || 8\|25||tatastau nikumbho'tha kumbhaśca kopātpradiṣṭau daśāsyena kumbhaśruterhi |sutau suprahṛṣṭau raṇāyābhiyātau kapīṃ stān bahiḥ sarvaśo yātayitvā || 8\|26||sa kumbho vidhātuḥ sutaṃ tāranīlau nal| aṃ cāśviputrau jigāyāṅgadaṃ ca |suyuddhaṃ ca kṛtvā dineśātmajena praṇīto yamasyā'śu lokaṃ supāpaḥ || 8\|27||tato nikumbho'drivarapradāraṇaṃ mahāntamugraṃ parighaṃ pragṛhya |sasāra sūryātmajamāśu bhītaḥ sa pupluve paścimato dhanuḥ śatam || 8\|28||taṃ bhrāmayatyāśu bhujena vīre bhrāntā diśo dyauśca sacandrasūryā |surāśca tasyorubalaṃ varaṃ ca śarvodbhavaṃ vīkṣya viṣedurīṣat || 8\|29||ananyasādhyaṃ tamatho nirīkṣya samutpapātā'śu puro'sya mārutiḥ |prakāśabāhvantara āha cainaṃ kimebhiratra praharā'yudhaṃ te || 8\|30||itīritastena sa rākṣasottamo varādamoghaṃ prajahāra vakṣasi |vicūrṇito'sau tadurasyabhedye yathaiva vajro vipatau vṛthā'bhavat || 8\|31||vicūrṇite nijāyudhe nikumbha etya mārutim |pragṛhya cātmano'ṃ sake nidhāya jagmivān drutam || 8\|32||pragṛhya kaṇṭhamasya sa pradhānamārutātmajaḥ |svamāśu mocayaṃ stato nyapātayaddharātal\| e || 8\|33||lkṣvehakāra taṃ raṇātmake makhe rameśadaivate |paśuṃ prabhañjanātmajo vineduratra devatāḥ || 8\|34||suptaghno yajñakopaśca śakunirdevatāpanaḥ |vidyujjihvaḥ pramāthī caśukasāraṇasaṃ yutāḥ || 8\|35||rāvaṇapreritāḥ sarvānmathantaḥ kapikuñjarān |avadhyā brahmavarato nihatā rāmasāyakaiḥ || 8\|36||yuddhonmattaśca mattaśca devāntakanarāntakau |triśirā atikāyaśca niryayū rāvaṇājñayā || 8\|37||narāntako rāvaṇajo hayavaryopari sthitaḥ |abhīḥ sasāra samare prāsodyatakaro harīn || 8\|38||taṃ dahantamanīkāni yuvarājo'ṅgado balī |utpapāta nirīkṣyā'śu samadarśayadapyuraḥ || 8\|39||tasyorasi prāsavaraṃ prajahāra sa rākṣasaḥ |dvidhā samabhavattattu vāliputrasya tejasā || 8\|40||athāsya hayamāśveva nijaghāna mukhe kapiḥ |petatuścākṣiṇī tasya sa papāta mamāra ca || 8\|41||sa khaḍgavaramādāya prasasāra raṇe kapim |ācchidya khaḍgamasyaiva nihato vālisūnunā || 8\|42||gandharvakanyakāsūte nihate rāvaṇātmaje |ājagāmāgrajastasya sodaryo devatāntakaḥ || 8\|43||tasyā'patata evā'śu śaravarṣapratāpitāḥ |pradudruvurbhayātsarve kapayo jāmbavanmukhāḥ || 8\|44||sa śaraṃ tarasā'dāya raviputrāyudhopamam |lkṣvi'ṅgadaṃ prajahārorasyapatatsa mumoha ca || 8\|45||atha tigmāṃ śutanayaḥ śailaṃ pracalapādapam |abhidudrāva saṅgṛhya cikṣepa ca niśācare || 8\|46||tamāpatantamālakṣya dūrāccharavidāritam |surāntakaścakārā'śu dadhāra ca paraṃ śaram || 8\|47||sa tamākarṇamākṛṣya yamadaṇḍopamaṃ śaram |avid|hdhyaddhṛdaye rājñaḥ kapīnāṃ sa papāta ha || 8\|48||balamapratimaṃ vīkṣya suraśatrostu mārutiḥ |āhvayāmāsa yuddhāya keśavaḥ kaiṭabhaṃ yathā || 8\|49||tamāpatantamālokya rathaṃ sahayasārathim |cūrṇayitvā dhanuścāsya samācchidya babhañja ha || 8\|50||atha khaḍgaṃ samādāya pura āpatato ripoḥ |hariḥ pragṛhya keśeṣu pātayitvainamāhave |śiro mamarda tarasā pavamānātmajaḥ padā || 8\|51||varadānādavadhyaṃ taṃ nihatya pavanātmajaḥ |samīḍitaḥ suravaraiḥ plavagairvīkṣito mudā || 8\|52||vidrāvitākhilakapiṃ varāttriśirasaṃ vibhoḥ |bhaṅktvā rathaṃ dhanuḥ khaḍgamācchidyāśirasaṃ vyadhāt || 8\|53||yuddhonmattaśca mattaśca pārvatīvaradarpitau |pramathantau kapīn sarvān hatau mārutimuṣṭinā || 8\|54||tato'tikāyo'tiratho rathena svayambhudattena harīn pramṛdgan |cacāra kālānalasannikāśo gandharvikāyāṃ janito daśāsyāt || 8\|55||bṛhattanuḥ kumbhavadeva karṇāvasyetyato nāma ca kumbhakarṇaḥ |ityasya so'rkātmajapūrvakān kapīn jigāya rāmaṃ sahasā'bhyadhāvat || 8\|56||lkṣvī|tamāpatantaṃ śaravarṣadhāraṃ mahāghanābhaṃ stanayitnughoṣam |nivārayāmāsa yathā samīraḥ saumitrirātteṣvasanaḥ śaraughaiḥ || 8\|57||vavarṣatustāvatimātravīryau śarān sureśāśanitulyavegān |tamomayaṃ cakraturantarikṣaṃ svaśikṣayā kṣipratamāstabāṇaiḥ || 8\|58||śaraiḥ śarānasya nivārya vīraḥ saumitrirastrāṇi mahāstrajālaiḥ |ciccheda bāhū śirasā sahaiva caturbhujo'bhūtsa punardviśīrṣaḥ || 8\|59||chinneṣu teṣu dviguṇāsyabāhuḥ punaḥ punaḥ so'tha babhūva vīraḥ |uvāca saumitrimathāntarātmā samastalokasya marudviṣaṇṇam || 8\|60||brahmāstrato'nyena na vadhya eṣa varādvidhātuḥ sumukhetyadṛśyaḥ |rakṣaḥ sutasyāśravaṇīyamitthamuktvā samīro'ruhadantarikṣam || 8\|61||athānujo devatamasya so'straṃ brāhmaṃ tanūje daśakandharasya |mumoca dagdhaḥ sarathāśvasūtastenātikāyaḥ pravaro'stravitsu || 8\|62||hateṣu putreṣu sarākṣaseśaḥ svayaṃ prayāṇaṃ samarārthamaicchat |sajjībhavatyeva niśācareśe kharātmajaḥ prāha dhanurdharottamaḥ || 8\|63||niyuṅkṣva māṃ me piturantakasya vadhāya rājan sahalakṣmaṇaṃ tam |kapipravīrāṃśca nihatya sarvān pratoṣaye tvāmahamadya suṣṭhu || 8\|64||itīrite'nena niyojitaḥ sa jagāma vīro makarākṣanāmā |vidhūya sarvāṃśca haripravīrān sahāṅgadān sūryasutena sākam || 8\|65||acintayan lakṣmaṇabāṇasaṅghānavajñayā rāmamathā'hvayadraṇe |uvāca rāmaṃ rajanīcaro'sau hato janasthānagataḥ pitā tvayā || 8\|66||kenāpyupāyena dhanurdharāṇāṃ varaḥ phalaṃ tasya dadāmi te'dya |iti bruvāṇaḥ sa sarojayonervarādavadhyo'mucadastrasaṅghān || 8\|67||prahasya rāmo'sya nivārya cāstrairastrāṇyameyo'śanisannibhena |lkṣvīi|śiraḥ śareṇottamakuṇḍalojjvalaṃ kharātmajasyātha samunmamātha || 8\|68||vidudruvustasya tu ye'nuyāyinaḥ kapipravīrairnihatāvaśeṣitāḥ |yathaiva dhūmrākṣamukheṣu pūrvaṃ hateṣu pṛthvīruhaśailadhāribhiḥ || 8\|69||tataḥ sa sajjīkṛtamāttadhanvā rathaṃ samāsthāya niśācareśvaraḥ |vṛtaḥ sahasrāyutakoṭyanīkapairniśācarairāśu yayau raṇāya || 8\|70||balaistu tasyātha balaṃ kapīnāṃ naikaprakārāyudhapūgabhagnam |diśaḥ pradudrāva harīndramukhyāḥ samārdayannāśu niśācarāṃ stadā || 8\|71||gajo gavākṣo gavayo vṛṣaśca sagandhamādā dhanadena jātāḥ |prāṇādayaḥ pañca marutpravīrāḥ sa katthano vittapatiśca jaghnuḥ || 8\|72||śaraistu tān ṣaḍbhiramoghavegairnipātayāmāsa daśānano drāk |athāśviputrau ca sajāmbavantau prajahratuḥ śailavaraistribhistam || 8\|73||girīn vidāryā'śu śarairathānyāñcharān daśāsyo'mucadāśu teṣu |ekaikamebhirvinipātitāste sasāra taṃ śakrasutātmajo'tha || 8\|74||śilāṃ samādāya tamāpatantaṃ vibheda rakṣo hṛdaye śareṇa |dṛḍhāhataḥ so'pyagamaddharātal\| aṃ raveḥ suto'thainamabhiprajagmivān || 8\|75||taddhastagaṃ bhūruhamāśu bāṇairdaśānanaḥ khaṇḍaśa eva kṛtvā |grīvāpradeśe'sya mumoca bāṇaṃ bhṛśāhataḥ so'pi papāta bhūmau || 8\|76||atho hanūmānuragendrabhogasamaṃ svabāhuṃ bhṛśamunnamayya |tatāḍa vakṣasyadhipaṃ tu rakṣasāṃ mukhaiḥ sa raktaṃ pravaman papāta || 8\|77||sa labdhasaṃjñaḥ praśaśaṃ sa mārutiṃ tvayā samo nāsti pumān hi kaścit |kaḥ prāpayedanya imāṃ daśāṃ māmitīrito mārutirāha taṃ punaḥ || 8\|78||atyalpametadyadupāttajīvitaḥ punastvamityukta uvāca rāvaṇaḥ |gṛhāṇa matto'pi samudyataṃ tvaṃ muṣṭiprahāraṃ tviti taṃ pupotha || 8\|79||lkṣikṣ|kiñcitprahāreṇa tu vihvalāṅgavatsthite hi tasminnidamantaraṃ mama |ityagnisūnuṃ prayayau sa rāvaṇo nivārito mārutinā'pi vācā || 8\|80||tamāpatantaṃ prasamīkṣya nīlo dhanurdhvajāgrāśvaratheṣu tasya |cacāra mūrdhasvapi cañcalo'laṃ jal\| īkṛtastena sa rāvaṇo'pi || 8\|81||sa kṣipramādāya hutāśanāstraṃ mumoca nīle rajanīcareśaḥ |sa tena bhūmau patito nacainaṃ dadāha vahniḥ svatanuryato'sau || 8\|82||tato yayau rāghavameva rāvaṇo nivārayāmāsa tamāśu lakṣmaṇaḥ |tatakṣatustāvadhikau dhanurbhṛtāṃ śaraiḥ śarīrāvaraṇāvadāraṇaiḥ || 8\|83||nivāritastena sa rāvaṇo bhṛśaṃ ruṣā'nvito bāṇamamoghamugram |svayambhudattaṃ pravikṛṣya cā'śu lalāṭamadhye pramumoca tasya || 8\|84||bhṛśāhatastena mumoha lakṣmaṇo rathādavaplutya daśānano'pi |kṣaṇādabhidrutya balātpragṛhya svabāhubhirnetumimaṃ samaicchat || 8\|85||samprāpya saṃjñāṃ sa suvihvalo'pi sasmāra rūpaṃ nijameva lakṣmaṇaḥ |śeṣaṃ hareraṃ śayutaṃ nacāsya sa cālanāyāpi śaśāka rāvaṇaḥ || 8\|86||balātsvadorbhiḥ pratigṛhya cākhilairyadā savīraṃ pracakarṣa rāvaṇaḥ |cacāla pṛthvī sahamerumandarā sasāgarā naiva cacāla lakṣmaṇaḥ || 8\|87||sahasramūrdhno'sya bataikamūrdhni sasaptapātāl| agirīndrasāgarā |dharā'khileyaṃ nanu sarṣapāyati prasahya ko nāma harettamenam || 8\|88||prakarṣati tveva niśācareśvare tathaiva rāmāvarajaṃ tvarānvitaḥ |samastajīvādhipateḥ parā tanuḥ samutpapātāsya puro hanūmān || 8\|89||sa muṣṭimāvartya ca vajrakalpaṃ jaghāna tenaiva ca rāvaṇaṃ ruṣā |prasārya bāhūnakhilairmukhairvaman sa raktamuṣṇaṃ vyasuvatpapāta || 8\|90||nipātya rakṣodhipatiṃ sa mārutiḥ pragṛhya saumitrimuraṅgaśāyinaḥ |jagāma rāmākhyatanoḥ samīpaṃ saumitrimuddhartumalaṃ hyasau kapiḥ || 8\|91||lkṣkṣ|sa rāmasaṃ sparśanivāritaklamaḥ samutthitastena samuddhṛte śare |babhau yathā rāhumukhātpramuktaḥ śaśī supūrṇo vikacasvaraśmibhiḥ || 8\|92||sa śeṣabhogābhamatho janārdanaḥ pragṛhya cāpaṃ saśaraṃ punaśca |sulabdhasaṃjñaṃ rajanīcareśaṃ jagāda sajjībhava rāvaṇeti || 8\|93||rathaṃ samāruhya punaḥ sakārmukaḥ samārgaṇo rāvaṇa āśu rāmam |abhyetya sarvāśca diśaścakāra śarāndhakārāḥ paramāstravettā || 8\|94||rathasthite'smin rajanīcareśe na me patirbhūmital| e sthitaḥ syāt |iti sma putraḥ pavanasya rāmaṃ skandhaṃ samāropya yayau ca rākṣasam || 8\|95||prahasya rāmo'sya hayānnihatya sūtaṃ ca kṛtvā tilaśo dhvajaṃ ratham |dhanūṃ ṣi khaḍgaṃ sakalāyudhāni chatraṃ ca sañchidya cakarta maulim || 8\|96||kartavyamūḍhaṃ tamavekṣya rāmaḥ punarjagādā'śu gṛhaṃ prayāhi |samastabhogānanubhūya śīghraṃ pratoṣya bandhūn punarehi martum || 8\|97||itīrito'vāgvadano yayau gṛhaṃ vicārya kāryaṃ saha mantribhiḥ svakaiḥ |hatāvaśeṣairatha kumbhakarṇaprabodhanāyā'śu matiṃ cakāra || 8\|98||saśailaśṛṅgāsiparaśvadhāyudhairniśācarāṇāmayutairanekaiḥ |tacchvāsavegābhihataiḥ kathañcidgataiḥ samīpaṃ kathamapyabodhayat || 8\|99||śailopamānasya ca māṃ sarāśīn vidhāya bhakṣānapi śoṇitahradān |sutṛptamenaṃ paramādareṇa samāhvayāmāsa sabhātal\| āya || 8\|100||uvāca cainaṃ rajanīcarendraḥ parājito'smyadya hi jīvati tvayi |raṇe nareṇaiva ca rāmanāmnā kuruṣva me prītimamuṃ nihatya || 8\|101||itīritaḥ kāraṇamapyaśeṣaṃ śrutvā jagarhāgrajameva vīraḥ |amoghavīryeṇa hirāghaveṇa tvayā virodhaścarito batādya || 8\|102||praśasyate no balibhirvirodhaḥ kathañcideṣo'tibalo mato mama |lkṣkṣi|itīrito rāvaṇa āha durnayo'pyahaṃ tvayā'vyo hi kimanyathā tvayā || 8\|103||caranti rājāna utākramaṃ kvacittvayopamān bandhujanān balādhikān |samīkṣya hītthaṃ gadito'grajena sa kumbhakarṇaḥ prayayau raṇāya || 8\|104||prākāramālaṅghya sa pañcayojanaṃ yadā yayau śūlavarāyudho raṇam |kapipravīrā akhilāḥ pradudruvurbhayādatītyaiva ca setumāśu || 8\|105||śatavalipanasākhyau tatra vasvaṃ śabhūtau pavanagaṇavarāṃ śau śvetasampātinau ca |nirṛtitanumathograṃ durmukhaṃ kesarīti pravaramatha marutsu prāsyadetānmukhe saḥ || 8\|106||rajanicaravaro'sau kumbhakarṇaḥ pratāpī kumudamapi jayantaṃ pāṇinā sampipeṣa |nal\| amatha ca gajādīn pañca nīlaṃ satāraṃ girivarataruhastānmuṣṭinā'pātayacca || 8\|107||athāṅgadaśca jāmbavāninātmajaśca vānaraiḥ |nijaghnire niśācaraṃ savṛkṣaśailasānubhiḥ || 8\|108||vicūrṇitāśca rākṣasāstanau niśācarasya te |babhūva kācana vyathā nacāsya bāhuṣāl\| inaḥ || 8\|109||athāparaṃ mahācalaṃ pragṛhya bhāskarātmajaḥ |mumoca rākṣase'tha taṃ pragṛhya taṃ jaghāna saḥ || 8\|110||tadā papāta sūryajastatāḍa cāṅgadaṃ ruṣā |sa jāmbavantamāśu tau nipetatustal\| āhatau || 8\|111||atha pragṛhya bhāskariṃ yayau sa rākṣaso balī |jagāma cānu mārutiḥ susūkṣmamakṣikopamaḥ || 8\|112||yadainameṣa bādhate tadā vimocayāmyaham |yadi sma śakyate'sya tu svamocanāya tadvaram || 8\|113||iti vrajatyanu sma taṃ marutsute niśācaraḥ |puraṃ viveśa cārcitaḥ svabandhubhiḥ samastaśaḥ || 8\|114||lkṣkṣī|tuhinasalilamālyaiḥ sarvato'bhipravṛṣṭe rajanicaravare'smiṃ stena siktaḥ kapīśaḥ |vigatasakalayuddhaglānirāvañcayitvā rajanicaravaraṃ taṃ tasya nāsāṃ dadaṃ śa || 8\|115||karābhyāmatha karṇau ca nāsikāṃ daśanairapi |sañchidya kṣipramevāsāvutpapāta harīśvaraḥ || 8\|116||tal| ena cainaṃ nijaghāna rākṣasaḥ pipeṣa bhūmau patitaṃ tato'pi |samudgato'sau vivare'ṅgulīnāṃ jaghāna śūlena punaḥ sa rākṣasaḥ || 8\|117||amoghaśūlaṃ prapatattadīkṣya raveḥ sutasyopari mārutātmajaḥ |pragṛhya jānau praṇidhāya śīghraṃ babhañja taṃ prekṣya nanāda coccaiḥ || 8\|118||athainamāvṛtya jaghāna muṣṭinā sa rākṣaso vāyusutaṃ stanāntare |jagarja tenābhihato hanūmānacintayaṃ statprajahāra cainam || 8\|119||tal| ena vakṣasyabhitāḍito ruṣā hanūmatā mohamavāpa rākṣasaḥ |punaśca saṃjñāṃ samavāpya śīghraṃ yayau sa yatraiva raghupravīraḥ || 8\|120||vicintayāmāsa tato hanūmānmayaiva hantuṃ samare hi śakyaḥ |asau tathā'pyenamahaṃ na hanmi yaśo hi rāmasya dṛḍhaṃ prakāśayan || 8\|121||ananyavadhyaṃ tamimaṃ nihatya svayaṃ sa rāmo yaśa āhareta |datto varo dvārapayoḥ svayaṃ ca janārdanenaiva purā tataśca || 8\|122||mayaiva vadhyau bhavataṃ trijanmasu pravṛddhavīryāviti keśavena |uktaṃ mamaivaiṣa yadapyanugrahaṃ vadhe'sya kuryānnatu me sa dharmaḥ || 8\|123||iti sma sañcintya kapīśayukto jagāma yatraiva kapipravīrāḥ |sa kumbhakarṇo'khilavānarāṃ stu prabhakṣayan rāmamupājagāma || 8\|124||te bhakṣitāstena kapipravīrāḥ sarve vinirjagmuramuṣya dehāt |srotobhirevātha ca romakūpaiḥ kecittamevā'ruruhuryathā girim || 8\|125||sa tān vidhūyā'śu yathā mahāgajo jagāma rāmaṃ samarārthamekaḥ |prabhakṣayan svānaparāṃśca sarvaśo mattaḥ samāghrāya ca śoṇitaṃ piban || 8\|126||lkṣkṣīiṃyavārayattaṃ śaravarṣadhārayā sa lakṣmaṇo nainamacintayatsaḥ |jagāma rāmaṃ giriśṛṅgadhārī samāhvayattaṃ samarāya cā'śu || 8\|127||atho samādāya dhanuḥ sughoraṃ śarāṃśca vajrāśanitulyavegān |praveśayāmāsa niśācare prabhuḥ sa rāghavaḥ pūrvahateṣu yadvat || 8\|128||yāvadbalena nyahanatkharādikānna tāvataiva nyapatatsa rākṣasaḥ |atha prahasyā'tmabalaikadeśaṃ pradarśayan bāṇavarānmumoca || 8\|129||dvābhyāṃ sa bāhū nicakarta tasya padadvayaṃ caiva tathā śarābhyām |athāpareṇāsya śiro nikṛtya samprākṣipatsāgaratoya āśu || 8\|130||avardhatābdhiḥ patite'sya kāye mahācalābhe kṣaṇadācarasya |surāśca sarve vavṛṣuḥ prasūnairmudā stuvanto raghuvaryamūrdhni || 8\|131||yojanānāṃ trilakṣaṃ hi kumbhakarṇo vyavardhata |pūrvaṃ paścātsañcukoca laṅkāyāmuṣituṃ svayam || 8\|132||sa tu svabhāvamāpanno mriyamāṇo vyavardhata |tenāsmin patite tvabdhiravardhadadhikaṃ tadā || 8\|133||athāpare ye rajanīcarāstadā kapipravīrairnihatāśca sarvaśaḥ |hatāvaśiṣṭāstvaritāḥ pradudruvubhrāturvadhaṃ cocurupetya rāvaṇam || 8\|134||sa duḥkhatapto nipapāta mūrchito nirāśakaścābhavadātmajīvite |tamāha putrastridaśeśaśatrurniyuṅkṣva māṃ śatruvadhāya māciram || 8\|135||mayā gṛhītastridaśeśvaraḥ purā viṣīdase kiṃ nararājaputrataḥ |sa evamuktvā prajuhāva pāvakaṃ śivaṃ samabhyarcya samāruhadratham || 8\|136||sa āttadhanvā saśaro rathena viyatsamāruhya yayāvadarśanam |sa nāgapāśairvarataḥ śivasya babandha sarvān kapivīrasa' nghān || 8\|137||purā'vatārāya yadā sa viṣṇurdideśa sarvāṃ stridaśāṃ stadaiva |lkṣkṣivṃamāpi sevā bhavate prayojyetyevaṃ garutmānavadadvṛṣākapim || 8\|138||tamāha viṣṇurna bhuvi prajātimupaihi sevāṃ tava cānyathā'ham |ādāsya evātra yathā yaśaḥ syāddharmaśca kartavyakṛdeva ca syāḥ || 8\|139||vareṇa śarvasya hi rāvaṇātmajo yadā nibadhnāti kapīn salakṣmaṇān |uraṅgapāśena tadā tvameva sametya sarvānapi mocayasva || 8\|140||ahaṃ samartho'pi sa lakṣmaṇaśca tathā hanūmānna vimocayāmaḥ |tava priyārthaṃ garuḍaiṣa eva kṛtastavā'deśa imaṃ kuruṣva || 8\|141||tadetaduktaṃ hi purā'tmanā yattato hi rāmo na mumoca kañcana |na lakṣmaṇo naiva ca mārutātmajaḥ sa caiva jānāti hi devaguhyam || 8\|142||atho nibad|hdhyā'śu harīn salakṣmaṇān jagāma rakṣaḥ svapituḥ sakāśam |nananda cāsau piśitāśaneśvaraḥ śaśaṃ sa putraṃ ca kṛtātmakāryam || 8\|143||sa pakṣirājo'tha harernideśaṃ smaraṃ stvarāvāniha cā'jagāma |tatpakṣavātasparśena kevalaṃ vinaṣṭa eṣāṃ sa uraṅgabandhaḥ || 8\|144||sa rāmamānamya parātmadaivataṃ yayau sumālyābharaṇānulepanaḥ |kapipravīrāśca tarūñchilāśca pragṛhya nedurbalinaḥ prahṛṣṭāḥ || 8\|145||śrutvā ninādaṃ plavageśvarāṇāṃ punaḥ saputro'trasadatra rāvaṇaḥ |bandhādamuṣmātpratinissṛtāste kimatra kāryaṃ tviti cintayānaḥ || 8\|146||punaśca hutvā sa hutāśameva rathaṃ samāruhya yayāvadarśanam |vavarṣa cāstrāṇi mahāntyajasraṃ varādumeśasya tathā'bjajasya || 8\|147||punaśca tasyāstranipīḍitāste nipetururvyāṃ kapayaḥ salakṣmaṇāḥ |spṛśanti nāstrāṇi durantaśaktiṃ tanuṃ samīrasya hi kānicitkvacit || 8\|148||vijñātukāmaḥ puri sampravṛttiṃ vibhīṣaṇaḥ pūrvagatastadā'gāt |dadarśa sarvān patitān sa vānarānmarutsutaṃ tvekamanākulaṃ ca || 8\|149||lkṣkṣv|sa taṃ samādāya yayau vidhātṛjaṃ vimūrcchitaṃ codakasekatastam |āśvāsya kiṃ jīvasi hītyuvāca tatheti sa prāha ca mandavākyaḥ || 8\|150||ūce punarjīvati kiṃ hanūmān jīvāḥ sma sarve'pi hi jīvamāne |tasmin hate nihatāścaiva sarva itīrite'smītyavadatsa mārutiḥ || 8\|151||ityukto jāmbavānāha hanūmantamanantaram |yo'sau meroḥ samīpastho gandhamādanasaṃjñitaḥ |giristasmātsamāhāryaṃ tvayauṣadhacatuṣṭayam || 8\|152||mṛtasañjīvanī mukhyā sandhānakaraṇī parā |savarṇakaraṇī caiva viśalyakaraṇīti ca || 8\|153||ityuktaḥ sa kṣaṇenaiva prāpatadgandhamādanam |avāpa cāmbaracaro rāmamuktaḥ śaro yathā || 8\|154||antarhitāścauṣadhīstu tadā vijñāya mārutiḥ |udbabarha giriṃ krodhācchatayojanamaṇḍalam || 8\|155||sa taṃ samutpāṭya giriṃ kareṇa pratol| ayitvā baladevasūnuḥ |samutpapātāmbaramugravego yathā hariścakradharastrivikrame || 8\|156||avāpa cākṣṇoḥ sa nimeṣamātrato nipātitā yatra kapipravīrāḥ |tacchailavātasparśātsamutthitāḥ samastaśo vānarayūthapāḥ kṣaṇāt || 8\|157||apūjayanmārutimugrapauruṣaṃ raghūttamo'syānujanistathā'pare |papāta mūrdhnyasya ca puṣpasantatiḥ pramoditairdevavarairvisarjitā || 8\|158||sa devagandharvamaharṣisattamairabhiṣṭuto rāmakaropagūhitaḥ |punargiriṃ taṃ śatayojanocchritaṃ nyapātayatsaṃ sthita eva tatra ca || 8\|159||sa pūrvavanmārutivegacodito nirantaraṃ śliṣṭataro'tra cābhavat |punaśca sarve taruśailahastā raṇāya cottasthuralaṃ nadantaḥ || 8\|160||punaśca tān prekṣya samutthitān kapīn bhayaṃ mahacchakrajitaṃ viveśa |lkṣkṣvi|sa pūrvavaddhavyavahe samarcya śivaṃ tathā'darśanameva jagmivān || 8\|161||varāśrayeṇājagirīśayostathā punarmahāstraiḥ sa babandha tān kapīn |athā'ha rāmasya mano'nusārataḥ purā'stramevānusaran sa lakṣmaṇaḥ || 8\|162||pitāmahāstreṇa nihanmi durmatiṃ tavā'jñayā śakrajitaṃ sabāndhavam |itīrite tena sa cā'ha rāghavo bhayādadṛśye na vimoktumarhasi || 8\|163||na soḍhumīśo'si yadi tvametadastraṃ tadā'haṃ śaramātrakeṇa |adṛśyamapyāśu nihanmi santaṃ rasātal\| e'thāpi hi satyaloke || 8\|164||iti sma vīndrasya hanūmataśca balaprakāśāya purā prabhuḥ svayam |sammānayitvā'stramamuṣya rāmo durantaśaktiḥ śaramādade'tha || 8\|165||anena dṛṣṭo'hamiti sma duṣṭo vijñāya bāhvorbalamasya cogram |viniścayaṃ devatamasya paśyan pradudruve prāṇaparīpsurāśu || 8\|166||hāhākṛte pradruta indraśatrau raghūttamaḥ śatruvibhīṣaṇatvāt |vibhīṣaṇetyeva surairabhiṣṭuto vijñānamastraṃ tvamucatsvasainye || 8\|167||niśācarāstraṃ hyagamatkṣaṇena rāmāstravīryāddharayo nadantaḥ |uttasthuruccorugirīn pragṛhya praśaṃ samānā raghuvīramuccaiḥ || 8\|168||suraiśca puṣpaṃ varṣadbhirīḍitastasthau dhanuṣpāṇiranantavīryaḥ |sa rāvaṇasyātha suto nikumbhilāṃ punaḥ samāsādya juhāva pāvakam || 8\|169||vibhīṣaṇo'thā'ha raghūttamaṃ prabhuṃ niyojayādyaiva vadhāya durmateḥ |kṛtāgnipūjo nahi vadhya eṣa varo vidhātuḥ prathito'sya tādṛśaḥ || 8\|170||na vai vadhaṃ rāma iyeṣa tasya palāyitasyā'tmasamīkṣaṇātpunaḥ |sattvojjhito'sāvapi kūṭayodhī na me vadhārho'yamiti sma sa prabhuḥ || 8\|171||sa ādideśāvarajaṃ janārdano hanūmatā caiva vibhīṣaṇena |sahaiva sarvairapi vānarendrairyayau mahātmā sa ca tadvadhāya || 8\|172||lkṣkṣvī|sa juhvatastasya cakāra vighnaṃ plavaṅgamaiḥ so'tha yuyutsayā ratham |samāsthitaḥ kārmukabāṇapāṇiḥ prayudyayau lakṣmaṇamāśu garjan || 8\|173||ubhau ca tāvastravidāṃ variṣṭhau śaraiḥ śarīrāntakaraistatakṣatuḥ |diśaśca sarvāḥ pradiśaḥ śarottamairvidhāya śikṣāstrabalairnirantarāḥ || 8\|174||astrāṇi tasyāstravaraiḥ sa lakṣmaṇo nivārya śatroścalakuṇḍalojjvalam |śiraḥ śareṇā'śu samunmamātha suraiḥ prasūnairatha cābhivṛṣṭaḥ || 8\|175||nipātite'sminnitarāṃ niśācarān plavaṅgamā jaghnuranekakoṭiśaḥ |hatāvaśiṣṭāstu daśānanāya śaśaṃ suratyāptasutapraṇāśam || 8\|176||sa tanniśamyāpriyamugrarūpaṃ bhṛśaṃ viniśvasya vilapya duḥkhāt |saṃ sthāpayāmāsa matiṃ punaśca mariṣya ityeva viniścitārthaḥ || 8\|177||maraṇābhimukhaḥ śīghraṃ rāvaṇo raṇakarmaṇe |sajjībhavannantaraiva dideśa balamūrjitam || 8\|178||triṃ śatsahasrāṇi mahaughakānāmakṣohiṇīnāṃ sahaṣaṭsahasram |śrameṇa saṃ yojayatā'śu rāmaṃ sajjo bhavāmīti dideśa rāvaṇaḥ || 8\|179||tadapradhṛṣyaṃ varataḥ svayambhuvo yugāntakālārṇavaghūrṇitopamam |pragṛhya nānāvidhamastraśastraṃ balaṃ kapī ñchīghratamaṃ jagāma || 8\|180||āgacchamānaṃ tadapārameyaṃ balaṃ sughoraṃ pral| ayārṇavopamam |bhayātsamudvignaviṣaṇṇacetasaḥ kapipravīrā nitarāṃ pradudruvuḥ || 8\|181||varo hi datto'sya purā svayambhuvā dharātal| e'lpe'pi nivāsaśaktiḥ |ajeyatā cetyata eva sārkajāḥ plavaṅgamā draṣṭumapi sma nāśakan || 8\|182||pragṛhya rāmo'tha dhanuḥ śarāṃśca samantatastānavadhīccharaughaiḥ |sa eva sarvatra ca dṛśyamāno vidikṣu dikṣu prajahāra sarvaśaḥ || 8\|183||kṣaṇena sarvāṃśca nihatya rāghavaḥ plavaṅgamānāmṛṣabhaiḥ sa pūjitaḥ |abhiṣṭutaḥ sarvasurottamairmudā bhṛśaṃ prasūnotkaravarṣibhiḥ prabhuḥ || 8\|184||lkṣkṣvīi'thā'yayau sarvaniśācareśvaro hatāvaśiṣṭena balena saṃ vṛtaḥ |vimānamāruhya ca puṣpakaṃ tvaran śarīranāśāya mahāyudhoddhataḥ || 8\|185||virūpanetro'thaca yūpanetrastathā mahāpārśvamahodarau ca |yayustamāvṛtya sahaiva mantriṇo mṛtiṃ purodhāya raṇāya yāntam || 8\|186||athāsya sainyāni nijaghnurojasā samantataḥ śailaśilābhivṛṣṭibhiḥ |plavaṅgamāstānabhivīkṣya vīryavān sasāra vegena mahodaro ruṣā || 8\|187||vīkṣyātikāyaṃ tamabhidravantaṃ sa kumbhakarṇo'yamiti bruvantaḥ |pradudruvurvānaravīrasa' nghāstamāsasādā'śu suto'tha vālinaḥ || 8\|188||vadan sa tiṣṭhadhvamiti sma vīro vibhīṣikāmātramidaṃ na yāta |itīrayannagrata eṣa pupluve mahodarasyendrasutātmajo balī || 8\|189||atho śarānāśu vimuñcamānaṃ śiraḥ parāmṛśya nipātya bhūtal| e |mamarda padbhyāmabhavadgatāsurmahodaro vālisutena cūrṇitaḥ || 8\|190||atho mahāpārśva upājagāma pravarṣamāṇo'sya śarāmbudhārāḥ |prasaṃ hya cā'cchidya dhanuḥ karasthaṃ samādade khaḍgamamuṣya so'ṅgadaḥ || 8\|191||nigṛhya keśeṣu nipātya bhūtal| e cakarta vāmāṃ sata odaraṃ param |yathopavītaṃ sa tathā dvidhākṛto mamāra mantrī rajanīcareśituḥ || 8\|192||athainamājagmaturudyatāyudhau virūpanetro'pyatha yūpanetraḥ |yathaiva meghau divi tigmaraśmiṃ tathā samācchādayatāṃ śaraughaiḥ || 8\|193||tābhyāṃ sa baddhaḥ śarapañjareṇa viceṣṭituṃ nāśakadatra vīraḥ |harīśvaraḥ śailamatipramāṇamutpāṭya cikṣepa tayoḥ śarīre || 8\|194||ubhau ca tau tena vicūrṇitau raṇe raveḥ sutasyorubaleritena |niśācareśo'tha śareṇa sūryajaṃ bibheda vakṣasyapi so'patadbhuvi || 8\|195||tataḥ sa sarvāṃśca haripravīrān vidhūya bāṇairbalavān daśānanaḥ |lkṣkṣikṣ|jagāma rāmābhimukhastadainaṃ rurodha rāmāvarajaṃ śaraughaiḥ || 8\|196||tadā daśāsyo'ntakadaṇḍakalpāṃ mayāya dattāṃ kamalodbhavena |mayādgṛhītāṃ ca vivāhakāle pragṛhya śaktiṃ visasarja lakṣmaṇe || 8\|197||tayā sa vīraḥ suvidāritorāḥ papāta bhūmau subhṛśaṃ vimūrcchitaḥ |marutsutaḥ śailamatipramāṇaṃ cikṣepa rakṣaḥ pativakṣasi drutam || 8\|198||tenātigāḍhaṃ vyathito daśānano mukhairvamañchoṇitapūramāśu |tadantareṇa pratigṛhya lakṣmaṇaṃ jagāma śaktyā saha rāmasannidhim || 8\|199||samudbabarhātha ca tāṃ sa rāghavo dideśa ca prāṇavarātmajaṃ punaḥ |prabhuḥ samānetumatho varauṣadhīḥ sa cā'nināyā'śu giriṃ punastam || 8\|200||tadgandhamātreṇa samutthito'sau saumitrirāttorubalaśca pūrvavat |śaśaṃ sa cāśliṣya marutsutaṃ prabhuḥ sa rāghavo'gaṇyaguṇārṇavaḥ smayan || 8\|201||prākṣipattaṃ girivaraṃ laṅkāsthaḥ san sa mārutiḥ |ardhalakṣe yojanānāṃ yatrāsau pūrvasaṃ sthitaḥ || 8\|202||tadbāhuvegātsaṃ śleṣa prāpa pūrvavadeva saḥ |mṛtāśca ye plavaṅgāstu tadgandhātte'pi jīvitāḥ || 8\|203||rāmājñayaiva rakṣāṃ si harayo'bdhāvavākṣipan |nojjīvitāstataste tu vānarā nirujo'bhavan || 8\|204||chinnaprarohiṇaścaiva viśalyāḥ pūrvavarṇinaḥ |auṣadhīnāṃ prabhāvena sarve'pi harayo'bhavan || 8\|205||athā'sasādottamapūruṣaṃ prabhuṃ vimānago rāvaṇa āyudhaughān |pravarṣamāṇo raghuvaṃ śanāthaṃ tamāttadhanvā'bhiyayau ca rāmaḥ || 8\|206||sammānayan rāghavamādipūruṣaṃ niryātayāmāsa rathaṃ purandaraḥ |sahāyudhaṃ mātalisaṅgṛhītaṃ samārurohā'śu sa lakṣmaṇāgrajaḥ || 8\|207||lkṣkṣkṣ|āruhya taṃ rathavaraṃ jagadekanātho lokābhayāya rajanīcaranāthamāśu |abhyudyayau daśaśatāṃ śurivāndhakāraṃ lokānaśeṣata imānnigirantamudyan || 8\|208||āyāntamīkṣya rajanīcaralokanāthaḥ śastrāṇyathāstrasahitāni mumoca rāme |rāmastu tāni vinihatya nijairmahāstraistasyottamāṅgadaśakaṃ yugapannyakṛntat || 8\|209||kṛttāni tāni punareva samutthitāni dṛṣṭvā varācchatadhṛterhṛdayaṃ vibheda |bāṇena vajrasadṛśena sa bhinnahṛtko raktaṃ vamannyapatadāśu mahāvimānāt || 8\|210||tasmin hate trijagatāṃ paramapratīpe brahmā śivena sahitaḥ saha lokapālaiḥ |abhyetya pādayugal\| aṃ jagadekabhartū rāmasya bhaktibharitaḥ śirasā nanāma || 8\|211||athainamastautpitaraṃ kṛtāñjalirguṇābhirāmaṃ jagataḥ pitāmahaḥ |jitaṃ jitaṃ te'jita lokabhāvana prapannapālāya natāḥ sma te vayam || 8\|212||tvameka īśo'sya nacā'dirantastaveḍya kālena tathaiva deśataḥ |guṇā hyagaṇyāstava te'pyanantāḥ pratyekaśaścā'divināśavarjitāḥ || 8\|213||nacodbhavo naiva tiraskṛtiste kvacidguṇānāṃ parataḥ svato vā |tvameka ādyaḥ paramaḥ svatantro bhṛtyāstavāhaṃ śivapūrvakāśca ye || 8\|214||yathā'rciṣo'gneḥ pavanasya vegā marīcayo'rkasya nadīṣu cā'paḥ |gacchanti cā'yanti ca santatāsttvattadvanmadādyāḥ śivapūrvakāśca ye || 8\|215||ye ye ca muktāstvatha ye ca baddhāḥ sarve taveśeśa vaśe sadaiva |vayaṃ sadā tvadguṇapūgamuccaiḥ sarve vadanto'pi na pāragāminaḥ || 8\|216||kimeṣa īdṛgguṇakasya te prabho rakṣovadho'śeṣasuraprapālanam |ananyasādhyaṃ hi tathā'pi taddvayaṃ kṛtaṃ tvayā tasya namonamaste || 8\|217||itīrite tvabjabhavena śūlī samāhvayadrāghavamāhavāya |varaṃ madīyaṃ tvagaṇayya rakṣo hataṃ tvayā tena raṇāya mehi || 8\|218||itīrite'stvityabhidhāya rāghavo dhanuḥ pragṛhyā'śu śaraṃ ca sandadhe |vikṛṣyamāṇe calitā vasundharā papāta rudro'pi dharāprakampataḥ || 8\|219||lkṣkṣkṣi'thotthitaścā'surabhāvavarjitaḥ kṣamasva deveti nanāma pādayoḥ |uvāca ca tvadvaśago'smi sarvadā prasīda me tvadviṣayaṃ manaḥ kuru || 8\|220||athendramukhyāśca tamūcire surāstvayā'vitāḥ smo'dya niśācarādvayam |tathaiva sarvāpada eva nastvaṃ prapāhi sarve bhavadīyakāḥ sma || 8\|221||sītākṛtiṃ tāmatha tatra cā'gatāṃ divyacchalena praṇidhāya pāvake |kailāsatastāṃ punareva cā'gatāṃ sītāmagṛhṇāddhutabhuksamarpitām || 8\|222||jānan girīśālayagāṃ sa sītāṃ samagrahītpāvakasampradattām |mumoda samprāpya ca tāṃ sa rāmaḥ sā caiva devī bhagavantamāpya || 8\|223||atho girerānayanātparastādye vānarā rāvaṇabāṇapīḍitāḥ |tārāpitā tānnirujaścakāra suṣeṇanāmā bhiṣajāṃ variṣṭhaḥ || 8\|224||tadā mṛtān rāghava ānināya yamakṣayāddevagaṇāṃśca sarvaśaḥ |samanvajānātpitaraṃ ca tatra samāgataṃ gantumiyeṣa cātha || 8\|225||vibhīṣaṇenārpitamāruroha sa puṣpakaṃ tatsahitaḥ savānaraḥ |purīṃ jagāmā'śu nijāmayodhyāṃ puro hanūmantamatha nyayojayat || 8\|226||dadarśa cāsau bharataṃ hutāśanaṃ praveṣṭukāmaṃ jagadīśvarasya |adarśanāttaṃ vinivārya rāmaṃ samāgataṃ cāsya śaśaṃ sa mārutiḥ || 8\|227||śrutvā pramodorubharaḥ sa tena sahaiva pauraiḥ sahitaḥ samātṛkaḥ |śatrughnayukto'bhisametya rāghavaṃ nanāma bāṣpākulalocanānanaḥ || 8\|228||utthāpya taṃ raghupatiḥ sasvaje praṇayānvitaḥ |śatrughnaṃ ca tadanyeṣu pratipede yathāvayaḥ || 8\|229||purīṃ praviśya munibhiḥ sāmrājye cābhiṣecitaḥ |yathocitaṃ ca sammānya sarvānāhedamīśvaraḥ || 8\|230||sarvairbhavadbhiḥ sukṛtaṃ vidhāya dehaṃ manovāksahitaṃ madīyam |lkṣkṣkṣī|etāvadevākhilasadvidheyaṃ yatkāyavākcittabhavaṃ madarcanam || 8\|231||muktipradānātpratikartṛtā me sarvasya cātho bhavatāṃ bhavet |hanūmato na pratikartṛtā syātsvabhāvabhaktasya niraupadhaṃ me || 8\|232||madbhaktau jñānapūrtāvanupadhikabalapronnatau sthairyadhairyasvābhāvyādhikyatejaḥ sumatidamaśameṣvasya tulyo na kaścit |śeṣo rudraḥ suparṇo'pyuruguṇasamitau no sahasrāṃ śatulyāasyetyasmānmadaiśaṃ padamahamamunā sārdhamevopabhokṣye || 8\|233||pūrvaṃ jigāya bhuvanaṃ daśakandharo'sāvabjodbhavasya varato natu taṃ kadācit |kaścijjigāya puruhūtasutaḥ kapitvādviṣṇorvarādajayadarjuna eva cainam || 8\|234||datto varo na manujān prati vānarāṃśca dhātrā'sya tena vijito yudhi vālinaiṣaḥ |abjodbhavasya varamāśvabhibhūya rakṣo jigye tvahaṃ raṇamukhe balimāhvayantam || 8\|235||balerdvārastho'haṃ varamasmai sampradāya pūrvaṃ tu |tena mayā rakṣo'staṃ yojanamayutaṃ padāṅgulyā || 8\|236||punaśca yuddhāya samāhvayantaṃ nyapātayaṃ rāvaṇamekamuṣṭinā |mahābalo'haṃ kapilākhyarūpastrikoṭirūpaḥ pavanaśca me sutaḥ || 8\|237||āvāṃ svaśaktyā jayināviti sma śivo varānme'jayadenamevam |jñātvā surājeyamimaṃ hi vavre haro jayeyāhamamuṃ daśānanam || 8\|238||ataḥ svabhāvājjayināvahaṃ ca vāyuśca vāyurhanumān sa eṣaḥ |amuṣya hetostu purā hi vāyunā śivendrapūrvā api kāṣṭhavatkṛtāḥ || 8\|239||ato hanūmān padametu dhāturmadājñayā sṛṣṭyavanādi karma |mokṣaṃ ca lokasya sadaiva kurvanmuktaśca muktān sukhayan pravartatām || 8\|240||bhogāśca ye yāni ca karmajātānyanādyanantāni mameha santi |madājñayā tānyakhilāni santi dhātuḥ pade tatsahabhoganāma || 8\|241||etādṛśaṃ me sahabhojanaṃ te mayā pradattaṃ hanuman sadaiva |lkṣkṣkṣīi|itīritastaṃ hanumān praṇamya jagāda vākyaṃ sthirabhaktinamraḥ || 8\|242||ko nvīśa te pādasarojabhājāṃ sudurlabho'rtheṣu caturṣvapīha |tathā'pi nāhaṃ pravṛṇomi bhūman bhavatpadāmbhojaniṣevaṇādṛte || 8\|243||tvameva sākṣātparamasvatantrastvameva sākṣādakhiloruśaktiḥ |tvameva cāgaṇyaguṇārṇavaḥ sadā ramāviriñcādibhirapyaśeṣaiḥ || 8\|244||sametya sarve'pi sadā vadanto'pyanantakālācca navai samāpnuyuḥ |guṇāṃ stvadīyān paripūrṇasaukhyajñānātmakastvaṃ hi sadā'tiśuddhaḥ || 8\|245||yaste kathāsevaka eva sarvadā sadāratistvayyacalaikabhaktiḥ |sa jīvamāno na paraḥ kathañcittajjīvanaṃ me'stvadhikaṃ samastāt || 8\|246||pravarddhatāṃ bhaktiralaṃ kṣaṇekṣaṇe tvayīśa me hrāsavivarjitā sadā |anugrahaste mayi caivameva niraupadhau tau mama sarvakāmaḥ || 8\|247||itīritastasya dadau sa taddvayaṃ padaṃ vidhātuṃ sakalaiśca śobhanam |samāśliṣaccainamathā'rdrayā dhiyā yathocitaṃ sarvajanānapūjayat || 8\|248||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेश्रीरामचरिते हनूमति श्रीरामदयादानं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayeśrīrāmacarite hanūmati śrīrāmadayādānaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ ||

(रामस्वधामप्रवेशः )ॐ । अथाऽप्तराज्यो भगवान् स लक्ष्मणं जगाद राजा तरुणो भवाऽशु ।इतीरितस्त्वाह स लक्ष्मणो गुरुं भवत्पदाब्जान्न परं वृणोम्यहम् ॥ ९\।१॥न मां भवत्पादनिषेवणैकस्पृहं तदन्यत्र नियोक्तुमर्हति ।नहीदृशः कश्चिदनुग्रहः क्वचित्तदेव मे देहि ततः सदैव ॥ ९\।२॥इतीरितस्तस्य तदेव दत्त्वा दृढं समाश्लिष्य च राघवः प्रभुः ।स यौवराज्यं भरते निधाय जुगोप लोकानखिलान् सधर्मकान् ॥ ९\।३॥प्रशासतीशे पृथिवी बभूव विरिञ्चलोकस्य समा गुणोन्नतौ ।जनोऽखिलो विष्णुपरो बभूव न धर्महानिश्च बभूव कस्यचित् ॥ ९\।४॥गुणैश्च सर्वैरुदिताश्च सर्वे यथायथा योग्यतयोच्चनीचाः ।समस्तरोगादिभिरुज्झिताश्च सर्वे सहस्रायुष ऊर्जिता धनैः ॥ ९\।५॥सर्वेऽजरा नित्यबलोपपन्ना यथेष्टसिद्।ह्ध्या च सदोपपन्नाः ।समस्तदोषैश्च सदा विहीनाः सर्वे सुरूपाश्च सदा महोत्सवाः ॥ ९\।६॥सर्वे मनोवाक्तनुभिः सदैव विष्णुं यजन्ते नतु कञ्चिदन्यम् ।समस्तरत्नोद्भरिता चपृथ्वी यथेष्टधान्या बहुदुग्धगोमती ॥ ९\।७॥समस्तगन्धाश्च सदाऽतिहृद्या रसा मनोहारिण एव तत्र ।शब्दाश्च सर्वे श्रवणातिहारिणः स्पर्शाश्च सर्वे स्पर्शेन्द्रियप्रियाः ॥ ९\।८॥न कस्यचिद्दुःखमभूत्कथञ्चिन्न वित्तहीनश्च बभूव कश्चन ।नाधर्मशीलो न च कश्चनाप्रजो न दुष्प्रजो नैव कुभार्यकश्च ॥ ९\।९॥स्त्रियो नचाऽसन् विधवाः कथञ्चिन्न वै पुमां सो विधुरा बभूवुः ।नानिष्टयोगश्च बभूव कस्यचिन्नचेष्टहानिर्नच पूर्वमृत्युः ॥ ९\।१०॥यथेष्टमाल्याभरणानुलेपना यथेष्टपानाशनवाससोऽखिलाः ।बभूवुरीशे जगतां प्रशासति प्रकृष्टधर्मेण जनार्दने नृपे ॥ ९\।११॥ल्क्ष्क्ष्क्ष्व्।स ब्रह्मरुद्रमरुदश्विदिवाकरादिमूर्द्धन्यरत्नपरिघट्टितपादपीठः ।नित्यं सुरैः सह नरैरथ वानरैश्च सम्पूज्यमानचरणो रमते रमेशः ॥ ९\।१२॥तस्याखिलेशितुरनाद्यनुगैव लक्ष्मीः सीताभिधा त्वरमयत्स्वरतं सुरेशम् ।नित्यावियोगिपरमोच्चनिजस्वभावा सौन्दर्यविभ्रमसुलक्षणपूर्वभावा ॥ ९\।१३॥रेमे तया स परमः स्वरतोऽपि नित्यं नित्योन्नतप्रमदभारभृतस्वभावः ।पूर्णोडुराजसुविराजितसन्निशासु दीप्यन्नशोकवनिकासु सुपुष्पितासु ॥ ९\।१४॥गायन्ति चैनमनुरक्तधियः सुकण्ठा गन्धर्वचारणगणाः सह चाप्सरोभिः ।तं तुष्टुवुर्मुनिगणाः सहिताः सुरेशै राजान एनमनुयान्ति सदाऽप्रमत्ताः ॥ ९\।१५॥एवं त्रयोदशसहस्रमसौ समास्तु पृथ्वीं ररक्ष विजितारिरमोघवीर्यः ।आनन्दमिन्दुरिव सन्दधदिन्दिरेशो लोकस्य सान्द्रसुखवारिधिरप्रमेयः ॥ ९\।१६॥देव्यां स चाजनयदिन्द्रहुताशनौ द्वौ पुत्रौ यमौ कुशलवौ बलिनौ गुणाढ्यौ ।शत्रुघ्नतो लवणमुद्बणबाणदग्धं कृत्वा चकार मधुरां पुरमुग्रवीर्यः ॥ ९\।१७॥कोटित्रयं स निजघान तथाऽसुराणां गन्धर्वजन्म भरतेन सतां च धर्मम् ।सं शिक्षयन्नयजदुत्तमकल्पकैः स्वं यज्ञैर्भवाजमुखसत्सचिवाश्च यत्र ॥ ९\।१८॥अथ शूद्रतपश्चर्यानिहतं विप्रपुत्रकम् ।उज्जीवयामास विभुर्हत्वा तं शूद्रतापसम् ॥ ९\।१९॥जङ्घनामाऽसुरः पूर्वं गिरिजावरदानतः ।बभूव शूद्रः कल्पायुः स लोकक्षयकाम्यया ।तपश्चचार दुर्बुद्धिरिच्छन्माहेश्वरं पदम् ॥ ९\।२०॥अनन्यवध्यं तं तस्माज्जघान पुरुषोत्तमः ।श्वेतदत्तां तथा मालामगस्त्यादाप राघवः ॥ ९\।२१॥अनन्नयज्ञकृच्छ्वेतो राजा क्षुद्विनिवर्तनम् ।कुर्वन् स्वमां सैर्धात्रोक्तो मालां रामार्थमर्पयत् ।अगस्त्याय न साक्षात्तु रामे दद्यादयं नृपः ॥ ९\।२२॥ल्क्ष्क्ष्क्ष्वि।क्षुदभावमात्रफलदं न साक्षाद्राघवेऽर्पितम् ।क्षुदभावमात्रमाकाङ्क्षन्मामसौ परिपृच्छति ॥ ९\।२३॥व्यवधानतस्ततो रामे दद्याच्छवेत इति प्रभुः ।मत्वा ब्रह्माऽदिशन्मालां प्रदातुं कुम्भयोनये ॥ ९\।२४॥तामगस्त्यकरपल्लवार्पितां भक्त एष मम कुम्भसम्भवः ।इत्यवेत्य जगृहे जनार्दनस्तेन सं स्तुत उपागमत्पुरम् ॥ ९\।२५॥अथ केचिदासुरसुराः सुराणका इत्युरुप्रथितपौरुषाः पुरा ।ते तपः सुमहदास्थिता विभुं पद्मसम्भवमवेक्ष्य चोचिरे ॥ ९\।२६॥भूरिपापकृतिनोऽपि निश्चयान्मुक्तिमाप्नुम उदारसद्गुण ।इत्युदीरितमजोऽवधार्य तत्प्राह च प्रहसिताननः प्रभुः ॥ ९\।२७॥यावदेव रमया रमेश्वरं नो वियोजयथ सद्गुणार्णवम् ।तावदुच्चमपि दुष्कृतं भवन्मोक्षमार्गपरिपन्थि नो भवेत् ॥ ९\।२८॥इत्युदीरितमवेत्य तेऽसुराः क्षिप्रमोक्षगमनोत्सुकाः क्षितौ ।साधनोपचयकाङ्क्षिणो हरौ शासति क्षितिमशेषतोऽभवन् ॥ ९\।२९॥ताननादिकृतदोषसञ्चयैर्मोक्षमार्गगतियोग्यतोज्झितान् ।मैथिलस्य तनया व्यचालयन्मायया स्वतनुवा स्वमार्गतः ॥ ९\।३०॥आज्ञयैव हि हरेस्तु मायया मोहितास्तु दितिजा व्यनिन्दयन् ।राघवं निशिचराहृतां पुनर्जानकीं जगृह इत्यनेकशः ॥ ९\।३१॥ब्रह्मवाक्यमृतमेव कारयन् पातयं स्तमसि चान्ध आसुरान् ।नित्यमेव सहितोऽपि सीतया सोऽज्ञसाक्षिकमभूद्वियुक्तवत् ॥ ९\।३२॥तेन चान्धतम ईयुरासुरा यज्ञमाह्वयदसौ च मैथिलीम् ।तत्र भूमिशपथच्छलान्नृणां दृष्टिमार्गमपहाय सा स्थिता ॥ ९\।३३॥गुरुं हि जगतो विष्णुर्ब्रह्माणमसृजत्स्वयम् ।ल्क्ष्क्ष्क्ष्वी।तेन तद्वचनं सत्सु नानृतं कुरुते क्वचित् ॥ ९\।३४॥नासत्स्वप्यनृतं कुर्याद्वचनं पारलौकिकम् ।ऐहिकं त्वसुरेष्वेव क्वचिद्धन्ति जनार्दनः ॥ ९\।३५॥निजाधिक्यस्य विज्ञप्त्यै क्वचिद्वायुस्तदाज्ञया ।हन्ति ब्रह्मत्वमात्मीयमद्धा ज्ञापयितुं प्रभुः ॥ ९\।३६॥नान्यः कश्चित्तद्वराणां शापानामप्यतिक्रमी ।अयोग्येषु तु रुद्रादिवाक्यं तौ कुरुतो मृषा ।एकदेशेन सत्यं तु योग्येष्वपि कदाचन ॥ ९\।३७॥न विष्णोर्वचनं क्वापि मृषा भवति कस्यचित् ।एतदर्थोऽवतारश्च विष्णोर्भवति सर्वदा ॥ ९\।३८॥प्रविश्य भूमौ सा देवी लोकदृष्ट्यनुसारतः ।रेमे रामेणावियुक्ता भास्करेण प्रभा यथा ॥ ९\।३९॥एवं रमालाल्। इतपादपल्लवः पुनः स यज्ञैश्च यजन् स्वमेव ।वराश्वमेधादिभिराप्तकामो रेमेऽभिरामो नृपतीन् विशिक्षयन् ॥ ९\।४०॥रामस्य दृश्या त्वन्येषामदृश्या जनकात्मजा ।भूमिप्रवेशादूर्ध्वं सा रेमे सप्तशतं समाः ॥ ९\।४१॥एवं विधान्यगणितानि जनार्दनस्य रामावतारचरितानि तदन्यपुम्भिः ।शक्यानि नैव मनसाऽपि हि तानि कर्तुं ब्रह्मेशशेषपुरुहूतमुखैः सुरैश्च ॥ ९\।४२॥तस्यैवमब्जभवलोकसमामिमां क्ष्मां कृत्वाऽनुशासत उदीक्ष्य गुणान् धरायाः ।वैशेष्यमात्मसदनस्य हि काङ्क्षमाणा वृन्दारकाः कमलजं प्रति तच्छशं सुः ॥ ९\।४३॥आमन्त्र्य तैः सह विभुर्भगवत्प्रयाणं स्वीयाय सद्मन इयेष दिदेश चैव ।रुद्रं स्वलोकगमनाय रघूत्तमस्य सम्प्रार्थने स च समेत्य विभुं ययाचे ॥ ९\।४४॥एकान्तमेत्य रघुपेण समस्तकालो रुद्रो जगाद वचनं जगतो विधातुः ।वैशेष्यमात्मभवनस्य हि काङ्क्षमाणास्त्वामर्थयन्ति विबुधाः सहिता विधात्रा ॥ ९\।४५॥ल्क्ष्क्ष्क्ष्वीइ।पुत्रस्तवेश कमलप्रभवस्तथाऽहं पौत्रस्तु पौत्रकवचो यदपि ह्ययोग्यम् ।सम्भावयन्ति गुणिनस्तदहं ययाचे गन्तुं स्वसद्म नतिपूर्वमितो भवन्तम् ॥ ९\।४६॥यत्कार्यसाधनकृते विबुधार्थितस्त्वं प्रादुश्चकर्थ निजरूपमशेषमेव ।तत्साधितं हि भवता तदितः स्वधाम क्षिप्रं प्रयाहि हर्षं विबुधेषु कुर्वन् ॥ ९\।४७॥ओमित्युवाच भगवां स्तदशेषमेव श्रुत्वा रहस्यथ तनुस्त्वपरा हरस्य ।दुर्वासनामयुगिहाऽगमदाशु राम मां भोजय क्षुधितमित्यसकृद्ब्रुवाणा ॥ ९\।४८॥सिद्धं न देयमथ साध्यमपीति वाचं श्रुत्वाऽस्य वाक्समयजातमुरु स्वहस्तात् ।अन्नं चतुर्गुणमदादमृतोपमानं रामस्तदाप्य बुभुजेऽथ मुनिः सुतुष्टः ॥ ९\।४९॥तृप्तो ययौ च सकलान् प्रति कोपयानः कश्चिन्न मेऽर्थितवरं प्रतिदातुमीशः ।एवम्प्रतिज्ञक ऋषिः स हि तत्प्रतिज्ञां मोघां चकार भगवान्नतु कश्चिदन्यः ॥ ९\।५०॥कुन्ती तु तस्य हि मुनेर्वरतोऽजयत्तु रामः स कृष्णतनुवा स्वबलाज्जिगाय ।तस्मिञ्छिवे प्रतिगते मुनिरूपके च याहीति लक्ष्मणमुवाच रमापतिः सः ॥ ९\।५१॥एकान्ते तु यदा रामश्चक्रे रुद्रेण सं विदम् ।द्वारपालं स कृतवां स्तदा लक्ष्मणमेव सः ॥ ९\।५२॥यद्यत्र प्रविशेत्कश्चिद्धन्मि त्वेति वचो ब्रुवन् ।तदन्तराऽगतमृषिं दृष्ट्वाऽमन्यत लक्ष्मणः ॥ ९\।५३॥दुर्वाससः प्रतिज्ञा तुरामं प्राप्यैव भज्यताम् ।अन्यथा त्वयशो रामे करोत्येष मुनिर्ध्रुवम् ॥ ९\।५४॥राघवो घ्नन्नपि तु मां करोत्येव दयां मयि ।इति मत्वा ददौ मार्गं स तु दुर्वाससे तदा ॥ ९\।५५॥स्वलोकगमनाकाङ्क्षी स्वयमेव तु राघवः ।इयं प्रतिज्ञा हेतुः स्यादिति हन्मीति सोऽकरोत् ॥ ९\।५६॥अत्यन्तबन्धुनिधनं त्याग एवेति चिन्तयन् ।ल्क्ष्क्ष्क्षिक्ष्।याहि स्वलोकमचिरादित्युवाच स लक्ष्मणम् ॥ ९\।५७॥इत्युक्तः स ययौ जगद्भवभयध्वान्तच्छिदं राघवंध्यायन्नाप च तत्पदं दशशतैर्युक्तो मुखाम्भोरुहैः ।आसीच्छेषमहाफणी मुसलभृद्दिव्याकृतिर्लाङ्गलीपर्यङ्कत्वमवाप यो जलनिधौ विष्णोः शयानस्य च ॥ ९\।५८॥अथ राघवः स्वभवनोपगतौ विदधे मतिं सह जनैरखिलैः ।समघोषयच्च य इहेच्छति तत्पदमक्षयं सपदि मैत्वितिसः ॥ ९\।५९॥श्रुत्वा तु तद्य इह मोक्षपदेच्छवस्ते सर्वे समाययुरथाऽतृणमापिपीलम् ।रामाज्ञया गमनशक्तिरभूत्तृणादेर्ये तत्र दीर्घभविनो नहि ते तदैच्छन् ॥ ९\।६०॥सं स्थापयामास कुशं स्वराज्ये तैः साकमेव च लवं युवराजमीशः ।सं स्थाप्य वालितनयं कपिराज्य आशु सूर्यात्मजोऽपि रघुवीरसमीपमायात् ॥ ९\।६१॥अथाऽह वायुनन्दनं स राघवः समाश्लिषन् ।तवाहमक्षगोचरः सदा भवामि नान्यथा ॥ ९\।६२॥त्वया सदा महत्तपः सुकार्यमुत्तमोत्तमम् ।तदेव मे महत्प्रियं चिरं तपस्त्वया कृतम् ॥ ९\।६३॥दशास्यकुम्भकर्णकौ यथा सुशक्तिमानपि ।जघन्थ न प्रियाय मे तथैव जीव कल्पकम् ॥ ९\।६४॥पयोब्धिमध्यगं च मे सुसद्म चान्यदेव वा ।यथेष्टतो गमिष्यसि स्वदेहसं युतोऽपि सन् ॥ ९\।६५॥यथेष्टभोगसं युतः सुरेशगायकादिभिः ।समीड्यमानसद्यशा रमस्व मत्पुरः सदा ॥ ९\।६६॥तवेप्सितं न किञ्चन क्वचित्कुतश्चिदेव वा ।मृषा भवेत्प्रियश्च मे पुनः पुनर्भविष्यसि ॥ ९\।६७॥इतीरितो मरुत्सुतो जगाद विश्वनायकम् ।क्ष्च्।विधेहि पादपङ्कजे तवेश भक्तिमुत्तमाम् ॥ ९\।६८॥सदा प्रवर्द्धमानया तया रमेऽहमञ्जसा ।समस्तजीवसञ्चयात्सदाऽधिका हि मेऽस्तु सा ॥ ९\।६९॥नमो नमो नमो नमो नतोऽस्मि ते सदा पदम् ।समस्तसद्गुणोच्छ्रितं नमामि ते पदं पुनः ॥ ९\।७०॥इतीरिते तथेति तं जगाद पुष्करेक्षणः ।जगाम धाम चाऽत्मनस्तृणादिना सहैव सः ॥ ९\।७१॥खगा मृगास्तृणादयः पिपीलिकाश्च गर्दभाः ।तदाऽसुरुत्तमा यतो नृवानरास्तु किं पुनः ॥ ९\।७२॥सदैव रामभावनाः सदा सुतत्त्ववेदिनः ।यतोऽभवं स्ततस्तु ते ययुः पदं हरेस्तदा ॥ ९\।७३॥स तैः समावृतो विभुर्ययौ दिशं तदोत्तराम् ।अनन्तसूर्यदीधितिर्दुरन्तसद्गुणार्णवः ॥ ९\।७४॥सहस्रसूर्यमण्डलज्वलत्किरीटमूर्द्धजः ।सुनीलकुन्तल्\। आवृतामितेन्दुकान्तसन्मुखः ॥ ९\।७५॥सुरक्तपद्मलोचनः सुविद्युदाभकुण्डलः ।सुहासविद्रुमाधरः समस्तवेदवाग्रसः ॥ ९\।७६॥दिवाकरौघकौस्तुभप्रभासकोरुकन्धरः ।सुपीवरोन्नतोरुसज्जगद्भरां सयुग्मकः ॥ ९\।७७॥सुवृत्तदीर्घपीवरोल्लसद्भुजद्वयाङ्कितः ।जगद्विमथ्य सम्भृतः शरोऽस्य दक्षिणे करे ॥ ९\।७८॥स्वयं स तेन निर्मितो हतौ मधुश्च कैटभः ।शरेण तेन विष्णुना ददौ च लक्ष्मणानुजे ॥ ९\।७९॥क्ष्चि।स शत्रुसूदनोऽवधीन्मधोः सुतं रसाह्वयम् ।शरेण येन चाकरोत्पुरीं च माधुराभिधाम् ॥ ९\।८०॥समस्तसारसम्भवं शरं दधार तं करे ।स वामबाहुना धनुर्दधार शार्ङ्गसंज्ञितम् ॥ ९\।८१॥उदारबाहुभूषणः शुभाङ्गदः सकङ्कणः ।महाङ्गुलीयभूषितः सुरक्तसत्कराम्बुजः ॥ ९\।८२॥अनर्घरत्नमालया वनाख्यया चमालया ।विलासिविस्तृतोरसा बभार च श्रियं प्रभुः ॥ ९\।८३॥स भूतिवत्सभूषणस्तनूदरे वलित्रयी ।उदारमध्यभूषणोल्लसत्तटित्प्रभाम्बरः ॥ ९\।८४॥करीन्द्रसत्करोरुयुक्सुवृत्तजानुमण्डलः ।क्रमाल्पवृत्तजङ्घकः सुरक्तपादपल्लवः ॥ ९\।८५॥लसद्धरिन्मणिद्युती रराज राघवोऽधिकम् ।असङ्ख्यसत्सुखार्णवः समस्तशक्तिसत्तनुः ॥ ९\।८६॥ज्ञानं नेत्राब्जयुग्मान्मुखवरकमलात्सर्ववेदार्थसारांस्तन्वा ब्रह्माण्डबाह्यान्तरमधिकरुचा भासयन् भासुरास्यः ।सर्वाभीष्टाभये च स्वकरवरयुगेनार्थिनामादधानःप्रायाद्देवाधिदेवः स्वपदमभिमुखश्चोत्तराशां विशोकाम् ॥ ९\।८७॥दघ्रे च्छत्रं हनूमान् स्रवदमृतमयं पूर्णचन्द्रायुताभंसीता सैवाखिलाक्ष्णां विषयमुपगता श्रीरिति ह्रीरथैका ।द्वेधा भूत्वा दधार व्यजनमुभयतः पूर्णचन्द्रां शुगौरंप्रोद्यद्भास्वत्प्रभाभा सकलगुणतनुर्भूषिता भूषणैः स्वैः ॥ ९\।८८॥साक्षाच्चक्रतनुस्तथैव भरतश्चक्रं दधद्दक्षिणेनाऽयात्सव्यत एव शङ्खवरभृच्छङ्खात्मकः शत्रुहा ।अग्रे ब्रह्मपुरोगमाः सुरगणा वेदाश्च सोङ्कारकाःपश्चात्सर्वजगज्जगाम रघुपं यान्तं निजं धाम तम् ॥ ९\।८९॥क्ष्ची।तस्य सूर्यसुतपूर्ववानरा दक्षिणेन मनुजास्तु सव्यतः ।रामजन्मचरितानि तस्य ते कीर्तयन्त उचथैर्द्रुतं ययुः ॥ ९\।९०॥गन्धर्वैर्गीयमानो विबुधमुनिगणैरब्जसम्भूतिपूर्वैर्वेदोदारार्थवाग्भिः प्रणिहितसुमनः सर्वदा स्तूयमानः ।सर्वैर्भूतैश्च भक्त्या स्वनिमिषनयनैः कौतुकाद्वीक्ष्यमाणःप्रायाच्छेषगरुत्मदादिकनिजैः सं सेवितः स्वं पदम् ॥ ९\।९१॥ब्रह्मरुद्रगरुडैः सशेषकैः प्रोच्यमानसुगुणोरुविस्तरः ।आरुरोह विभुरम्बरं शनैस्ते च दिव्यवपुषोऽभवं स्तदा ॥ ९\।९२॥अथ ब्रह्मा हरिं स्तुत्वा जगादेदं वचो विभुम् ।त्वदाज्ञया मया दत्तं स्थानं दशरथस्य हि ॥ ९\।९३॥मातृणां चापि तल्लोकस्त्वयुताब्दादितोऽग्रतः ।अनर्हायास्त्वयाऽज्ञप्ता कैकेय्या अपि सद्गतिः ।सूत्वा तु भरतं नैषा गच्छेत निरयानिति ॥ ९\।९४॥तथाऽपि सा यदावेशाच्चकार त्वय्यशोभनम् ।निकृतिर्नाम सा क्षिप्ता मया तमसि शाश्वते ॥ ९\।९५॥कैकयी तु चलान् लोकान् प्राप्ता नैवाचलान् क्वचित् ।पश्चाद्भक्तिमती यस्मात्त्वयि सा युक्तमेव तत् ॥ ९\।९६॥मन्थरा तु तमस्यन्धे पातिता दुष्टचारिणी ।सीतार्थं येऽप्यनिन्दं स्त्वां तेऽपि याता महत्तमः ॥ ९\।९७॥प्रायशो राक्षसाश्चैव त्वयि कृष्णत्वमागते ।शेषा यास्यन्ति तच्छेषा अष्टाविं शे कलौ युगे ।गते चतुस्सहस्राब्दे तमोगास्त्रिशतोत्तरे ॥ ९\।९८॥अथ ये त्वत्पदाम्भोजमकरन्दैकलिप्सवः ।त्वया सहाऽगतास्तेषां विधेहि स्थानमुत्तमम् ॥ ९\।९९॥क्ष्चीइऽहं भवः सुरेशाद्याः किङ्कराः स्म तवेश्वर ।यच्च कार्यमिहास्माभिस्तदप्याज्ञापयाऽशु नः ॥ ९\।१००॥इत्युदीरितमाकर्ण्य शतानन्देन राघवः ।जगाद भावगम्भीरसुस्मिताधरपल्लवः ॥ ९\।१०१॥जगद्गुरुत्वमादिष्टं मया ते कमलोद्भव ।गुर्वादेशानुसारेण मयाऽदिष्टा च सद्गतिः ॥ ९\।१०२॥अतस्त्वया प्रदेया हि लोका एषां मदाज्ञया ।हृदि स्थितं च जानासि त्वमेवैकः सदा मम ॥ ९\।१०३॥इतीरितो हरेर्भावविज्ञानी कञ्जसम्भवः ।पिपीलिकातृणान्तानां ददौ लोकाननुत्तमान् ।वैष्णवान् सन्ततत्वाच्च नाम्ना सान्तानिकान् विभुः ॥ ९\।१०४॥ते जरामृतिहीनाश्च सर्वदुःखविवर्जिताः ।सं सारमुक्ता न्यवसं स्तत्र नित्यसुखाधिकाः ॥ ९\।१०५॥ये तु देवा इहोद्भूता नृवानरशरीरिणः ।ते सर्वे स्वां शितामापुस्तन्मैन्दविविदावृते ॥ ९\।१०६॥असुरावेशतस्तौ तु न राममनुजग्मतुः ।पीतामृतौ पुरा यस्मान्मम्रतुर्नच तौ तदा ॥ ९\।१०७॥तयोश्च तपसा तुष्टश्चक्रे तावजरामरौ ।पुरा स्वयम्भूस्तेनोभौ दर्पादमृतमन्थने ।प्रसं ह्यापिबतां देवैर्देवां शत्वादुपेक्षितौ ॥ ९\।१०८॥पीतामृतेषु देवेषु युद्।ह्ध्यमानेषु दानवैः ।तैर्दत्तमात्महस्ते ते रक्षायै पीतमाशु तत् ।तस्माद्दोषादापतुस्तावासुरं भावमूर्जितम् ॥ ९\।१०९॥अङ्गदः कालतस्त्यक्त्वा देहमाप निजां तनुम् ।रामाज्ञयैव कुर्वाणो राज्यं कुशसमन्वितः ॥ ९\।११०॥क्ष्चिव्।विभीषणश्च धर्मात्मा राघवाज्ञापुरस्कृतः ।सेनापतिर्धनेशस्य कल्पमावीत्स राक्षसान् ॥ ९\।१११॥रामाज्ञया जाम्बवांश्च न्यवसत्पृथिवीतल्। ए ।उत्पत्त्यर्थं जाम्बवत्यास्तदर्थं सुतपश्चरन् ॥ ९\।११२॥अथो रघूणां प्रवरः सुरार्चितः स्वयैकतन्वा न्यवसत्सुरालये ।द्वितीयया ब्रह्मसदस्यधीश्वरस्तेनार्चितोऽथापरया निजालये ॥ ९\।११३॥तृतीयरूपेण निजं पदं प्रभुं व्रजन्तमुच्चैरनुगम्य देवताः ।अगम्यमर्यादमुपेत्य च क्रमाद्विलोकयन्तोऽतिविदूरतोऽस्तुवन् ॥ ९\।११४॥ब्रह्मा मरुन्मारुतसूनुरीशः शेषो गरुत्मान् हरिजः शक्रकाद्याः ।क्रमादनुव्रज्य तु राघवस्य शिरस्यथाऽज्ञां प्रणिधाय निर्ययुः ॥ ९\।११५॥स्वं स्वं च सर्वे सदनं सुरा ययुः पुरन्दराद्याश्च विरिञ्चपूर्वकाः ।मरुत्सुतोऽथो बदरीमवाप्य नारायणस्यैव पदं सिषेवे ॥ ९\।११६॥समस्तशास्त्रोद्भरितं हरेर्वचो मुदा तदा श्रोत्रपुटेन सम्भरन् ।वदंश्च तत्त्वं विबुधर्षभाणां सदा मुनीनां च सुखं ह्युवास ॥ ९\।११७॥रामाज्ञया किम्पुरुषेषु राज्यं चकार रूपेण तथाऽपरेण ।रूपैस्तथाऽन्यैश्च समस्तसद्मन्युवास विष्णोः सततं यथेष्टम् ॥ ९\।११८॥इत्थं स गायञ्छतकोटिविस्तरं रामायणं भारतपञ्चरात्रम् ।वेदांश्च सर्वान् सहितब्रह्मसूत्रान् व्याचक्षाणो नित्यसुखोद्भरोऽभूत् ॥ ९\।११९॥रामोऽपि सार्द्धं पवमानात्मजेन स सीतया लक्ष्मणपूर्वकैश्च ।तथा गरुत्मत्प्रमुखैश्च पार्षदैः सं सेव्यमानो न्यवसत्पयोब्धौ ॥ ९\।१२०॥कदाचिदीशः सकलावतारानेकं विधायाहिपतौ च शेते ।पृथक्च सं व्यूह्य कदाचिदिच्छया रेमे रमेशोऽमितसद्गुणार्णवः ॥ ९\।१२१॥इत्यशेषपुराणेभ्यः पञ्चरात्रेभ्य एव च ।क्ष्च्व्।भारताच्चैव वेदेभ्यो महारामायणादपि ॥ ९\।१२२॥परस्परविरोधस्य हानान्निर्णीय तत्त्वतः ।युक्त्या बुद्धिबलाच्चैव विष्णोरेव प्रसादतः ॥ ९\।१२३॥बहुकल्पानुसारेण मयेयं सत्कथोदिता ।नैकग्रन्थाश्रयात्तस्मान्नाऽशङ्क्याऽत्र विरुद्धता ॥ ९\।१२४॥क्वचिन्मोहायासुराणां व्यत्यासः प्रतिलोमता ।उक्ता ग्रन्थेषु तस्माद्धि निर्णयोऽयं कृतो मया ॥ ९\।१२५॥एवं च वक्ष्यमाणेषु नैवाऽशङ्क्या विरुद्धता ।सर्वकल्पसमश्चायं पारावर्यक्रमः सदा ॥ ९\।१२६॥पुं व्यत्यासेन चोक्तिः स्यात्पुराणादिषु कुत्रचित् ।कृष्णामाह यथा कृष्णो धनञ्जयशरैर्हतान् ।शतं दुर्योधनादीं स्ते दर्शयिष्य इति प्रभुः ॥ ९\।१२७॥भीमसेनहतास्ते हि ज्ञायन्ते बहुवाक्यतः ।विस्तारे भीमनिहताः सङ्क्षेपेऽर्जुनपातिताः ।उच्यन्ते बहवश्चान्ये पुं व्यत्याससमाश्रयात् ॥ ९\।१२८॥विस्तारे कृष्णनिहता बलभद्रहता इति ।उच्यन्ते च क्वचित्कालव्यत्यासोऽपि क्वचिद्भवेत् ॥ ९\।१२९॥यथा सुयोधनं भीमः प्राहसत्कृष्णसन्निधौ ।इति वाक्येषु बहुषु ज्ञायते निर्णयादपि ।अनिर्णये तु कृष्णस्य पूर्वमुक्ता गतिस्ततः ॥ ९\।१३०॥व्यत्यासास्त्वेवमाद्याश्च प्रातिलोम्यादयस्तथा ।दृश्यन्ते भारताद्येषु लक्षणग्रन्थतश्च ते ।ज्ञायन्ते बहुभिर्वाक्यैर्निर्णयग्रन्थतस्तथा ॥ ९\।१३१॥तस्माद्विनिर्णयग्रन्थानाश्रित्यैव च लक्षणम् ।बहुवाक्यानुसारेण निर्णयोऽयं मया कृतः ॥ ९\।१३२॥क्ष्च्वि।उक्तं लक्षणशास्त्रे च कृष्णद्वैपायनोदिते ।त्रिभाषा योन जानाति रीतीनां शतमेव च ॥ ९\।१३३॥व्यत्यासादीन् सप्त भेदान् वेदाद्यर्थं तथा वदेत् ।स याति निरयं घोरमन्यथाज्ञानसम्भवम् ॥ ९\।१३४॥इत्यन्येषु चशास्त्रेषु तत्रतत्रोदितं बहु ।व्यत्यासः प्रातिलोम्यं च गोमूत्री प्रघसस्तथा ।उक्षणः सुधुरः साधु सप्त भेदाः प्रकीर्तिताः ॥ ९\।१३५॥इत्यादिलक्षणान्यत्र नोच्यन्तेऽन्यप्रसङ्गतः ॥ ६७(६७) व्यत्यासः प्रातिलोम्यं च गोमूत्री प्रघसस्तथा ।उक्षणः सुधुरः साधुः सप्तभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ (९\।१३५\।१)॥श्रद्दधानाय शिष्याय पृच्छते मे सुताय च ।विधिवद्वद हे (भो)तात व्यत्यासाद्यर्थनिर्णयम् ॥ (९\।१३५\।२)॥शृणु नारद वक्ष्यामि यावत्ते मतिगोचरम् ।व्यत्यासादिप्रभेदानां सङ्कोचादर्थनिर्णयम् ॥ (९\।१३५\।३)॥एष्वेकैकप्रभेदस्तु पृथग्भिन्नः सहस्रधा ।तल्लक्षणं तदर्थांश्च तदुदाहरणानि च ॥ (९\।१३५\।४)॥मुलरामायणे प्रोक्तं पञ्चरात्रागमेषु च ।विस्तराद्व्यासरूपेण हरिणैवामितात्मना ॥ (९\।१३५\।५)॥ते सर्वेऽनन्तवेदार्थनिर्णयायैव कीर्तिताः ।ततः कलिबलान्मर्त्याः मन्दायुर्मतिशालिनः ॥ (९\।१३५\।६)॥दृष्ट्वा वेदान् विभज्यैव तदर्थज्ञापनाय च ।कृत्वा लक्षणशास्त्रं च तस्मिन्नपि च ईरिताः ॥ (९\।१३५\।७)॥व्यत्यासेनैव सङ्कोचात्स्वोक्तवादार्थनिर्णयः ।यावद्भिः स्यात्प्रभेदानां प्रभेदैस्ते च नोऽखिलाः ॥ (९\।१३५\।८)॥इदानीं तत्समालोड्य निश्चित्यैव प्रवच्मि च ।भारतस्य पुराणानां यावद्भिः स्याद्विनिर्णयः ।क्ष्च्वी।तत्र भेदान् तदर्थांश्च शृणुष्वैकाग्रमानसः ॥ (९\।१३५\।९)॥व्यत्यासो व्यत्ययः प्रोक्तः पुं व्यत्यासस्तदादिमः ।यथाऽरण्ये पर्वणि तु केशवः प्राह पार्षतीम् ॥ (९\।१३५\।१०)॥सान्त्वयन् धार्तराष्ट्रांश्च शतमर्जुनसायकैः ।मृतान् सन्दर्शयिष्येऽहमिति पुं व्यत्ययः स्मृतः ॥ (९\।१३५\।११)॥हरिवं शे हरिः कृष्णो गोपगोजनसं वृतः ।चिक्रीडे जाह्नवीतीरे व्यत्यासो दैशिकः स्मृतः ॥ (९\।१३५\।१२)॥मार्कण्डेये तथा पूर्वं रामः कृतयुगेऽहनत् ।दशकण्ठं कथेत्यादौ व्यत्यासः कालिकः स्मृतः ॥ (९\।१३५\।१३)॥हिं साकर्मरतत्वात्तु हिं सार इति केसरीम् ।व्यत्यासः सिं ह इत्यादावक्षरव्यत्ययः स्मृतः ॥ (९\।१३५\।१४)॥क्वचिद्रामो दाशरथिर्हत्वा कं समपीपलत् ।मधुरां पुरमित्यादौ कथाव्यत्यय ईरितः ॥ (९\।१३५\।१५)॥विपरीतक्रमं यत्र प्रतिलोमं तदीरितम् ।तद्भावः प्रातिलोम्यं च तत्प्रभेदः क्वचिद्भवेत् ॥ (९\।१३५\।१६)॥विधिप्राणौ तयोर्भार्ये गुरुत्मच्छेषशङ्कराः ।षण्महिष्य हरेस्तद्वत्सौपर्णी वारुणी उमा ॥ (९\।१३५\।१७)॥इन्द्रकामौ तयोः पत्न्यौ क्रमाच्छतगुणाधिकाः ।इत्याग्नेयपुराणोक्तं तारतम्यप्रकाशनम् ।इत्यादावर्थनिर्वाहः प्रातिलोम्यप्रभेदतः ॥ (९\।१३५\।१८)॥कलिश्च द्वापरस्त्रेता कृतं पुण्यं पुरा युगाः ।क्रमादित्यादिषु प्रातिलोम्यादुक्तो विनिर्णयः ॥ (९\।१३५\।१९)॥वत्सो गोस्तनमक्षीरं यदाऽदौ पिबति स्फुटम् ।तदा गोमूत्रोदयः स्यात्क्षीरस्याधिक्यसिद्धये ॥ (९\।१३५\।२०)॥यदा गोपो दुहत्येनां तदा मूत्रो न विद्यते ।पश्चात्पिबति वत्से तु पुनर्मूत्रोदयो भवेत् ॥ (९\।१३५\।२१)॥एवं क्वचित्कथासु स्यादादावन्ते च सङ्गतिः ।मध्ये सङ्गतिविच्छेदः कथान्तरसमागमः ॥ (९\।१३५\।२२)॥क्ष्च्वीइऽनुसारेण तेषां तु निर्णयः क्रियते मया ।एवमादिषु विज्ञेयो गोमूत्रीभेदतः क्रमात् ।यथाऽरण्ये पाण्डवानां कथासङ्गतिसम्मताः ॥ (९\।१३५\।२३)॥तान् विहायैव तन्मध्ये हरिश्चन्द्रस्य भूभृतः ।नल्\। अस्य राघवस्यापि गोमूत्रीभेदतः क्रमात् ॥ (९\।१३५\।२४)॥एवं सर्वपुराणेषु मध्ये चित्रकथाः स्मृताः ।आद्यन्तयोः सङ्गतिश्च गोमूत्रीभेदतः स्मृताः ॥ (९\।१३५\।२५)॥प्रघसः सर्वशास्त्रार्थविरुद्धार्थानुवर्णनम् ।क्वचिन्मोहायासुराणां पुराणेषु तथोच्यते ।तादृशानां तु वाक्यानां ग्राह्योऽर्थस्त्वविरोधतः ॥ (९\।१३५\।२६)॥मूर्खं दृष्ट्वा सुतं तातो विषं भुङ्क्ष्वेति वक्ष्यति ।तच्छ्रुत्वा तद्विरुद्धार्थमाचरन्न तथाऽचरेत् ॥ (९\।१३५\।२७)॥एवं सर्वस्य जगतः पिता गुरुरुदारधीः ।व्यासोऽन्यथा क्वचिद्भक्ति हिताय स्वजनाय च ।तथा जगत्सत्यं च मिथ्याभूतं निरीश्वरम् ॥ (९\।१३५\।२८)॥अप्रतिष्ठमज्ञेयं हरेर्जीवैरभिन्नताम् ।नीचतामवरेभ्यश्च देवेभ्यश्च जरामृतम् ॥ (९\।१३५\।२९)॥जन्मादिदोषसम्पर्कः निर्गुणत्वमपूर्णता ।असर्वज्ञत्वमज्ञत्वमभेदो जडजीवयोः ॥ (९\।१३५\।३०)॥जडयोर्जीवयोर्वाऽपि जडसर्वेशयोरपि ।अनधीनं जगद्विष्णोरस्वातन्त्र्यं हरेस्तथा ॥ (९\।१३५\।३१)॥स्वतन्त्रता चजीवस्य सर्वज्ञत्वमदुःखिता ।विष्णोः प्राकृतदेहादिः स्वावतारविपर्ययः ।इत्यादौ प्रघसाद्भेदात्ग्राह्योऽर्थस्त्वविरोधतः ॥ (९\।१३५\।३२)॥प्रामाण्यमेकदेशस्यान्यस्यैवाप्रमाणता ।यत्र तत्रोक्षणाद्भेदात्ग्राह्योऽर्थो न चापरः ॥ (९\।१३५\।३३)॥उक्तं रामायणे गङ्गापार्वत्यौ हिमवत्सुते ।रुद्रस्य वल्लभेऽतस्तं गङ्गाधरमुमापतिम् ॥ (९\।१३५\।३४)॥प्राहुस्तत्रेतरद्ग्राह्यं पूर्वं त्याज्यं सतां मते ।उच्छिष्टं शिवनिर्माल्यं वमनं मृतकर्पटम् ॥ (९\।१३५\।३५)॥क्ष्चिक्ष्।काकविष्टासमुद्भूतं पञ्च पूतानि भारत ।इत्यादौ उक्षणाद्भेदात्तत्त्वं निश्चीयते बुधैः ॥ (९\।१३५\।३६)॥क्रमं च व्युत्क्रमं त्यक्त्वा यत्र बोधः क्रमोद्गमः ।तत्रैव सुधुराद्भेदाद्ग्राह्योऽर्थो बहुसम्मतः ॥ (९\।१३५\।३७)॥रूपं शब्दश्च गं धश्च स्पर्शश्चापि तथा रसः ।व्योमादिपञ्चभूतानां गुणा ह्येते विशेषतः ॥ (९\।१३५\।३८)॥इत्युक्तं पञ्चरात्रे तु भेदाश्च सुधुरात्तथा ।तत्र नोक्तप्रकारेण ग्राह्योऽर्थस्तु यथाक्रमम् ॥ (९\।१३५\।३९)॥कल्पभेदात्कथाभेदो यत्रोक्तस्सत्कथासु च ।तत्रोभयं ग्राह्यमेव दुष्यां शो नैव वर्तते ॥ (९\।१३५\।४०)॥तत्र साधुप्रभेदेन सङ्ग्राह्यस्तत्त्वनिर्णयः ।उक्तं भागवते षष्ठस्कन्धे व्यासेन तत्त्वतः ॥ (९\।१३५\।४१)॥इन्द्रो हत्वाऽकरोत्त्वाष्ट्रं विश्वरूपं द्विजोत्तमम् ।ब्रह्महत्यापीडितस्तु ब्रह्माणं शरणं ययौ ॥ (९\।१३५\।४२)॥चतुर्मुखश्चतुर्धा तं विभज्य प्राक्षिपन्महान् ।भूमौ वारिषु वृक्षेषु नारी ऋतुषु क्रमात् ॥ (९\।१३५\।४३)॥उषरं दूषितं भूमौ फेनं दुष्टं जलेषु च ।स्रव्यं दूष्यं च वृक्षादौ ह्यङ्गना ऋतुदूषिता ।हत्यामुक्तः शचीनाथः पुनः स्वर्गमपीपलत् ॥ (९\।१३५\।४४)॥श्रीभविष्यत्पुराणे तु इत्यर्थो व्यासचोदितः ।वृत्रहत्यां विभज्याथ क्षिप्तवान् स चतुर्मुखः ॥ (९\।१३५\।४५)॥वह्नौ प्रथमजातासु ज्वालासु च नदीषु च ।पर्वताग्रेषु विप्रेन्द्र नारीऋतुषु तां क्रमात् ॥ (९\।१३५\।४६)॥इत्यादौ साधुभेदेन कीर्तितं कल्पभेदतः ।तत्रोभयं ग्राह्यमेव सप्तभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ (९\।१३५\।४७)॥इदं रहस्यं परमं गुह्यं यच्छ्रुतं श्रीहरेर्मुखात् ।तत्ते समासतः प्रोक्तं ज्ञात्वा मुक्तिं गमिष्यसि ।तदुक्तमविविच्यैव मुक्तिः कस्यापि नो भवेत् ॥ (९\।१३५\।४८)॥इति व्यत्यासादिसप्तभेदप्रतिपादकपुराणवाक्यसङ्ग्रहः ।च्।तस्मान्निर्णयशास्त्रत्वाद्ग्राह्यमेतद्बुभूषुभिः ॥ ९\।१३६॥इतीरिता रामकथा परा मया समस्तशास्त्रानुसृतेर्भवापहा ।पठेदिमां यः शृणुयादथापि वा विमुक्तबन्धश्चरणं हरेर्व्रजेत् ॥ ९\।१३७॥

(rāmasvadhāmapraveśaḥ )oṃ | athā'ptarājyo bhagavān sa lakṣmaṇaṃ jagāda rājā taruṇo bhavā'śu |itīritastvāha sa lakṣmaṇo guruṃ bhavatpadābjānna paraṃ vṛṇomyaham || 9\|1||na māṃ bhavatpādaniṣevaṇaikaspṛhaṃ tadanyatra niyoktumarhati |nahīdṛśaḥ kaścidanugrahaḥ kvacittadeva me dehi tataḥ sadaiva || 9\|2||itīritastasya tadeva dattvā dṛḍhaṃ samāśliṣya ca rāghavaḥ prabhuḥ |sa yauvarājyaṃ bharate nidhāya jugopa lokānakhilān sadharmakān || 9\|3||praśāsatīśe pṛthivī babhūva viriñcalokasya samā guṇonnatau |jano'khilo viṣṇuparo babhūva na dharmahāniśca babhūva kasyacit || 9\|4||guṇaiśca sarvairuditāśca sarve yathāyathā yogyatayoccanīcāḥ |samastarogādibhirujjhitāśca sarve sahasrāyuṣa ūrjitā dhanaiḥ || 9\|5||sarve'jarā nityabalopapannā yatheṣṭasid|hdhyā ca sadopapannāḥ |samastadoṣaiśca sadā vihīnāḥ sarve surūpāśca sadā mahotsavāḥ || 9\|6||sarve manovāktanubhiḥ sadaiva viṣṇuṃ yajante natu kañcidanyam |samastaratnodbharitā capṛthvī yatheṣṭadhānyā bahudugdhagomatī || 9\|7||samastagandhāśca sadā'tihṛdyā rasā manohāriṇa eva tatra |śabdāśca sarve śravaṇātihāriṇaḥ sparśāśca sarve sparśendriyapriyāḥ || 9\|8||na kasyacidduḥkhamabhūtkathañcinna vittahīnaśca babhūva kaścana |nādharmaśīlo na ca kaścanāprajo na duṣprajo naiva kubhāryakaśca || 9\|9||striyo nacā'san vidhavāḥ kathañcinna vai pumāṃ so vidhurā babhūvuḥ |nāniṣṭayogaśca babhūva kasyacinnaceṣṭahānirnaca pūrvamṛtyuḥ || 9\|10||yatheṣṭamālyābharaṇānulepanā yatheṣṭapānāśanavāsaso'khilāḥ |babhūvurīśe jagatāṃ praśāsati prakṛṣṭadharmeṇa janārdane nṛpe || 9\|11||lkṣkṣkṣv|sa brahmarudramarudaśvidivākarādimūrddhanyaratnaparighaṭṭitapādapīṭhaḥ |nityaṃ suraiḥ saha narairatha vānaraiśca sampūjyamānacaraṇo ramate rameśaḥ || 9\|12||tasyākhileśituranādyanugaiva lakṣmīḥ sītābhidhā tvaramayatsvarataṃ sureśam |nityāviyogiparamoccanijasvabhāvā saundaryavibhramasulakṣaṇapūrvabhāvā || 9\|13||reme tayā sa paramaḥ svarato'pi nityaṃ nityonnatapramadabhārabhṛtasvabhāvaḥ |pūrṇoḍurājasuvirājitasanniśāsu dīpyannaśokavanikāsu supuṣpitāsu || 9\|14||gāyanti cainamanuraktadhiyaḥ sukaṇṭhā gandharvacāraṇagaṇāḥ saha cāpsarobhiḥ |taṃ tuṣṭuvurmunigaṇāḥ sahitāḥ sureśai rājāna enamanuyānti sadā'pramattāḥ || 9\|15||evaṃ trayodaśasahasramasau samāstu pṛthvīṃ rarakṣa vijitāriramoghavīryaḥ |ānandaminduriva sandadhadindireśo lokasya sāndrasukhavāridhiraprameyaḥ || 9\|16||devyāṃ sa cājanayadindrahutāśanau dvau putrau yamau kuśalavau balinau guṇāḍhyau |śatrughnato lavaṇamudbaṇabāṇadagdhaṃ kṛtvā cakāra madhurāṃ puramugravīryaḥ || 9\|17||koṭitrayaṃ sa nijaghāna tathā'surāṇāṃ gandharvajanma bharatena satāṃ ca dharmam |saṃ śikṣayannayajaduttamakalpakaiḥ svaṃ yajñairbhavājamukhasatsacivāśca yatra || 9\|18||atha śūdratapaścaryānihataṃ vipraputrakam |ujjīvayāmāsa vibhurhatvā taṃ śūdratāpasam || 9\|19||jaṅghanāmā'suraḥ pūrvaṃ girijāvaradānataḥ |babhūva śūdraḥ kalpāyuḥ sa lokakṣayakāmyayā |tapaścacāra durbuddhiricchanmāheśvaraṃ padam || 9\|20||ananyavadhyaṃ taṃ tasmājjaghāna puruṣottamaḥ |śvetadattāṃ tathā mālāmagastyādāpa rāghavaḥ || 9\|21||anannayajñakṛcchveto rājā kṣudvinivartanam |kurvan svamāṃ sairdhātrokto mālāṃ rāmārthamarpayat |agastyāya na sākṣāttu rāme dadyādayaṃ nṛpaḥ || 9\|22||lkṣkṣkṣvi|kṣudabhāvamātraphaladaṃ na sākṣādrāghave'rpitam |kṣudabhāvamātramākāṅkṣanmāmasau paripṛcchati || 9\|23||vyavadhānatastato rāme dadyācchaveta iti prabhuḥ |matvā brahmā'diśanmālāṃ pradātuṃ kumbhayonaye || 9\|24||tāmagastyakarapallavārpitāṃ bhakta eṣa mama kumbhasambhavaḥ |ityavetya jagṛhe janārdanastena saṃ stuta upāgamatpuram || 9\|25||atha kecidāsurasurāḥ surāṇakā ityuruprathitapauruṣāḥ purā |te tapaḥ sumahadāsthitā vibhuṃ padmasambhavamavekṣya cocire || 9\|26||bhūripāpakṛtino'pi niścayānmuktimāpnuma udārasadguṇa |ityudīritamajo'vadhārya tatprāha ca prahasitānanaḥ prabhuḥ || 9\|27||yāvadeva ramayā rameśvaraṃ no viyojayatha sadguṇārṇavam |tāvaduccamapi duṣkṛtaṃ bhavanmokṣamārgaparipanthi no bhavet || 9\|28||ityudīritamavetya te'surāḥ kṣipramokṣagamanotsukāḥ kṣitau |sādhanopacayakāṅkṣiṇo harau śāsati kṣitimaśeṣato'bhavan || 9\|29||tānanādikṛtadoṣasañcayairmokṣamārgagatiyogyatojjhitān |maithilasya tanayā vyacālayanmāyayā svatanuvā svamārgataḥ || 9\|30||ājñayaiva hi harestu māyayā mohitāstu ditijā vyanindayan |rāghavaṃ niśicarāhṛtāṃ punarjānakīṃ jagṛha ityanekaśaḥ || 9\|31||brahmavākyamṛtameva kārayan pātayaṃ stamasi cāndha āsurān |nityameva sahito'pi sītayā so'jñasākṣikamabhūdviyuktavat || 9\|32||tena cāndhatama īyurāsurā yajñamāhvayadasau ca maithilīm |tatra bhūmiśapathacchalānnṛṇāṃ dṛṣṭimārgamapahāya sā sthitā || 9\|33||guruṃ hi jagato viṣṇurbrahmāṇamasṛjatsvayam |lkṣkṣkṣvī|tena tadvacanaṃ satsu nānṛtaṃ kurute kvacit || 9\|34||nāsatsvapyanṛtaṃ kuryādvacanaṃ pāralaukikam |aihikaṃ tvasureṣveva kvaciddhanti janārdanaḥ || 9\|35||nijādhikyasya vijñaptyai kvacidvāyustadājñayā |hanti brahmatvamātmīyamaddhā jñāpayituṃ prabhuḥ || 9\|36||nānyaḥ kaścittadvarāṇāṃ śāpānāmapyatikramī |ayogyeṣu tu rudrādivākyaṃ tau kuruto mṛṣā |ekadeśena satyaṃ tu yogyeṣvapi kadācana || 9\|37||na viṣṇorvacanaṃ kvāpi mṛṣā bhavati kasyacit |etadartho'vatāraśca viṣṇorbhavati sarvadā || 9\|38||praviśya bhūmau sā devī lokadṛṣṭyanusārataḥ |reme rāmeṇāviyuktā bhāskareṇa prabhā yathā || 9\|39||evaṃ ramālāl| itapādapallavaḥ punaḥ sa yajñaiśca yajan svameva |varāśvamedhādibhirāptakāmo reme'bhirāmo nṛpatīn viśikṣayan || 9\|40||rāmasya dṛśyā tvanyeṣāmadṛśyā janakātmajā |bhūmipraveśādūrdhvaṃ sā reme saptaśataṃ samāḥ || 9\|41||evaṃ vidhānyagaṇitāni janārdanasya rāmāvatāracaritāni tadanyapumbhiḥ |śakyāni naiva manasā'pi hi tāni kartuṃ brahmeśaśeṣapuruhūtamukhaiḥ suraiśca || 9\|42||tasyaivamabjabhavalokasamāmimāṃ kṣmāṃ kṛtvā'nuśāsata udīkṣya guṇān dharāyāḥ |vaiśeṣyamātmasadanasya hi kāṅkṣamāṇā vṛndārakāḥ kamalajaṃ prati tacchaśaṃ suḥ || 9\|43||āmantrya taiḥ saha vibhurbhagavatprayāṇaṃ svīyāya sadmana iyeṣa dideśa caiva |rudraṃ svalokagamanāya raghūttamasya samprārthane sa ca sametya vibhuṃ yayāce || 9\|44||ekāntametya raghupeṇa samastakālo rudro jagāda vacanaṃ jagato vidhātuḥ |vaiśeṣyamātmabhavanasya hi kāṅkṣamāṇāstvāmarthayanti vibudhāḥ sahitā vidhātrā || 9\|45||lkṣkṣkṣvīi|putrastaveśa kamalaprabhavastathā'haṃ pautrastu pautrakavaco yadapi hyayogyam |sambhāvayanti guṇinastadahaṃ yayāce gantuṃ svasadma natipūrvamito bhavantam || 9\|46||yatkāryasādhanakṛte vibudhārthitastvaṃ prāduścakartha nijarūpamaśeṣameva |tatsādhitaṃ hi bhavatā taditaḥ svadhāma kṣipraṃ prayāhi harṣaṃ vibudheṣu kurvan || 9\|47||omityuvāca bhagavāṃ stadaśeṣameva śrutvā rahasyatha tanustvaparā harasya |durvāsanāmayugihā'gamadāśu rāma māṃ bhojaya kṣudhitamityasakṛdbruvāṇā || 9\|48||siddhaṃ na deyamatha sādhyamapīti vācaṃ śrutvā'sya vāksamayajātamuru svahastāt |annaṃ caturguṇamadādamṛtopamānaṃ rāmastadāpya bubhuje'tha muniḥ sutuṣṭaḥ || 9\|49||tṛpto yayau ca sakalān prati kopayānaḥ kaścinna me'rthitavaraṃ pratidātumīśaḥ |evampratijñaka ṛṣiḥ sa hi tatpratijñāṃ moghāṃ cakāra bhagavānnatu kaścidanyaḥ || 9\|50||kuntī tu tasya hi munervarato'jayattu rāmaḥ sa kṛṣṇatanuvā svabalājjigāya |tasmiñchive pratigate munirūpake ca yāhīti lakṣmaṇamuvāca ramāpatiḥ saḥ || 9\|51||ekānte tu yadā rāmaścakre rudreṇa saṃ vidam |dvārapālaṃ sa kṛtavāṃ stadā lakṣmaṇameva saḥ || 9\|52||yadyatra praviśetkaściddhanmi tveti vaco bruvan |tadantarā'gatamṛṣiṃ dṛṣṭvā'manyata lakṣmaṇaḥ || 9\|53||durvāsasaḥ pratijñā turāmaṃ prāpyaiva bhajyatām |anyathā tvayaśo rāme karotyeṣa munirdhruvam || 9\|54||rāghavo ghnannapi tu māṃ karotyeva dayāṃ mayi |iti matvā dadau mārgaṃ sa tu durvāsase tadā || 9\|55||svalokagamanākāṅkṣī svayameva tu rāghavaḥ |iyaṃ pratijñā hetuḥ syāditi hanmīti so'karot || 9\|56||atyantabandhunidhanaṃ tyāga eveti cintayan |lkṣkṣkṣikṣ|yāhi svalokamacirādityuvāca sa lakṣmaṇam || 9\|57||ityuktaḥ sa yayau jagadbhavabhayadhvāntacchidaṃ rāghavaṃdhyāyannāpa ca tatpadaṃ daśaśatairyukto mukhāmbhoruhaiḥ |āsīccheṣamahāphaṇī musalabhṛddivyākṛtirlāṅgalīparyaṅkatvamavāpa yo jalanidhau viṣṇoḥ śayānasya ca || 9\|58||atha rāghavaḥ svabhavanopagatau vidadhe matiṃ saha janairakhilaiḥ |samaghoṣayacca ya ihecchati tatpadamakṣayaṃ sapadi maitvitisaḥ || 9\|59||śrutvā tu tadya iha mokṣapadecchavaste sarve samāyayurathā'tṛṇamāpipīlam |rāmājñayā gamanaśaktirabhūttṛṇāderye tatra dīrghabhavino nahi te tadaicchan || 9\|60||saṃ sthāpayāmāsa kuśaṃ svarājye taiḥ sākameva ca lavaṃ yuvarājamīśaḥ |saṃ sthāpya vālitanayaṃ kapirājya āśu sūryātmajo'pi raghuvīrasamīpamāyāt || 9\|61||athā'ha vāyunandanaṃ sa rāghavaḥ samāśliṣan |tavāhamakṣagocaraḥ sadā bhavāmi nānyathā || 9\|62||tvayā sadā mahattapaḥ sukāryamuttamottamam |tadeva me mahatpriyaṃ ciraṃ tapastvayā kṛtam || 9\|63||daśāsyakumbhakarṇakau yathā suśaktimānapi |jaghantha na priyāya me tathaiva jīva kalpakam || 9\|64||payobdhimadhyagaṃ ca me susadma cānyadeva vā |yatheṣṭato gamiṣyasi svadehasaṃ yuto'pi san || 9\|65||yatheṣṭabhogasaṃ yutaḥ sureśagāyakādibhiḥ |samīḍyamānasadyaśā ramasva matpuraḥ sadā || 9\|66||tavepsitaṃ na kiñcana kvacitkutaścideva vā |mṛṣā bhavetpriyaśca me punaḥ punarbhaviṣyasi || 9\|67||itīrito marutsuto jagāda viśvanāyakam |kṣc|vidhehi pādapaṅkaje taveśa bhaktimuttamām || 9\|68||sadā pravarddhamānayā tayā rame'hamañjasā |samastajīvasañcayātsadā'dhikā hi me'stu sā || 9\|69||namo namo namo namo nato'smi te sadā padam |samastasadguṇocchritaṃ namāmi te padaṃ punaḥ || 9\|70||itīrite tatheti taṃ jagāda puṣkarekṣaṇaḥ |jagāma dhāma cā'tmanastṛṇādinā sahaiva saḥ || 9\|71||khagā mṛgāstṛṇādayaḥ pipīlikāśca gardabhāḥ |tadā'suruttamā yato nṛvānarāstu kiṃ punaḥ || 9\|72||sadaiva rāmabhāvanāḥ sadā sutattvavedinaḥ |yato'bhavaṃ statastu te yayuḥ padaṃ harestadā || 9\|73||sa taiḥ samāvṛto vibhuryayau diśaṃ tadottarām |anantasūryadīdhitirdurantasadguṇārṇavaḥ || 9\|74||sahasrasūryamaṇḍalajvalatkirīṭamūrddhajaḥ |sunīlakuntal\| āvṛtāmitendukāntasanmukhaḥ || 9\|75||suraktapadmalocanaḥ suvidyudābhakuṇḍalaḥ |suhāsavidrumādharaḥ samastavedavāgrasaḥ || 9\|76||divākaraughakaustubhaprabhāsakorukandharaḥ |supīvaronnatorusajjagadbharāṃ sayugmakaḥ || 9\|77||suvṛttadīrghapīvarollasadbhujadvayāṅkitaḥ |jagadvimathya sambhṛtaḥ śaro'sya dakṣiṇe kare || 9\|78||svayaṃ sa tena nirmito hatau madhuśca kaiṭabhaḥ |śareṇa tena viṣṇunā dadau ca lakṣmaṇānuje || 9\|79||kṣci|sa śatrusūdano'vadhīnmadhoḥ sutaṃ rasāhvayam |śareṇa yena cākarotpurīṃ ca mādhurābhidhām || 9\|80||samastasārasambhavaṃ śaraṃ dadhāra taṃ kare |sa vāmabāhunā dhanurdadhāra śārṅgasaṃjñitam || 9\|81||udārabāhubhūṣaṇaḥ śubhāṅgadaḥ sakaṅkaṇaḥ |mahāṅgulīyabhūṣitaḥ suraktasatkarāmbujaḥ || 9\|82||anargharatnamālayā vanākhyayā camālayā |vilāsivistṛtorasā babhāra ca śriyaṃ prabhuḥ || 9\|83||sa bhūtivatsabhūṣaṇastanūdare valitrayī |udāramadhyabhūṣaṇollasattaṭitprabhāmbaraḥ || 9\|84||karīndrasatkaroruyuksuvṛttajānumaṇḍalaḥ |kramālpavṛttajaṅghakaḥ suraktapādapallavaḥ || 9\|85||lasaddharinmaṇidyutī rarāja rāghavo'dhikam |asaṅkhyasatsukhārṇavaḥ samastaśaktisattanuḥ || 9\|86||jñānaṃ netrābjayugmānmukhavarakamalātsarvavedārthasārāṃstanvā brahmāṇḍabāhyāntaramadhikarucā bhāsayan bhāsurāsyaḥ |sarvābhīṣṭābhaye ca svakaravarayugenārthināmādadhānaḥprāyāddevādhidevaḥ svapadamabhimukhaścottarāśāṃ viśokām || 9\|87||daghre cchatraṃ hanūmān sravadamṛtamayaṃ pūrṇacandrāyutābhaṃsītā saivākhilākṣṇāṃ viṣayamupagatā śrīriti hrīrathaikā |dvedhā bhūtvā dadhāra vyajanamubhayataḥ pūrṇacandrāṃ śugauraṃprodyadbhāsvatprabhābhā sakalaguṇatanurbhūṣitā bhūṣaṇaiḥ svaiḥ || 9\|88||sākṣāccakratanustathaiva bharataścakraṃ dadhaddakṣiṇenā'yātsavyata eva śaṅkhavarabhṛcchaṅkhātmakaḥ śatruhā |agre brahmapurogamāḥ suragaṇā vedāśca soṅkārakāḥpaścātsarvajagajjagāma raghupaṃ yāntaṃ nijaṃ dhāma tam || 9\|89||kṣcī|tasya sūryasutapūrvavānarā dakṣiṇena manujāstu savyataḥ |rāmajanmacaritāni tasya te kīrtayanta ucathairdrutaṃ yayuḥ || 9\|90||gandharvairgīyamāno vibudhamunigaṇairabjasambhūtipūrvairvedodārārthavāgbhiḥ praṇihitasumanaḥ sarvadā stūyamānaḥ |sarvairbhūtaiśca bhaktyā svanimiṣanayanaiḥ kautukādvīkṣyamāṇaḥprāyāccheṣagarutmadādikanijaiḥ saṃ sevitaḥ svaṃ padam || 9\|91||brahmarudragaruḍaiḥ saśeṣakaiḥ procyamānasuguṇoruvistaraḥ |āruroha vibhurambaraṃ śanaiste ca divyavapuṣo'bhavaṃ stadā || 9\|92||atha brahmā hariṃ stutvā jagādedaṃ vaco vibhum |tvadājñayā mayā dattaṃ sthānaṃ daśarathasya hi || 9\|93||mātṛṇāṃ cāpi tallokastvayutābdādito'grataḥ |anarhāyāstvayā'jñaptā kaikeyyā api sadgatiḥ |sūtvā tu bharataṃ naiṣā gaccheta nirayāniti || 9\|94||tathā'pi sā yadāveśāccakāra tvayyaśobhanam |nikṛtirnāma sā kṣiptā mayā tamasi śāśvate || 9\|95||kaikayī tu calān lokān prāptā naivācalān kvacit |paścādbhaktimatī yasmāttvayi sā yuktameva tat || 9\|96||mantharā tu tamasyandhe pātitā duṣṭacāriṇī |sītārthaṃ ye'pyanindaṃ stvāṃ te'pi yātā mahattamaḥ || 9\|97||prāyaśo rākṣasāścaiva tvayi kṛṣṇatvamāgate |śeṣā yāsyanti taccheṣā aṣṭāviṃ śe kalau yuge |gate catussahasrābde tamogāstriśatottare || 9\|98||atha ye tvatpadāmbhojamakarandaikalipsavaḥ |tvayā sahā'gatāsteṣāṃ vidhehi sthānamuttamam || 9\|99||kṣcīi'haṃ bhavaḥ sureśādyāḥ kiṅkarāḥ sma taveśvara |yacca kāryamihāsmābhistadapyājñāpayā'śu naḥ || 9\|100||ityudīritamākarṇya śatānandena rāghavaḥ |jagāda bhāvagambhīrasusmitādharapallavaḥ || 9\|101||jagadgurutvamādiṣṭaṃ mayā te kamalodbhava |gurvādeśānusāreṇa mayā'diṣṭā ca sadgatiḥ || 9\|102||atastvayā pradeyā hi lokā eṣāṃ madājñayā |hṛdi sthitaṃ ca jānāsi tvamevaikaḥ sadā mama || 9\|103||itīrito harerbhāvavijñānī kañjasambhavaḥ |pipīlikātṛṇāntānāṃ dadau lokānanuttamān |vaiṣṇavān santatatvācca nāmnā sāntānikān vibhuḥ || 9\|104||te jarāmṛtihīnāśca sarvaduḥkhavivarjitāḥ |saṃ sāramuktā nyavasaṃ statra nityasukhādhikāḥ || 9\|105||ye tu devā ihodbhūtā nṛvānaraśarīriṇaḥ |te sarve svāṃ śitāmāpustanmaindavividāvṛte || 9\|106||asurāveśatastau tu na rāmamanujagmatuḥ |pītāmṛtau purā yasmānmamraturnaca tau tadā || 9\|107||tayośca tapasā tuṣṭaścakre tāvajarāmarau |purā svayambhūstenobhau darpādamṛtamanthane |prasaṃ hyāpibatāṃ devairdevāṃ śatvādupekṣitau || 9\|108||pītāmṛteṣu deveṣu yud|hdhyamāneṣu dānavaiḥ |tairdattamātmahaste te rakṣāyai pītamāśu tat |tasmāddoṣādāpatustāvāsuraṃ bhāvamūrjitam || 9\|109||aṅgadaḥ kālatastyaktvā dehamāpa nijāṃ tanum |rāmājñayaiva kurvāṇo rājyaṃ kuśasamanvitaḥ || 9\|110||kṣciv|vibhīṣaṇaśca dharmātmā rāghavājñāpuraskṛtaḥ |senāpatirdhaneśasya kalpamāvītsa rākṣasān || 9\|111||rāmājñayā jāmbavāṃśca nyavasatpṛthivītal| e |utpattyarthaṃ jāmbavatyāstadarthaṃ sutapaścaran || 9\|112||atho raghūṇāṃ pravaraḥ surārcitaḥ svayaikatanvā nyavasatsurālaye |dvitīyayā brahmasadasyadhīśvarastenārcito'thāparayā nijālaye || 9\|113||tṛtīyarūpeṇa nijaṃ padaṃ prabhuṃ vrajantamuccairanugamya devatāḥ |agamyamaryādamupetya ca kramādvilokayanto'tividūrato'stuvan || 9\|114||brahmā marunmārutasūnurīśaḥ śeṣo garutmān harijaḥ śakrakādyāḥ |kramādanuvrajya tu rāghavasya śirasyathā'jñāṃ praṇidhāya niryayuḥ || 9\|115||svaṃ svaṃ ca sarve sadanaṃ surā yayuḥ purandarādyāśca viriñcapūrvakāḥ |marutsuto'tho badarīmavāpya nārāyaṇasyaiva padaṃ siṣeve || 9\|116||samastaśāstrodbharitaṃ harervaco mudā tadā śrotrapuṭena sambharan |vadaṃśca tattvaṃ vibudharṣabhāṇāṃ sadā munīnāṃ ca sukhaṃ hyuvāsa || 9\|117||rāmājñayā kimpuruṣeṣu rājyaṃ cakāra rūpeṇa tathā'pareṇa |rūpaistathā'nyaiśca samastasadmanyuvāsa viṣṇoḥ satataṃ yatheṣṭam || 9\|118||itthaṃ sa gāyañchatakoṭivistaraṃ rāmāyaṇaṃ bhāratapañcarātram |vedāṃśca sarvān sahitabrahmasūtrān vyācakṣāṇo nityasukhodbharo'bhūt || 9\|119||rāmo'pi sārddhaṃ pavamānātmajena sa sītayā lakṣmaṇapūrvakaiśca |tathā garutmatpramukhaiśca pārṣadaiḥ saṃ sevyamāno nyavasatpayobdhau || 9\|120||kadācidīśaḥ sakalāvatārānekaṃ vidhāyāhipatau ca śete |pṛthakca saṃ vyūhya kadācidicchayā reme rameśo'mitasadguṇārṇavaḥ || 9\|121||ityaśeṣapurāṇebhyaḥ pañcarātrebhya eva ca |kṣcv|bhāratāccaiva vedebhyo mahārāmāyaṇādapi || 9\|122||parasparavirodhasya hānānnirṇīya tattvataḥ |yuktyā buddhibalāccaiva viṣṇoreva prasādataḥ || 9\|123||bahukalpānusāreṇa mayeyaṃ satkathoditā |naikagranthāśrayāttasmānnā'śaṅkyā'tra viruddhatā || 9\|124||kvacinmohāyāsurāṇāṃ vyatyāsaḥ pratilomatā |uktā grantheṣu tasmāddhi nirṇayo'yaṃ kṛto mayā || 9\|125||evaṃ ca vakṣyamāṇeṣu naivā'śaṅkyā viruddhatā |sarvakalpasamaścāyaṃ pārāvaryakramaḥ sadā || 9\|126||puṃ vyatyāsena coktiḥ syātpurāṇādiṣu kutracit |kṛṣṇāmāha yathā kṛṣṇo dhanañjayaśarairhatān |śataṃ duryodhanādīṃ ste darśayiṣya iti prabhuḥ || 9\|127||bhīmasenahatāste hi jñāyante bahuvākyataḥ |vistāre bhīmanihatāḥ saṅkṣepe'rjunapātitāḥ |ucyante bahavaścānye puṃ vyatyāsasamāśrayāt || 9\|128||vistāre kṛṣṇanihatā balabhadrahatā iti |ucyante ca kvacitkālavyatyāso'pi kvacidbhavet || 9\|129||yathā suyodhanaṃ bhīmaḥ prāhasatkṛṣṇasannidhau |iti vākyeṣu bahuṣu jñāyate nirṇayādapi |anirṇaye tu kṛṣṇasya pūrvamuktā gatistataḥ || 9\|130||vyatyāsāstvevamādyāśca prātilomyādayastathā |dṛśyante bhāratādyeṣu lakṣaṇagranthataśca te |jñāyante bahubhirvākyairnirṇayagranthatastathā || 9\|131||tasmādvinirṇayagranthānāśrityaiva ca lakṣaṇam |bahuvākyānusāreṇa nirṇayo'yaṃ mayā kṛtaḥ || 9\|132||kṣcvi|uktaṃ lakṣaṇaśāstre ca kṛṣṇadvaipāyanodite |tribhāṣā yona jānāti rītīnāṃ śatameva ca || 9\|133||vyatyāsādīn sapta bhedān vedādyarthaṃ tathā vadet |sa yāti nirayaṃ ghoramanyathājñānasambhavam || 9\|134||ityanyeṣu caśāstreṣu tatratatroditaṃ bahu |vyatyāsaḥ prātilomyaṃ ca gomūtrī praghasastathā |ukṣaṇaḥ sudhuraḥ sādhu sapta bhedāḥ prakīrtitāḥ || 9\|135||ityādilakṣaṇānyatra nocyante'nyaprasaṅgataḥ || 67(67) vyatyāsaḥ prātilomyaṃ ca gomūtrī praghasastathā |ukṣaṇaḥ sudhuraḥ sādhuḥ saptabhedāḥ prakīrtitāḥ || (9\|135\|1)||śraddadhānāya śiṣyāya pṛcchate me sutāya ca |vidhivadvada he (bho)tāta vyatyāsādyarthanirṇayam || (9\|135\|2)||śṛṇu nārada vakṣyāmi yāvatte matigocaram |vyatyāsādiprabhedānāṃ saṅkocādarthanirṇayam || (9\|135\|3)||eṣvekaikaprabhedastu pṛthagbhinnaḥ sahasradhā |tallakṣaṇaṃ tadarthāṃśca tadudāharaṇāni ca || (9\|135\|4)||mularāmāyaṇe proktaṃ pañcarātrāgameṣu ca |vistarādvyāsarūpeṇa hariṇaivāmitātmanā || (9\|135\|5)||te sarve'nantavedārthanirṇayāyaiva kīrtitāḥ |tataḥ kalibalānmartyāḥ mandāyurmatiśālinaḥ || (9\|135\|6)||dṛṣṭvā vedān vibhajyaiva tadarthajñāpanāya ca |kṛtvā lakṣaṇaśāstraṃ ca tasminnapi ca īritāḥ || (9\|135\|7)||vyatyāsenaiva saṅkocātsvoktavādārthanirṇayaḥ |yāvadbhiḥ syātprabhedānāṃ prabhedaiste ca no'khilāḥ || (9\|135\|8)||idānīṃ tatsamāloḍya niścityaiva pravacmi ca |bhāratasya purāṇānāṃ yāvadbhiḥ syādvinirṇayaḥ |kṣcvī|tatra bhedān tadarthāṃśca śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ || (9\|135\|9)||vyatyāso vyatyayaḥ proktaḥ puṃ vyatyāsastadādimaḥ |yathā'raṇye parvaṇi tu keśavaḥ prāha pārṣatīm || (9\|135\|10)||sāntvayan dhārtarāṣṭrāṃśca śatamarjunasāyakaiḥ |mṛtān sandarśayiṣye'hamiti puṃ vyatyayaḥ smṛtaḥ || (9\|135\|11)||harivaṃ śe hariḥ kṛṣṇo gopagojanasaṃ vṛtaḥ |cikrīḍe jāhnavītīre vyatyāso daiśikaḥ smṛtaḥ || (9\|135\|12)||mārkaṇḍeye tathā pūrvaṃ rāmaḥ kṛtayuge'hanat |daśakaṇṭhaṃ kathetyādau vyatyāsaḥ kālikaḥ smṛtaḥ || (9\|135\|13)||hiṃ sākarmaratatvāttu hiṃ sāra iti kesarīm |vyatyāsaḥ siṃ ha ityādāvakṣaravyatyayaḥ smṛtaḥ || (9\|135\|14)||kvacidrāmo dāśarathirhatvā kaṃ samapīpalat |madhurāṃ puramityādau kathāvyatyaya īritaḥ || (9\|135\|15)||viparītakramaṃ yatra pratilomaṃ tadīritam |tadbhāvaḥ prātilomyaṃ ca tatprabhedaḥ kvacidbhavet || (9\|135\|16)||vidhiprāṇau tayorbhārye gurutmaccheṣaśaṅkarāḥ |ṣaṇmahiṣya harestadvatsauparṇī vāruṇī umā || (9\|135\|17)||indrakāmau tayoḥ patnyau kramācchataguṇādhikāḥ |ityāgneyapurāṇoktaṃ tāratamyaprakāśanam |ityādāvarthanirvāhaḥ prātilomyaprabhedataḥ || (9\|135\|18)||kaliśca dvāparastretā kṛtaṃ puṇyaṃ purā yugāḥ |kramādityādiṣu prātilomyādukto vinirṇayaḥ || (9\|135\|19)||vatso gostanamakṣīraṃ yadā'dau pibati sphuṭam |tadā gomūtrodayaḥ syātkṣīrasyādhikyasiddhaye || (9\|135\|20)||yadā gopo duhatyenāṃ tadā mūtro na vidyate |paścātpibati vatse tu punarmūtrodayo bhavet || (9\|135\|21)||evaṃ kvacitkathāsu syādādāvante ca saṅgatiḥ |madhye saṅgativicchedaḥ kathāntarasamāgamaḥ || (9\|135\|22)||kṣcvīi'nusāreṇa teṣāṃ tu nirṇayaḥ kriyate mayā |evamādiṣu vijñeyo gomūtrībhedataḥ kramāt |yathā'raṇye pāṇḍavānāṃ kathāsaṅgatisammatāḥ || (9\|135\|23)||tān vihāyaiva tanmadhye hariścandrasya bhūbhṛtaḥ |nal\| asya rāghavasyāpi gomūtrībhedataḥ kramāt || (9\|135\|24)||evaṃ sarvapurāṇeṣu madhye citrakathāḥ smṛtāḥ |ādyantayoḥ saṅgatiśca gomūtrībhedataḥ smṛtāḥ || (9\|135\|25)||praghasaḥ sarvaśāstrārthaviruddhārthānuvarṇanam |kvacinmohāyāsurāṇāṃ purāṇeṣu tathocyate |tādṛśānāṃ tu vākyānāṃ grāhyo'rthastvavirodhataḥ || (9\|135\|26)||mūrkhaṃ dṛṣṭvā sutaṃ tāto viṣaṃ bhuṅkṣveti vakṣyati |tacchrutvā tadviruddhārthamācaranna tathā'caret || (9\|135\|27)||evaṃ sarvasya jagataḥ pitā gururudāradhīḥ |vyāso'nyathā kvacidbhakti hitāya svajanāya ca |tathā jagatsatyaṃ ca mithyābhūtaṃ nirīśvaram || (9\|135\|28)||apratiṣṭhamajñeyaṃ harerjīvairabhinnatām |nīcatāmavarebhyaśca devebhyaśca jarāmṛtam || (9\|135\|29)||janmādidoṣasamparkaḥ nirguṇatvamapūrṇatā |asarvajñatvamajñatvamabhedo jaḍajīvayoḥ || (9\|135\|30)||jaḍayorjīvayorvā'pi jaḍasarveśayorapi |anadhīnaṃ jagadviṣṇorasvātantryaṃ harestathā || (9\|135\|31)||svatantratā cajīvasya sarvajñatvamaduḥkhitā |viṣṇoḥ prākṛtadehādiḥ svāvatāraviparyayaḥ |ityādau praghasādbhedātgrāhyo'rthastvavirodhataḥ || (9\|135\|32)||prāmāṇyamekadeśasyānyasyaivāpramāṇatā |yatra tatrokṣaṇādbhedātgrāhyo'rtho na cāparaḥ || (9\|135\|33)||uktaṃ rāmāyaṇe gaṅgāpārvatyau himavatsute |rudrasya vallabhe'tastaṃ gaṅgādharamumāpatim || (9\|135\|34)||prāhustatretaradgrāhyaṃ pūrvaṃ tyājyaṃ satāṃ mate |ucchiṣṭaṃ śivanirmālyaṃ vamanaṃ mṛtakarpaṭam || (9\|135\|35)||kṣcikṣ|kākaviṣṭāsamudbhūtaṃ pañca pūtāni bhārata |ityādau ukṣaṇādbhedāttattvaṃ niścīyate budhaiḥ || (9\|135\|36)||kramaṃ ca vyutkramaṃ tyaktvā yatra bodhaḥ kramodgamaḥ |tatraiva sudhurādbhedādgrāhyo'rtho bahusammataḥ || (9\|135\|37)||rūpaṃ śabdaśca gaṃ dhaśca sparśaścāpi tathā rasaḥ |vyomādipañcabhūtānāṃ guṇā hyete viśeṣataḥ || (9\|135\|38)||ityuktaṃ pañcarātre tu bhedāśca sudhurāttathā |tatra noktaprakāreṇa grāhyo'rthastu yathākramam || (9\|135\|39)||kalpabhedātkathābhedo yatroktassatkathāsu ca |tatrobhayaṃ grāhyameva duṣyāṃ śo naiva vartate || (9\|135\|40)||tatra sādhuprabhedena saṅgrāhyastattvanirṇayaḥ |uktaṃ bhāgavate ṣaṣṭhaskandhe vyāsena tattvataḥ || (9\|135\|41)||indro hatvā'karottvāṣṭraṃ viśvarūpaṃ dvijottamam |brahmahatyāpīḍitastu brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayau || (9\|135\|42)||caturmukhaścaturdhā taṃ vibhajya prākṣipanmahān |bhūmau vāriṣu vṛkṣeṣu nārī ṛtuṣu kramāt || (9\|135\|43)||uṣaraṃ dūṣitaṃ bhūmau phenaṃ duṣṭaṃ jaleṣu ca |sravyaṃ dūṣyaṃ ca vṛkṣādau hyaṅganā ṛtudūṣitā |hatyāmuktaḥ śacīnāthaḥ punaḥ svargamapīpalat || (9\|135\|44)||śrībhaviṣyatpurāṇe tu ityartho vyāsacoditaḥ |vṛtrahatyāṃ vibhajyātha kṣiptavān sa caturmukhaḥ || (9\|135\|45)||vahnau prathamajātāsu jvālāsu ca nadīṣu ca |parvatāgreṣu viprendra nārīṛtuṣu tāṃ kramāt || (9\|135\|46)||ityādau sādhubhedena kīrtitaṃ kalpabhedataḥ |tatrobhayaṃ grāhyameva saptabhedāḥ prakīrtitāḥ || (9\|135\|47)||idaṃ rahasyaṃ paramaṃ guhyaṃ yacchrutaṃ śrīharermukhāt |tatte samāsataḥ proktaṃ jñātvā muktiṃ gamiṣyasi |taduktamavivicyaiva muktiḥ kasyāpi no bhavet || (9\|135\|48)||iti vyatyāsādisaptabhedapratipādakapurāṇavākyasaṅgrahaḥ |c|tasmānnirṇayaśāstratvādgrāhyametadbubhūṣubhiḥ || 9\|136||itīritā rāmakathā parā mayā samastaśāstrānusṛterbhavāpahā |paṭhedimāṃ yaḥ śṛṇuyādathāpi vā vimuktabandhaścaraṇaṃ harervrajet || 9\|137||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेरामस्वधामप्रवेशो नाम नवमोऽध्यायः ॥मम सङ्ग्रहे (श्रीजयतीर्थसं स्कृतहस्तलिखितग्रन्थालये),उत्तरादिमठीय ग्रन्थसङ्ग्रहे च वर्तन्ते व्यासनकेरे प्रभञ्जनाचार्यः

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayerāmasvadhāmapraveśo nāma navamo'dhyāyaḥ ||mama saṅgrahe (śrījayatīrthasaṃ skṛtahastalikhitagranthālaye),uttarādimaṭhīya granthasaṅgrahe ca vartante vyāsanakere prabhañjanācāryaḥ

(व्यासावतारानुवर्णनम्)ॐ । द्वापरेऽथ युगे प्राप्ते त्वष्टाविं शतिमे पुनः ।स्वयम्भुशर्वशक्राद्या दुग्धाब्धेस्तीरमाययुः ॥ १०\।१॥पयोब्धेरुत्तरं तीरमासाद्य विबुधर्षभाः ।तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षमक्षयं पुरुषोत्तमम् ॥ १०\।२॥नमोनमोऽगण्यगुणैकधाम्ने समस्तविज्ञानमरीचिमालिने ।अनाद्यविज्ञानतमोनिहन्त्रे परामृतानन्दपदप्रदायिने ॥ १०\।३॥स्वदत्तमालाभुविपातकोपतो दुर्वाससः शापत आशु हि श्रिया ।शक्रे विहीने दितिजैः पराजिते पुरा वयं त्वां शरणं गताः स्म ॥ १०\।४॥त्वदाज्ञया बलिना सन्दधाना वराद्गिरीशस्य परैरचाल्यम् ।वृन्दारका मन्दरमेत्य बाहुभिर्न शेकुरुद्धर्तुमिमे समेताः ॥ १०\।५॥तदा त्वया नित्यबलत्वहेतुतो योऽनन्तनामा गरुडस्तदं सके ।उत्पाट्य चैकेन करेण मन्दरो निधापितस्तं स सह त्वयाऽवहत् ॥ १०\।६॥पुनः परीक्षद्भिरसौ गिरिः सुरैः सहासुरैरुन्नमितस्तदं सतः ।व्यचूर्णयत्तानखिलान् पुनश्च ते त्वदीक्षया पूर्ववदुत्थिताः प्रभो ॥ १०\।७॥पुनश्च वामेन करेण वीश्वरे निधाय तं स्कन्धगतस्त्वमस्य ।अगाः पयोब्धिं सहितः सुरासुरैर्मथ्ना च तेनाब्धिमथाप्यमथ्नाः ॥ १०\।८॥कृतश्च कद्र्वास्तनयोऽत्र वासुकिर्नेत्रं त्वया कश्यपजः स नागराट् ।ममन्थुरब्धिं सहितास्त्वया सुराः सहासुरा दिव्यपयो घृताधिकम् ॥ १०\।९॥नैच्छन्त पुच्छं दितिजा अमङ्गल्। अं तदित्यथाग्रं जगृहुर्विषोल्बणम् ।श्रान्ताश्च तेऽतो विबुधास्तु पुच्छं त्वया समेता जगृहुस्त्वदाश्रयाः ॥ १०\।१०॥अथातिभारादविशत्सुकाञ्चनो गिरिः स पाताल्। अमथ त्वमेव ।तं कच्छपात्मा त्वभरः स्वपृष्ठे ह्यनन्यधार्यं पुरुलीलयैव ॥ १०\।११॥ची।उपर्यधश्चाऽत्मनि नेत्रगोत्रयोस्त्वया परेणाऽविशता समेधिताः ।ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटाः सुरासुराः क्षोभितनक्रचक्रम् ॥ १०\।१२॥श्रान्तेषु तेष्वेक उरुक्रम त्वं सुधारसाप्त्यै मुदितो ह्यमथ्नाः ।तदा जगद्ग्रासि विषं समुत्थितं त्वदाज्ञया वायुरधात्करे निजे ॥ १०\।१३॥कलेः स्वरूपं तदतीव दुष्षहं वराद्विधातुः सकलैश्च दुः स्पृशम् ।करे विमथ्यास्तबलं विधाय ददौ स किञ्चिद्गिरिशाय वायुः ॥ १०\।१४॥स तत्पिबत्कण्ठगतेन तेन निपातितो मूर्च्छित आशु रुद्रः ।हरेः करस्पर्शबलात्स संज्ञामवाप नीलोऽस्य गल्\। अस्तदाऽसीत् ॥ १०\।१५॥अथ त्वदाज्ञां पुरतो निधाय निधाय पात्रे तपनीयरूपे ।स्वयं च निर्मथ्य बलोपपन्नं पपौ स वायुस्तदु चास्य जीर्णम् ॥ १०\।१६॥अत्यल्पपानाच्च बभूव शूला शिवस्य शीर्ष्णश्च करावशिष्टम् ।अभूत्कलिः सर्वजगत्सु पूर्णं पीत्वा विकारो न बभूव वायोः ।कलेः शरीरादभवन् कुनागाः सवृश्चिकाः श्वापदयातुधानाः ॥ १०\।१७॥अथ त्वयाऽब्धौ तु विमथ्यमाने सुराऽभवत्तामसुरा अवापुः ।उच्चैः श्रवा नाम तुरङ्गमोऽथ करी तथैरावतनामधेयः ॥ १०\।१८॥अन्ये च दिक्पालगजा बभूवुर्वरं तथैवाप्सरसां सहस्रम् ।तथाऽयुधान्याभरणानि चैव दिवौकसां पारिजातस्तरुश्च ॥ १०\।१९॥तथैव साक्षात्सुरभिर्निशेशो बभूव तत्कौस्तुभं लोकसारम् ।अथेन्दिरा यद्यपि नित्यदेहा बभूव तत्रापरया स्वतन्वा ॥ १०\।२०॥ततो भवान् दक्षिणबाहुना सुधाकमण्डलुं कलशं चापरेण ।प्रगृह्य तस्मान्निरगात्समुद्राद्धन्वन्तरिर्नाम हरिन्मणिद्युतिः ॥ १०\।२१॥ततो भवद्धस्तगतं दितेः सुताः सुधाभरं कलशं चापजह्रुः ।मुक्तं त्वया शक्तिमताऽपि दैत्यान् सत्यच्युतान् कारयता वधाय ॥ १०\।२२॥चीइ।ततो भवाननुपममुत्तमं वपुर्बभूव दिव्यप्रमदात्मकं त्वरन् ।श्यामं नितम्बार्पितरत्नमेखलं जाम्बूनदाभाम्बरभृत्सुमध्यमम् ॥ १०\।२३॥बृहन्नितम्बं कलशोपमस्तनं सत्पुण्डरीकायतनेत्रमुज्ज्वलम् ।समस्तसारं परिपूर्णसद्गुणं दृष्ट्वैव तत्सम्मुमुहुः सुरारयः ॥ १०\।२४॥परस्परं तेऽमृतहेतुतोऽखिला विरुद्।ह्ध्यमानाः प्रददुः स्म ते करे ।समं सुधायाः कलशं विभज्य निपाययास्मानिति वञ्चितास्त्वया ॥ १०\।२५॥धर्मच्छलं पापजनेषु धर्म इति त्वया ज्ञापयितुं तदोक्तम् ।यद्यत्कृतं मे भवतां यदीह सं वाद एवोद्विभजे सुधामिमाम् ॥ १०\।२६॥यथेष्टतोऽहं विभजामि सर्वथा नविश्वसध्वं मयि केनचित्क्वचित् ।इति प्रहस्याभिहितं निशम्य स्त्रीभावमुग्धास्तु तथेति तेऽवदन् ॥ १०\।२७॥ततश्च सं स्थाप्य पृथक्सुरासुरां स्तवातिरूपोच्चलितान् सुरेतरान् ।सर्वान् भवद्दर्शिन ईक्ष्य लज्जिताऽस्म्यहं दृशो मीलयतेत्यवोचः ॥ १०\।२८॥निमीलिताक्षेष्वसुरेषु देवता न्यपाययः साध्वमृतं ततः पुमान् ।क्षणेन भूत्वा पिबतः सुधां शिरो राहोर्न्यकृन्तश्च सुदर्शनेन ॥ १०\।२९॥तेनामृतार्थं हि सहस्रजन्मसु प्रतप्य भूयस्तप आरितो वरः ।स्वयम्भुवस्तेन भवान् करेऽस्य बिन्दुं सुधां प्रास्य शिरो जहार ॥ १०\।३०॥शिरस्तु तस्य ग्रहतामवाप सुरैः समाविष्टमथो सबाहु ।क्षिप्तः कबन्धोऽस्य शुभोदसागरे त्वया स्थितोऽद्यापि हि तत्र सामृतः ॥ १०\।३१॥अथासुराः प्रत्यपतन्नुदायुधाः समस्तशस्ते च हतास्त्वया रणे ।कलिस्तु स ब्रह्मवरादजेयो ह्यृते भवन्तं पुरुषेषु सं स्थितः ॥ १०\।३२॥तस्यार्द्धदेहात्समभूदलक्ष्मीस्तत्पुत्रका दोषगणाश्च सर्वशः ।अथेन्दिरा वक्षसि ते समास्थिता त्वत्कण्ठगं कौस्तुभमास धाता ॥ १०\।३३॥यथाविभागं च सुरेषु दत्तास्त्वया तथाऽन्येऽपि हि तत्र जाताः ।इत्थं त्वया साध्वमृतं सुरेषु दत्तं हि मोक्षस्य निदर्शनाय ॥ १०\।३४॥चिव्।भवेद्धि मोक्षो नियतं सुराणां नैवासुराणां स कथञ्चन स्यात् ।उत्साहयुक्तस्य च तत्प्रतीपं भवेद्धि राहोरिव दुःखरूपम् ॥ १०\।३५॥कलिस्त्वयं ब्रह्मवरादिदानीं विबाधतेऽस्मान् सकलान् प्रजाश्च ।अज्ञानमिथ्यामतिरूपतोऽसौ प्रविश्य सज्ज्ञानविरुद्धरूपः ॥ १०\।३६॥त्वदाज्ञया तस्य वरोऽब्जजेन दत्तः स आविश्य शिवं चकार ।कदागमां स्तस्य कुयुक्तिबाधान्नहि त्वदन्यश्चरितुं समर्थः ॥ १०\।३७॥वेदाश्च सर्वे सहशास्त्रसङ्घा उत्सादितास्तेन न सन्ति तेऽद्य ।तत्साधु भूमाववतीर्य वेदानुद्धृत्य शास्त्राणि कुरुष्व सम्यक् ॥ १०\।३८॥अदृश्यमज्ञेयमतर्क्यरूपं कलिं निलीनं हृदयेऽखिलस्य ।सच्छास्त्रशस्त्रेण निहत्य शीघ्रं पदं निजं देहि महाजनस्य ॥ १०\।३९॥ऋते भवन्तं नहि तं निहन्ता त्वमेक एवाखिलशक्तिपूर्णः ।ततो भवन्तं शरणं गता वयं तमोनिहत्यै निजबोधविग्रहम् ॥ १०\।४०॥इतीरितस्तैरभयं प्रदाय सुरेश्वराणां परमोऽप्रमेयः ।प्रादुर्बभूवामृतभूरिल्\। आयां विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपः ॥ १०\।४१॥वसिष्ठनामा कमल्। ओद्भवात्मजः सुतोऽस्य शक्तिस्तनयः पराशरः ।तस्योत्तमं सोऽपि तपोऽचरद्धरिः सुतो मम स्यादिति तद्धरिर्ददौ ॥ १०\।४२॥उवाच चैनं भगवान् सुतोषितो वसोर्मदीयस्य सुताऽस्ति शोभना ।वने मृगार्थं चरतोऽस्य वीर्यं पपात भार्यां मनसा गतस्य ॥ १०\।४३॥तच्छ्येनहस्ते प्रददौ स तस्यै दातुं तदन्येन तु युद्।ह्ध्यतोऽपतत् ।जग्रास तन्मत्स्यवधूर्यमस्वसुर्जलस्थमेनां जगृहुश्च दाशाः ॥ १०\।४४॥तद्गर्भतोऽभून्मिथुनं स्वराज्ञे न्यवेदयन् सोऽपि वसोः समर्पयत् ।पुत्रं समादाय सुतां स तस्मै ददौ सुतोऽभूदथ मत्स्यराजः ॥ १०\।४५॥कन्या तुसा दाशराजस्य सद्मन्यवर्द्धतातीव सुरूपयुक्ता ।च्व्ंआम्ना च सा सत्यवतीति तस्यां तवाऽत्मजोऽहं भविताऽस्म्यजोऽपि ॥ १०\।४६॥इतीरितश्चक्रधरेण तां मुनिर्जगाम मार्ताण्डसुतां समुद्रगाम् ।उत्तारयन्तीमथ तत्र विष्णुः प्रादुर्बभूवाऽशु विशुद्धचिद्घनः ॥ १०\।४७॥विदोषविज्ञानसुखैकरूपोऽप्यजो जनान्मोहयितुं मृषैव ।योषित्सु पुं सो ह्यजनीव दृश्यते न जायते क्वापि बलादिविग्रहः ॥ १०\।४८॥यथा नृसिं हाकृतिराविरासीत्स्तम्भात्तथा नित्यतनुत्वतो विभुः ।आविर्भवद्योषिति नो मलोत्थस्तथाऽपि मोहाय निदर्शयेत्तथा ॥ १०\।४९॥स्त्रीपुम्प्रसऽ न्गात्परतो यतो हरिः प्रादुर्भवत्येष विमोहयन् जनम् ।अतो मलोत्थोऽयमिति स्म मन्यते जनोऽशुभः पूर्णगुणैकविग्रहम् ॥ १०\।५०॥द्वीपे भगिन्याः स यमस्य विश्वकृत्प्रकाशते ज्ञानमरीचिमण्डलः ।प्रभासयन्नण्डबहिस्तथाऽन्तः सहस्रलक्षामितसूर्यदीधितिः ॥ १०\।५१॥अगण्यदिव्योरुगुणार्णवः प्रभुः समस्तविद्याधिपतिर्जगद्गुरुः ।अनन्तशक्तिर्जगदीश्वरः समस्तदोषातिविदूरविग्रहः ॥ १०\।५२॥शुभमरतकवर्णो रक्तपादाब्जनेत्राधरकरनखरसनाग्रश्चक्रशङ्खाब्जरेखः ।रविकरवरगौरं चर्म चैणं वसानस्तटिदमलजटासन्दीप्तजूटं दधानः ॥ १०\।५३॥विस्तीर्णवक्षाः कमल्। आयताक्षो बृहद्भुजः कम्बुसमानकण्ठः ।समस्तवेदान्मुखतः समुद्गिरन्ननन्तचन्द्राधिककान्तसन्मुखः ॥ १०\।५४॥प्रबोधमुद्राभयदोर्द्वयान्वितो यज्ञोपवीताजिनमेखलोल्लसन् ।दृशा महाज्ञानभुजङ्गदष्टमुज्जीवयानो जगदत्यरोचत ॥ १०\।५५॥स लोकधर्माभिरिरक्षया पितुर्द्विजत्वमाप्याऽशु पितुर्ददौ निजम् ।ज्ञानं तयोः सं स्मृतिमात्रतः सदा प्रत्यक्षभावं परमात्मनो ददौ ॥ १०\।५६॥द्वैपायनः सोऽथ जगाम मेरुं चतुर्मुखाद्यैरनुगम्यमानः ।उद्धृत्य वेदानखिलान् सुरेभ्यो ददौ मुनिभ्यश्च यथाऽदिसृष्टौ ॥ १०\।५७॥च्वि।सर्वाणि शास्त्राणि तथैव कृत्वा विनिर्णयं ब्रह्मसूत्रं चकार ।तच्छुश्रुवुर्ब्रह्मगिरीशमुख्याः सुरा मुनीनां प्रवराश्च तस्मात् ॥ १०\।५८॥समस्तशास्त्रार्थनिदर्शनात्मकं चक्रे महाभारतनामधेयम् ।वेदोत्तमं तच्च विधातृशङ्करप्रधानकैस्तन्मुखतः सुरैः श्रुतम् ॥ १०\।५९॥अथो गिरीशादिमनोनुशायी कलिर्ममाराऽशु सुवान्मयैः शरैः ।निकृत्तशीर्षो भगवन्मुखेरितैः सुराश्च सज्ज्ञानसुधारसं पपुः ॥ १०\।६०॥अथो मनुष्येषु तथाऽसुरेषु रूपान्तरैः कलिरेवावशिष्टः ।ततो मनुष्येषु च सत्सु सं स्थितो विनाश्य इत्येष हरिर्व्यचिन्तयत् ॥ १०\।६१॥ततो नृणां कालबलात्सुमन्दमायुर्मतिं कर्म च वीक्ष्य कृष्णः ।विव्यास वेदान् स विभुश्चतुर्धा चक्रे तथा भागवतं पुराणम् ॥ १०\।६२॥येये च सन्तस्तमसाऽनुविष्टास्तां स्तान् सुवाक्यैस्तमसो विमुञ्चन् ।चचार लोकान् स पथि प्रयान्तं कीटं व्यपश्यत्तमुवाच कृष्णः ॥ १०\।६३॥भवस्व राजा कुशरीरमेतत्त्यक्त्वेति नैच्छत्तदसौ ततस्तम् ।अत्यक्तदेहं नृपतिं चकार पुरा स्वभक्तं वृषलं सुलुब्धम् ॥ १०\।६४॥लोभात्स कीटत्वमुपेत्य कृष्णप्रसादतश्चाऽशु बभूव राजा ।तदैव तं सर्वनृपाः प्रणेमुर्ददुः करं चास्य यथैव वैश्याः ॥ १०\।६५॥उवाच तं भगवान्मुक्तिमस्मिं स्तव क्षणे दातुमहं समर्थः ।तथाऽपि सीमार्थमवाप्य विप्रतनुं विमुक्तो भव मत्प्रसादात् ॥ १०\।६६॥ज्ञानं च तस्मै विमलं ददौ स महीं च सर्वां बुभुजे तदन्ते ।त्यक्त्वा तनुं विप्रवरत्वमेत्य पदं हरेराप सुतत्त्ववेदी ॥ १०\।६७॥एवं बहून् सं सृतिबन्धतः स व्यमोचयद्व्यासतनुर्जनार्दनः ।बहून्यचिन्त्यानि च तस्य कर्माण्यशेषदेवेशसदोदितानि ॥ १०\।६८॥अथास्य पुत्रत्वमवाप्तुमिच्छंश्चचार रुद्रः सुतपस्तदीयम् ।ददौ च तस्मै भगवान् वरं तं स्वयं च तप्त्वेव तपो विमोहयन् ॥ १०\।६९॥च्वी।विमोहनायासुरसर्गिणां प्रभुः स्वयं करोतीव तपः प्रदर्शयेत् ।कामादिदोषांश्च मृषैव दर्शयेन्न तावता तेऽस्य हि सन्ति कुत्रचित् ॥ १०\।७०॥ततस्त्वरण्योः स्म बभूव पुत्रकः शिवोऽस्य सोऽभूच्छुकनामधेयः ।शुकी हि भूत्वाऽभ्यगमद्घृताची व्यासं विमथ्नन्तमुतारणी तम् ॥ १०\।७१॥अकामयन् कामुकवत्स भूत्वा तयाऽर्थितस्तं शुकनामधेयम् ।चक्रे ह्यरण्योस्तनयं च सृष्ट्वा विमोहयं स्तत्त्वमार्गेष्वयोग्यान् ॥ १०\।७२॥शुकं तमाशु प्रविवेश वायुर्व्यासस्य सेवार्थमथास्य सर्वम् ।ज्ञानं ददौ भगवान् सर्ववेदान् सभारतं भागवतं पुराणम् ॥ १०\।७३॥शेषोऽथ पैलं मुनिमाविशत्तदा वीशः सुमन्तुमपि वारुणिं मुनिम् ।ब्रह्माऽविशत्तमुत वैशपायनं शक्रश्च जैमिनिमथाऽविशद्विभुः ॥ १०\।७४॥कृष्णस्य पादपरिसेवनोत्सुकाः सुरेश्वरा विविशुराशु तान्मुनीन् ।समस्तविद्याः प्रतिपाद्य तेष्वसौ प्रवर्तकां स्तान् विदधे हरिः पुनः ॥ १०\।७५॥ऋचां प्रवर्तकं पैलं यजुषां च प्रवर्तकम् ।वैशम्पायनमेवैकं द्वितीयं सूर्यमेव च ॥ १०\।७६॥चक्रेऽथ जैमिनिं साम्नामथर्वाङ्गिरसामपि ।सुमन्तुं भारतस्यापि वैशम्पायनमादिशत् ।प्रवर्तने मानुषेषु गन्धर्वादिषु चाऽत्मजम् ॥ १०\।७७॥नारदं पाठयित्वा च देवलोकप्रवृत्तये ।आदिशत्ससृजे सोऽथ रोमाञ्चाद्रोमहर्षणम् ॥ १०\।७८॥तं भारतपुराणानां महारामायणस्य च ।पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य प्रवृत्त्यर्थमथाऽदिशत् ॥ १०\।७९॥तमाविशत्कामदेवः कृष्णसेवासमुत्सुकः ।स तस्मै ज्ञानमखिलं ददौ द्वैपायनः प्रभुः ॥ १०\।८०॥च्वीइ।सनत्कुमारप्रमुखांश्चक्रे योगप्रवर्तकान् ।भृग्वादीन् कर्मयोगस्य ज्ञानं दत्वाऽमलं शुभम् ॥ १०\।८१॥जैमिनिं कर्ममीमां साकर्तारमकरोत्प्रभुः ।देवमीमां सिकाद्यन्तः कृत्वा पैलमथाऽदिशत् ।शेषं च मध्यकरणे पुराणान्यथ चाकरोत् ॥ १०\।८२॥शैवान् पाशुपताच्चक्रे सं शयार्थं सुरद्विषाम् ।वैष्णवान् पञ्चरात्राच्च यथार्थज्ञानसिद्धये ।ब्राह्मांश्च वेदतश्चक्रे पुराणग्रन्थसङ्ग्रहान् ॥ १०\।८३॥एवं ज्ञानं पुनः प्रापुर्देवाश्च ऋषयस्तथा ।सनत्कुमारप्रमुखा योगिनो मानुषास्तथा ।कृष्णद्वैपायनात्प्राप्य ज्ञानं ते मुमुदुः सुराः ॥ १०\।८४॥समस्तविज्ञानगभस्तिचक्रं विताय विज्ञानमहादिवाकरः ।निरस्य(निपीय)६८ चाज्ञानतमो जगत्ततं प्रभासते भानुरिवावभासयन् ॥ १०\।८५॥चतुर्मुखेशानसुरेन्द्रपूर्वकैः सदा सुरैः सेवितपादपल्लवः ।प्रकाशयं स्तेषु सदाऽत्मगुह्यं मुमोद मेरौ च तथा बदर्याम् ॥ १०\।८६॥

(vyāsāvatārānuvarṇanam)oṃ | dvāpare'tha yuge prāpte tvaṣṭāviṃ śatime punaḥ |svayambhuśarvaśakrādyā dugdhābdhestīramāyayuḥ || 10\|1||payobdheruttaraṃ tīramāsādya vibudharṣabhāḥ |tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣamakṣayaṃ puruṣottamam || 10\|2||namonamo'gaṇyaguṇaikadhāmne samastavijñānamarīcimāline |anādyavijñānatamonihantre parāmṛtānandapadapradāyine || 10\|3||svadattamālābhuvipātakopato durvāsasaḥ śāpata āśu hi śriyā |śakre vihīne ditijaiḥ parājite purā vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ gatāḥ sma || 10\|4||tvadājñayā balinā sandadhānā varādgirīśasya parairacālyam |vṛndārakā mandarametya bāhubhirna śekuruddhartumime sametāḥ || 10\|5||tadā tvayā nityabalatvahetuto yo'nantanāmā garuḍastadaṃ sake |utpāṭya caikena kareṇa mandaro nidhāpitastaṃ sa saha tvayā'vahat || 10\|6||punaḥ parīkṣadbhirasau giriḥ suraiḥ sahāsurairunnamitastadaṃ sataḥ |vyacūrṇayattānakhilān punaśca te tvadīkṣayā pūrvavadutthitāḥ prabho || 10\|7||punaśca vāmena kareṇa vīśvare nidhāya taṃ skandhagatastvamasya |agāḥ payobdhiṃ sahitaḥ surāsurairmathnā ca tenābdhimathāpyamathnāḥ || 10\|8||kṛtaśca kadrvāstanayo'tra vāsukirnetraṃ tvayā kaśyapajaḥ sa nāgarāṭ |mamanthurabdhiṃ sahitāstvayā surāḥ sahāsurā divyapayo ghṛtādhikam || 10\|9||naicchanta pucchaṃ ditijā amaṅgal| aṃ tadityathāgraṃ jagṛhurviṣolbaṇam |śrāntāśca te'to vibudhāstu pucchaṃ tvayā sametā jagṛhustvadāśrayāḥ || 10\|10||athātibhārādaviśatsukāñcano giriḥ sa pātāl| amatha tvameva |taṃ kacchapātmā tvabharaḥ svapṛṣṭhe hyananyadhāryaṃ purulīlayaiva || 10\|11||cī|uparyadhaścā'tmani netragotrayostvayā pareṇā'viśatā samedhitāḥ |mamanthurabdhiṃ tarasā madotkaṭāḥ surāsurāḥ kṣobhitanakracakram || 10\|12||śrānteṣu teṣveka urukrama tvaṃ sudhārasāptyai mudito hyamathnāḥ |tadā jagadgrāsi viṣaṃ samutthitaṃ tvadājñayā vāyuradhātkare nije || 10\|13||kaleḥ svarūpaṃ tadatīva duṣṣahaṃ varādvidhātuḥ sakalaiśca duḥ spṛśam |kare vimathyāstabalaṃ vidhāya dadau sa kiñcidgiriśāya vāyuḥ || 10\|14||sa tatpibatkaṇṭhagatena tena nipātito mūrcchita āśu rudraḥ |hareḥ karasparśabalātsa saṃjñāmavāpa nīlo'sya gal\| astadā'sīt || 10\|15||atha tvadājñāṃ purato nidhāya nidhāya pātre tapanīyarūpe |svayaṃ ca nirmathya balopapannaṃ papau sa vāyustadu cāsya jīrṇam || 10\|16||atyalpapānācca babhūva śūlā śivasya śīrṣṇaśca karāvaśiṣṭam |abhūtkaliḥ sarvajagatsu pūrṇaṃ pītvā vikāro na babhūva vāyoḥ |kaleḥ śarīrādabhavan kunāgāḥ savṛścikāḥ śvāpadayātudhānāḥ || 10\|17||atha tvayā'bdhau tu vimathyamāne surā'bhavattāmasurā avāpuḥ |uccaiḥ śravā nāma turaṅgamo'tha karī tathairāvatanāmadheyaḥ || 10\|18||anye ca dikpālagajā babhūvurvaraṃ tathaivāpsarasāṃ sahasram |tathā'yudhānyābharaṇāni caiva divaukasāṃ pārijātastaruśca || 10\|19||tathaiva sākṣātsurabhirniśeśo babhūva tatkaustubhaṃ lokasāram |athendirā yadyapi nityadehā babhūva tatrāparayā svatanvā || 10\|20||tato bhavān dakṣiṇabāhunā sudhākamaṇḍaluṃ kalaśaṃ cāpareṇa |pragṛhya tasmānniragātsamudrāddhanvantarirnāma harinmaṇidyutiḥ || 10\|21||tato bhavaddhastagataṃ diteḥ sutāḥ sudhābharaṃ kalaśaṃ cāpajahruḥ |muktaṃ tvayā śaktimatā'pi daityān satyacyutān kārayatā vadhāya || 10\|22||cīi|tato bhavānanupamamuttamaṃ vapurbabhūva divyapramadātmakaṃ tvaran |śyāmaṃ nitambārpitaratnamekhalaṃ jāmbūnadābhāmbarabhṛtsumadhyamam || 10\|23||bṛhannitambaṃ kalaśopamastanaṃ satpuṇḍarīkāyatanetramujjvalam |samastasāraṃ paripūrṇasadguṇaṃ dṛṣṭvaiva tatsammumuhuḥ surārayaḥ || 10\|24||parasparaṃ te'mṛtahetuto'khilā virud|hdhyamānāḥ pradaduḥ sma te kare |samaṃ sudhāyāḥ kalaśaṃ vibhajya nipāyayāsmāniti vañcitāstvayā || 10\|25||dharmacchalaṃ pāpajaneṣu dharma iti tvayā jñāpayituṃ tadoktam |yadyatkṛtaṃ me bhavatāṃ yadīha saṃ vāda evodvibhaje sudhāmimām || 10\|26||yatheṣṭato'haṃ vibhajāmi sarvathā naviśvasadhvaṃ mayi kenacitkvacit |iti prahasyābhihitaṃ niśamya strībhāvamugdhāstu tatheti te'vadan || 10\|27||tataśca saṃ sthāpya pṛthaksurāsurāṃ stavātirūpoccalitān suretarān |sarvān bhavaddarśina īkṣya lajjitā'smyahaṃ dṛśo mīlayatetyavocaḥ || 10\|28||nimīlitākṣeṣvasureṣu devatā nyapāyayaḥ sādhvamṛtaṃ tataḥ pumān |kṣaṇena bhūtvā pibataḥ sudhāṃ śiro rāhornyakṛntaśca sudarśanena || 10\|29||tenāmṛtārthaṃ hi sahasrajanmasu pratapya bhūyastapa ārito varaḥ |svayambhuvastena bhavān kare'sya binduṃ sudhāṃ prāsya śiro jahāra || 10\|30||śirastu tasya grahatāmavāpa suraiḥ samāviṣṭamatho sabāhu |kṣiptaḥ kabandho'sya śubhodasāgare tvayā sthito'dyāpi hi tatra sāmṛtaḥ || 10\|31||athāsurāḥ pratyapatannudāyudhāḥ samastaśaste ca hatāstvayā raṇe |kalistu sa brahmavarādajeyo hyṛte bhavantaṃ puruṣeṣu saṃ sthitaḥ || 10\|32||tasyārddhadehātsamabhūdalakṣmīstatputrakā doṣagaṇāśca sarvaśaḥ |athendirā vakṣasi te samāsthitā tvatkaṇṭhagaṃ kaustubhamāsa dhātā || 10\|33||yathāvibhāgaṃ ca sureṣu dattāstvayā tathā'nye'pi hi tatra jātāḥ |itthaṃ tvayā sādhvamṛtaṃ sureṣu dattaṃ hi mokṣasya nidarśanāya || 10\|34||civ|bhaveddhi mokṣo niyataṃ surāṇāṃ naivāsurāṇāṃ sa kathañcana syāt |utsāhayuktasya ca tatpratīpaṃ bhaveddhi rāhoriva duḥkharūpam || 10\|35||kalistvayaṃ brahmavarādidānīṃ vibādhate'smān sakalān prajāśca |ajñānamithyāmatirūpato'sau praviśya sajjñānaviruddharūpaḥ || 10\|36||tvadājñayā tasya varo'bjajena dattaḥ sa āviśya śivaṃ cakāra |kadāgamāṃ stasya kuyuktibādhānnahi tvadanyaścarituṃ samarthaḥ || 10\|37||vedāśca sarve sahaśāstrasaṅghā utsāditāstena na santi te'dya |tatsādhu bhūmāvavatīrya vedānuddhṛtya śāstrāṇi kuruṣva samyak || 10\|38||adṛśyamajñeyamatarkyarūpaṃ kaliṃ nilīnaṃ hṛdaye'khilasya |sacchāstraśastreṇa nihatya śīghraṃ padaṃ nijaṃ dehi mahājanasya || 10\|39||ṛte bhavantaṃ nahi taṃ nihantā tvameka evākhilaśaktipūrṇaḥ |tato bhavantaṃ śaraṇaṃ gatā vayaṃ tamonihatyai nijabodhavigraham || 10\|40||itīritastairabhayaṃ pradāya sureśvarāṇāṃ paramo'prameyaḥ |prādurbabhūvāmṛtabhūril\| āyāṃ viśuddhavijñānaghanasvarūpaḥ || 10\|41||vasiṣṭhanāmā kamal| odbhavātmajaḥ suto'sya śaktistanayaḥ parāśaraḥ |tasyottamaṃ so'pi tapo'caraddhariḥ suto mama syāditi taddharirdadau || 10\|42||uvāca cainaṃ bhagavān sutoṣito vasormadīyasya sutā'sti śobhanā |vane mṛgārthaṃ carato'sya vīryaṃ papāta bhāryāṃ manasā gatasya || 10\|43||tacchyenahaste pradadau sa tasyai dātuṃ tadanyena tu yud|hdhyato'patat |jagrāsa tanmatsyavadhūryamasvasurjalasthamenāṃ jagṛhuśca dāśāḥ || 10\|44||tadgarbhato'bhūnmithunaṃ svarājñe nyavedayan so'pi vasoḥ samarpayat |putraṃ samādāya sutāṃ sa tasmai dadau suto'bhūdatha matsyarājaḥ || 10\|45||kanyā tusā dāśarājasya sadmanyavarddhatātīva surūpayuktā |cvṃāmnā ca sā satyavatīti tasyāṃ tavā'tmajo'haṃ bhavitā'smyajo'pi || 10\|46||itīritaścakradhareṇa tāṃ munirjagāma mārtāṇḍasutāṃ samudragām |uttārayantīmatha tatra viṣṇuḥ prādurbabhūvā'śu viśuddhacidghanaḥ || 10\|47||vidoṣavijñānasukhaikarūpo'pyajo janānmohayituṃ mṛṣaiva |yoṣitsu puṃ so hyajanīva dṛśyate na jāyate kvāpi balādivigrahaḥ || 10\|48||yathā nṛsiṃ hākṛtirāvirāsītstambhāttathā nityatanutvato vibhuḥ |āvirbhavadyoṣiti no malotthastathā'pi mohāya nidarśayettathā || 10\|49||strīpumprasa' ngātparato yato hariḥ prādurbhavatyeṣa vimohayan janam |ato malottho'yamiti sma manyate jano'śubhaḥ pūrṇaguṇaikavigraham || 10\|50||dvīpe bhaginyāḥ sa yamasya viśvakṛtprakāśate jñānamarīcimaṇḍalaḥ |prabhāsayannaṇḍabahistathā'ntaḥ sahasralakṣāmitasūryadīdhitiḥ || 10\|51||agaṇyadivyoruguṇārṇavaḥ prabhuḥ samastavidyādhipatirjagadguruḥ |anantaśaktirjagadīśvaraḥ samastadoṣātividūravigrahaḥ || 10\|52||śubhamaratakavarṇo raktapādābjanetrādharakaranakharasanāgraścakraśaṅkhābjarekhaḥ |ravikaravaragauraṃ carma caiṇaṃ vasānastaṭidamalajaṭāsandīptajūṭaṃ dadhānaḥ || 10\|53||vistīrṇavakṣāḥ kamal| āyatākṣo bṛhadbhujaḥ kambusamānakaṇṭhaḥ |samastavedānmukhataḥ samudgirannanantacandrādhikakāntasanmukhaḥ || 10\|54||prabodhamudrābhayadordvayānvito yajñopavītājinamekhalollasan |dṛśā mahājñānabhujaṅgadaṣṭamujjīvayāno jagadatyarocata || 10\|55||sa lokadharmābhirirakṣayā piturdvijatvamāpyā'śu piturdadau nijam |jñānaṃ tayoḥ saṃ smṛtimātrataḥ sadā pratyakṣabhāvaṃ paramātmano dadau || 10\|56||dvaipāyanaḥ so'tha jagāma meruṃ caturmukhādyairanugamyamānaḥ |uddhṛtya vedānakhilān surebhyo dadau munibhyaśca yathā'disṛṣṭau || 10\|57||cvi|sarvāṇi śāstrāṇi tathaiva kṛtvā vinirṇayaṃ brahmasūtraṃ cakāra |tacchuśruvurbrahmagirīśamukhyāḥ surā munīnāṃ pravarāśca tasmāt || 10\|58||samastaśāstrārthanidarśanātmakaṃ cakre mahābhāratanāmadheyam |vedottamaṃ tacca vidhātṛśaṅkarapradhānakaistanmukhataḥ suraiḥ śrutam || 10\|59||atho girīśādimanonuśāyī kalirmamārā'śu suvānmayaiḥ śaraiḥ |nikṛttaśīrṣo bhagavanmukheritaiḥ surāśca sajjñānasudhārasaṃ papuḥ || 10\|60||atho manuṣyeṣu tathā'sureṣu rūpāntaraiḥ kalirevāvaśiṣṭaḥ |tato manuṣyeṣu ca satsu saṃ sthito vināśya ityeṣa harirvyacintayat || 10\|61||tato nṛṇāṃ kālabalātsumandamāyurmatiṃ karma ca vīkṣya kṛṣṇaḥ |vivyāsa vedān sa vibhuścaturdhā cakre tathā bhāgavataṃ purāṇam || 10\|62||yeye ca santastamasā'nuviṣṭāstāṃ stān suvākyaistamaso vimuñcan |cacāra lokān sa pathi prayāntaṃ kīṭaṃ vyapaśyattamuvāca kṛṣṇaḥ || 10\|63||bhavasva rājā kuśarīrametattyaktveti naicchattadasau tatastam |atyaktadehaṃ nṛpatiṃ cakāra purā svabhaktaṃ vṛṣalaṃ sulubdham || 10\|64||lobhātsa kīṭatvamupetya kṛṣṇaprasādataścā'śu babhūva rājā |tadaiva taṃ sarvanṛpāḥ praṇemurdaduḥ karaṃ cāsya yathaiva vaiśyāḥ || 10\|65||uvāca taṃ bhagavānmuktimasmiṃ stava kṣaṇe dātumahaṃ samarthaḥ |tathā'pi sīmārthamavāpya vipratanuṃ vimukto bhava matprasādāt || 10\|66||jñānaṃ ca tasmai vimalaṃ dadau sa mahīṃ ca sarvāṃ bubhuje tadante |tyaktvā tanuṃ vipravaratvametya padaṃ harerāpa sutattvavedī || 10\|67||evaṃ bahūn saṃ sṛtibandhataḥ sa vyamocayadvyāsatanurjanārdanaḥ |bahūnyacintyāni ca tasya karmāṇyaśeṣadeveśasadoditāni || 10\|68||athāsya putratvamavāptumicchaṃścacāra rudraḥ sutapastadīyam |dadau ca tasmai bhagavān varaṃ taṃ svayaṃ ca taptveva tapo vimohayan || 10\|69||cvī|vimohanāyāsurasargiṇāṃ prabhuḥ svayaṃ karotīva tapaḥ pradarśayet |kāmādidoṣāṃśca mṛṣaiva darśayenna tāvatā te'sya hi santi kutracit || 10\|70||tatastvaraṇyoḥ sma babhūva putrakaḥ śivo'sya so'bhūcchukanāmadheyaḥ |śukī hi bhūtvā'bhyagamadghṛtācī vyāsaṃ vimathnantamutāraṇī tam || 10\|71||akāmayan kāmukavatsa bhūtvā tayā'rthitastaṃ śukanāmadheyam |cakre hyaraṇyostanayaṃ ca sṛṣṭvā vimohayaṃ stattvamārgeṣvayogyān || 10\|72||śukaṃ tamāśu praviveśa vāyurvyāsasya sevārthamathāsya sarvam |jñānaṃ dadau bhagavān sarvavedān sabhārataṃ bhāgavataṃ purāṇam || 10\|73||śeṣo'tha pailaṃ munimāviśattadā vīśaḥ sumantumapi vāruṇiṃ munim |brahmā'viśattamuta vaiśapāyanaṃ śakraśca jaiminimathā'viśadvibhuḥ || 10\|74||kṛṣṇasya pādaparisevanotsukāḥ sureśvarā viviśurāśu tānmunīn |samastavidyāḥ pratipādya teṣvasau pravartakāṃ stān vidadhe hariḥ punaḥ || 10\|75||ṛcāṃ pravartakaṃ pailaṃ yajuṣāṃ ca pravartakam |vaiśampāyanamevaikaṃ dvitīyaṃ sūryameva ca || 10\|76||cakre'tha jaiminiṃ sāmnāmatharvāṅgirasāmapi |sumantuṃ bhāratasyāpi vaiśampāyanamādiśat |pravartane mānuṣeṣu gandharvādiṣu cā'tmajam || 10\|77||nāradaṃ pāṭhayitvā ca devalokapravṛttaye |ādiśatsasṛje so'tha romāñcādromaharṣaṇam || 10\|78||taṃ bhāratapurāṇānāṃ mahārāmāyaṇasya ca |pañcarātrasya kṛtsnasya pravṛttyarthamathā'diśat || 10\|79||tamāviśatkāmadevaḥ kṛṣṇasevāsamutsukaḥ |sa tasmai jñānamakhilaṃ dadau dvaipāyanaḥ prabhuḥ || 10\|80||cvīi|sanatkumārapramukhāṃścakre yogapravartakān |bhṛgvādīn karmayogasya jñānaṃ datvā'malaṃ śubham || 10\|81||jaiminiṃ karmamīmāṃ sākartāramakarotprabhuḥ |devamīmāṃ sikādyantaḥ kṛtvā pailamathā'diśat |śeṣaṃ ca madhyakaraṇe purāṇānyatha cākarot || 10\|82||śaivān pāśupatāccakre saṃ śayārthaṃ suradviṣām |vaiṣṇavān pañcarātrācca yathārthajñānasiddhaye |brāhmāṃśca vedataścakre purāṇagranthasaṅgrahān || 10\|83||evaṃ jñānaṃ punaḥ prāpurdevāśca ṛṣayastathā |sanatkumārapramukhā yogino mānuṣāstathā |kṛṣṇadvaipāyanātprāpya jñānaṃ te mumuduḥ surāḥ || 10\|84||samastavijñānagabhasticakraṃ vitāya vijñānamahādivākaraḥ |nirasya(nipīya)68 cājñānatamo jagattataṃ prabhāsate bhānurivāvabhāsayan || 10\|85||caturmukheśānasurendrapūrvakaiḥ sadā suraiḥ sevitapādapallavaḥ |prakāśayaṃ steṣu sadā'tmaguhyaṃ mumoda merau ca tathā badaryām || 10\|86||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेव्यासावतारानुवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥(६८) प्राचीनकोशेष्वेवऽनिरस्यऽ,ऽनिपीयऽ इति द्विविधोऽपि पाठो लिखितः ।यत्र सन्निकृष्टोऽपि जनः समधिग्न विप्रकृष्टस्तत्र कथं निर्णेयात्?बन्नञ्जे गोविन्दाचार्यः

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayevyāsāvatārānuvarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||(68) prācīnakośeṣveva'nirasya','nipīya' iti dvividho'pi pāṭho likhitaḥ |yatra sannikṛṣṭo'pi janaḥ samadhigna viprakṛṣṭastatra kathaṃ nirṇeyāt?bannañje govindācāryaḥ

(भगवदवतारप्रतिज्ञा)ॐ । शशाङ्कपुत्रादभवत्पुरूरवास्तस्याऽयुरायोर्नहुषो ययातिः ।तस्याऽस पत्नीयुगल्\। अं सुताश्च पञ्चाभवन् विष्णुपदैकभक्ताः ॥ ११\।१॥यदुं च तुर्वशुं चैव देवयानी व्यजायत ।द्रुह्यं चानुं तथा पूरुं शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी (६९) ॥ ११\।२॥यदोर्वं शे चक्रवर्ती कार्तवीर्यार्जुनोऽभवत् ।विष्णोर्दत्तात्रेयनाम्नः प्रसादाद्योगवीर्यवान् ।तस्यान्ववाये यदवो बभूवुर्विष्णुसं श्रयाः ॥ ११\।३॥पूरोर्वं शे तु भरतश्चक्रवर्ती हरिप्रियः ।तद्वं शजः कुरुर्नाम प्रतीपोऽभूत्तदन्वये ॥ ११\।४॥प्रतीपस्याभवन् पुत्रास्त्रयस्त्रेताग्निवर्चसः ।देवापिरथ बाह्लीको गुणज्येष्ठश्च शन्तनुः ॥ ११\।५॥त्वग्दोषयुक्तो देवापिर्जगाम तपसे वनम् ।विष्णोः प्रसादात्स कृते युगे राजा भविष्यति ॥ ११\।६॥पुत्रिकापुत्रतां यातो बाह्लीको राजसत्तमः ।हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लादो भगवत्परः ॥ ११\।७॥वायुना च समाविष्टो महाबलसमन्वितः ।येनैव जायमानेन तरसा भूर्विदारिता ॥ ११\।८॥भूभारक्षपणे विष्णोरङ्गतामाप्तुमेव सः ।प्रतीपपुत्रतामाप्य बाह्लीकेष्वभवत्पतिः ।रुद्रेषु पत्रतापाख्यः सोमदत्तोऽस्य चाऽत्मजः ॥ ११\।९॥अजैकपादहिर्बुध्निर्विरूपाक्ष इति त्रयः ।वि\। उ\। ४\।१०\।६च्क्ष्।रुद्राणां सोमदत्तस्य बभूवुः प्रथिताः सुताः ।विष्णोरेवाङ्गतामाप्तुं भूरिर्भूरिश्रवाः शलः ॥ ११\।१०॥शिवादिसर्वरुद्राणामावेशाद्वरतस्तथा ।भूरिश्रवा अतिबलस्तत्राऽसीत्परमास्त्रवित् ॥ ११\।११॥तदर्थं हि तपश्चीर्णं सोमदत्तेन शम्भवे ।दत्तो वरश्च तेनास्य त्वत्प्रतीपाभिभूतिकृत् ।बलवीर्यगुणोपेतो नाम्ना भूरिश्रवाः सुतः ॥ ११\।१२॥भविष्यति मयाऽविष्टो यज्ञशील इति स्म ह ।तेन भूरिश्रवा जातः सोमदत्तसुतो बली ॥ ११\।१३॥पूर्वोदधेस्तीरगतेऽब्जसम्भवे गङ्गायुतः पर्वणि घूर्णितोऽब्धिः ।अवाक्षिपत्तस्य तनौ निजोदबिन्दुं शशापैनमथाब्जयोनिः ॥ ११\।१४॥महाभिषङ्नाम नरेश्वरस्त्वं भूत्वा पुनः शन्तनुनामधेयः ।जनिष्यसे विष्णुपदी तथैषा तत्रापि भार्या भवतो भविष्यति ॥ ११\।१५॥शान्तो भवत्येव मयोदितस्त्वं तनुत्वमाप्तोऽसि ततश्च शन्तनुः ।इतीरितः सोऽथ नृपो बभूव महाभिषङ्नाम हरेः पदाश्रयः ॥ ११\।१६॥स तत्र भुक्त्वा चिरकालमुर्वीं तनुं विहायाऽप सदो विधातुः ।तत्रापि तिष्ठन् सुरवृन्दसन्निधौ ददर्श गङ्गां श्लथिताम्बरां स्वकाम् ॥ ११\।१७॥अवाङ्मुखेषु द्युसदस्सु रागान्निरीक्षमाणं पुनरात्मसम्भवः ।उवाच भूमौ नृपतिर्भवाऽशु शप्तो यथा त्वं हि पुरा मयैव ॥ ११\।१८॥इतीरितस्तत्क्षणतः प्रतीपाद्बभूव नाम्ना नृपतिः स शन्तनुः ।अवाप्य गङ्गां दयितां स्वकीयां तया मुमोदाब्दगणान् बहूंश्च ॥ ११\।१९॥अथाष्टमो वसुरासीद्द्युनामा वराङ्गिनाम्न्यस्य बभूव भार्या ।बभूव तस्याश्च सखी नृपस्य सुविन्दनाम्नो दयिता सनाम्नी ॥ ११\।२०॥तस्या जरामृतिविध्वं सहेतोर्वसिष्ठधेनुं स्वमृतं क्षरन्तीम् ।च्क्षि।जरापहां नन्दिनिनामधेयां बद्धुं पतिं चोदयामास देवी ॥ ११\।२१॥तया द्युनामा स वसुः प्रचोदितो भ्रातृस्नेहात्सप्तभिरन्वितोऽपरैः ।बबन्ध तां गामथ ताञ्छशाप वसिष्ठसं स्थः कमलोद्भवः प्रभुः ॥ ११\।२२॥अधर्मवृत्ताः प्रतियात मानुषीं योनिं द्रुतं यत्कृते सर्व एव ।धर्माच्च्युताः स तथाऽष्टायुराप्यतामन्ये पुनः क्षिप्रमतो विमोक्ष्यथ ॥ ११\।२३॥प्रचोदयामास च या कुमार्गे पतिं हि साऽम्बेति नरेषु जाता ।अभर्तृका पुं स्त्वसमाश्रयेण पत्युर्मृतौ कारणत्वं व्रजेत ॥ ११\।२४॥भवत्वसौ ब्रह्मचर्यैकनिष्ठो महान् विरोधश्च तयोर्भवेत ।स गर्भवासाष्टकदुःखमेव समाप्नुतां शरतल्पे शयानः ॥ ११\।२५॥मृत्यष्टकोत्थामपि वेदनां सः प्राप्नोतु शस्त्रैर्बहुधा निकृत्तः ।इतीरितास्ते कमलोद्भवं तं ज्ञात्वा समुत्सृज्य च गां प्रणेमुः ॥ ११\।२६॥न मानुषीं गर्भमवाप्नुमो वयं भवत्वयं सर्ववित्कीर्तिमांश्च ।महास्त्रवेत्ता भवदं शयुक्तस्तथा बलं नोऽखिलानामुपैतु ॥ ११\।२७॥इतीरितेऽस्त्वित्युदिताः स्वयम्भुवा वसिष्ठसं स्थेन सुरापगां ययुः ।ऊचुस्तथैनामुदरे वयं ते जायेमहि क्षिप्रमस्मान् हन त्वम् ॥ ११\।२८॥इतीरिता सा वरमाशु वव्रे तेभ्योऽप्यपापत्वमथ प्रियत्वम् ।तेषां सदैवाऽत्मन एकमेषां दीर्घायुषं तान् सुषुवेऽथ शन्तनोः ॥ ११\।२९॥अविघ्नतस्तान् विनिहन्तुमेव पुरा प्रतीपस्य हि दक्षिणोरुम् ।समाश्रिता कामिनीवत्त्वकामा तत्पुत्रभार्या भवितुं विडम्बात् ॥ ११\।३०॥तेनैव चोक्ता भव मे सुतस्य भार्या यतो दक्षिणोरुस्थिताऽसि ।भागो हि दक्षो दुहितुः स्नुषाया भार्याभागो वाम इति प्रसिद्धः ॥ ११\।३१॥उवाच सा तं नतु मां सुतस्ते काऽसीति पृच्छेन्नतु मां निवारयेत् ।अयोग्यकर्त्रीमपि कारणं च मत्कर्मणो नैव पृच्छेत्कदाचित् ॥ ११\।३२॥च्क्षी।यदा त्रयाणामपि चैकमेष करोति गच्छेयमहं विसृज्य ।तदा त्वदीयं सुतमित्युदीरिते तथेति राजाऽप्यवदत्प्रतीपः ॥ ११\।३३॥तथैव पुत्राय च तेन तद्वचो वधूक्तमुक्तं वचनाद्द्युनद्याः ।कनीयसे सा ह्यवदत्सुतस्ते नान्यः पतिः शन्तनुरेव मे वृतः ॥ ११\।३४॥ततस्तु सा शन्तनुतोऽष्ट पुत्रानवाप्य सप्त न्यहनत्तथाऽष्टमम् ।गन्तुं ततो मतिमाधाय हन्तुमिवोद्योगं सा हिमृषा चकार ॥ ११\।३५॥अवस्थितिर्नातिसुखाय मानुषे यतः सुराणामत एव गन्तुम् ।ऐच्छन्न तस्या हि बभूव मानुषो देहो नरोत्थो हि तदाऽस शन्तनोः ॥ ११\।३६॥तां पुत्रनिधनोद्युक्तां न्यवारयत शन्तनुः ।काऽसि त्वं हेतुना केन हं सि पुत्रान्नृशं सवत् ॥ ११\।३७॥रूपं सुरवरस्त्रीणां तव तेन न पापकम् ।भवेत्कर्म त्वदीयं तन्महत्कारणमत्र हि ॥ ११\।३८॥तत्कारणं वद शुभे यदि मच्छ्रोत्रमर्हति ।इतीरिताऽवदत्सर्वं प्रययौ च सुरापगा ॥ ११\।३९॥न धर्मो देवतानां हि ज्ञातवासश्चिरं नृषु ।कारणादेव हि सुरा नृषु वासं प्रकुर्वते ।कारणापगमे यान्ति धर्मोऽप्येषां तथाविधः ॥ ११\।४०॥अदृश्यत्वमसं स्पर्शो ह्यसम्भाषणमेव च ।सुरैरपि नृजातैस्तु गुह्यधर्मो दिवौकसाम् ॥ ११\।४१॥अतः सा वरुणं देवं पूर्वभर्तारमप्यमुम् ।नृजातं शन्तनुं त्यक्त्वा प्रययौ वरुणालयम् ॥ ११\।४२॥सुतमष्टममादाय भर्तुरेवाप्यनुज्ञया ।वधोद्योगान्निवृत्ता सा ददौ पुत्रं बृहस्पतौ ॥ ११\।४३॥देवव्रतोऽसावनुशासनाय मात्रा दत्तो देवगुरौ शतार्द्धम् ।च्क्षीइ।सं वत्सराणामखिलांश्च वेदान् समभ्यसत्तद्वशगान्तरात्मा ॥ ११\।४४॥ततश्च मात्रा जगतां गरीयस्यनन्तपारेऽखिलसद्गुणार्णवे ।रामे भृगूणामधिपे प्रदत्तः शुश्राव तत्त्वं च शतार्द्धवर्षम् ॥ ११\।४५॥स पञ्चविं शत्पुनरब्दकानामस्त्राणि चाभ्यस्य पतेर्भृगूणाम् ।मात्रा समानीय तटे निजे तु सं स्थापितः प्रार्पयितुं स्वपित्रे ॥ ११\।४६॥स तत्र बद्ध्वा शरपञ्जरेण गङ्गां विजह्रेऽस्य पिता तदैव ।व्रजन्मृगार्थी तृषितो विलोकयन् गङ्गामतोयामभवत्सुविस्मितः ॥ ११\।४७॥स मार्गयामास ततोऽस्य हेतुज्ञप्त्यै तदा स्वं च ददर्श सूनुम् ।क्रीडन्तमस्त्रेण बभूव सोऽपि क्षणाददृश्यः पितृदर्शनादनु ॥ ११\।४८॥मीमां समानं तमवाप गङ्गा सुतं समादाय पतिं जगाद च ।अयं सुतस्ते परमास्त्रवेत्ता समर्पितो वीर्यबलोपपन्नः ॥ ११\।४९॥अस्याग्रजाः स्वां स्थितिमेव याता हरेः पदाम्भोजसुपाविते जले ।तनूर्मदीये प्रणिधाय तत्त्वं तान्मा शुचोऽनेन च मोदमानः ॥ ११\।५०॥इति प्रदायामुमदृश्यतामगाद्गङ्गा तमादाय ययौ स्वकं गृहम् ।राजाऽभिषिच्याथ च यौवराज्ये मुमोद तत्सद्गुणतर्पितो भृशम् ॥ ११\।५१॥पुनः स पित्राऽनुमतो बृहस्पतेरवाप वेदान् पुरुषायुषोऽर्द्धतः ।रामात्तथाऽस्त्राणि पुनस्त्ववाप तावद्भिरब्दैस्त्रिशतैश्च तत्त्वम् ॥ ११\।५२॥स सर्ववित्त्वं समवाप्य रामात्समस्तविद्याधिपतेर्गुणार्णवात् ।पितुं समीपं समवाप्य तं च शुश्रूषमाणः प्रमुमोद वीरः ॥ ११\।५३॥यदैव गङ्गा सुषुवेऽष्टमं सुतं तदैव यातो मृगयां स शन्तनुः ।शरद्वतो जातमपश्यदुत्तमं वने विसृष्टं मिथुनं त्वयोनिजम् ॥ ११\।५४॥शरद्वां स्तु तपः कुर्वन् ददर्श सहसोर्वशीम् ।चस्कन्द रेतस्तस्याथ शरस्तम्बे ततोऽभवत् ॥ ११\।५५॥च्क्षिव्।विष्कम्भो नाम रुद्राणां भूभारहरणेऽङ्गताम् ।हरेः प्राप्तुं तथा तारा भार्या या हिबृहस्पतेः ॥ ११\।५६॥तावुभौ शन्तनुर्दृष्ट्वा कृपाविष्टः स्वकं गृहम् ।निनाय नाम चक्रे च कृपाया विषयौ यतः ।कृपः कृपीति स कृपस्तपो विष्णोश्चकार ह ॥ ११\।५७॥तस्य प्रीतस्तदा विष्णुः सर्वलोकेश्वरेश्वरः ।प्रादादेष्यत्सप्तर्षित्वमायुः कल्पान्तमेव च ।स शन्तनुगृहे तिष्ठन् देवव्रतसखाऽभवत् ॥ ११\।५८॥पुत्रवच्छन्तनोश्चाऽसीत्स च पुत्रवदेव तत् ।मिथुनं पालयामास स कृपोऽस्त्राण्यवाप च ॥ ११\।५९॥सर्ववेदानधिजगौ सर्वशास्त्राणि कौशिकात् ।तत्त्वज्ञानं तथा व्यासादाप्य सर्वज्ञतां गतः ॥ ११\।६०॥यदा हिजातः स कृपस्तदैव बृहस्पतेः सूनुरगाच्च गङ्गाम् ।स्नातुं घृताचीं स ददर्श तत्र श्लथद्दुकूलां सुरवर्यकामिनीम् ॥ ११\।६१॥तद्दर्शनात्स्कन्नमथेन्द्रियं स द्रोणे दधाराऽशु ततोऽभवत्स्वयम् ।अम्भोजजावेशयुतो बृहस्पतिः कर्तुं हरेः कर्म भुवो भरोद्धृतौ ॥ ११\।६२॥द्रोणेतिनामास्य चकार तातो मुनिर्भरद्वाज उतास्य वेदान् ।अध्यापयामास सशास्त्रसङ्घान् सर्वज्ञतामाप च सोऽचिरेण ॥ ११\।६३॥काले च तस्मिन् पृषतोऽनपत्यो वने तु पाञ्चालपतिश्चचार ।तपो महत्तस्य तथा वराप्सरावलोकनात्स्कन्दितमाशु रेतः ॥ ११\।६४॥स तद्विलज्जावशतः पदेन समाक्रमत्तस्य बभूव सूनुः ।हहू तुनाम्ना स विरिञ्चगायको नाम्नाऽवहो यो मरुतां तदं शयुक् ॥ ११\।६५॥स द्रोणतातात्समवाप वेदानस्त्राणि विद्याश्च तथा समस्ताः ।द्रोणेन युक्तः स तदा गुरोः सुतं सहैव नौ राज्यमिति ह्यवादीत् ॥ ११\।६६॥च्क्ष्व्।पदे द्रुतत्वाद्द्रुपदाभिधेयः स राज्यमापाथ निजां कृपीं सः ।द्रोणोऽपि भार्यां समवाप्य सर्वप्रतिग्रहोज्झश्च पुरेऽवसत्सुखी ॥ ११\।६७॥सिलोञ्छवृत्त्यैव हि वर्तयन् स धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः ।उवास नागाख्यपुरे सखा स देवव्रतस्याथ कृपस्य चैव ॥ ११\।६८॥तेषां समानो वयसा विराटस्त्वभूद्धहा नाम विधातृगायकः ।मरुत्सु यो विवहो नाम तस्याप्यं शेन युक्तो निजधर्मवर्ती ॥ ११\।६९॥ततः कदाचिन्मृगयां गतः स ददर्श कन्याप्रवरां तु शन्तनुः ।या पूर्वसर्गे पितृपुत्रिका सती चचार विष्णोस्तप उत्तमं चिरम् ॥ ११\।७०॥यस्यै वरं विष्णुरदात्पुराऽहं सुतस्तव स्यामिति या वसोः सुता ।जाता पुनर्दाशगृहे विवर्द्धिता व्यासात्मना विष्णुरभूच्च यस्याम् ॥ ११\।७१॥तद्दर्शनान्नृपतिर्जातहृच्छ्रयो वव्रे प्रदानाय च दाशराजम् ।ऋते स तस्यास्तनयस्य राज्यं नैच्छद्दातुं तामथाऽयाद्गृहं स्वम् ॥ ११\।७२॥तच्चिन्तया ग्लानमुखं जनित्रं दृष्ट्वैव देवव्रत आश्वपृच्छत् ।तत्कारणं सारथिमस्य तस्माच्छ्रुत्वाऽखिलं दाशगृहं जगाम ॥ ११\।७३॥स तस्य विश्वासकृते प्रतिज्ञां चकार नाहं करवाणि राज्यम् ।तथैव मे सन्ततितो भयं ते व्यैतूर्ध्वरेताः सततं भवानि ॥ ११\।७४॥भीमव्रतत्वाद्धि तदाऽस्य नाम कृत्वा देवा भीष्म इति ह्यचीक्लृपन् ।प्रसूनवृष्टिं स च दाशदत्तां काल्\। ईं समादाय पितुः समर्पयत् ॥ ११\।७५॥ज्ञात्वा तुतां राजपुत्रीं गुणाढ्यां सत्यस्य विष्णोर्मातरं नामतस्तत् ।लोके प्रसिद्धां सत्यवतीत्युदारां विवाहयामास पितुः स भीष्मः ॥ ११\।७६॥प्रायः सतां न मनः पापमार्गे गच्छेदिति ह्यात्ममनश्च सक्तम् ।ज्ञात्वाऽपि तां दाशगृहे विवर्द्धितां जग्राह सद्धर्मरतश्च शन्तनुः ॥ ११\।७७॥स्वच्छन्दमृत्युत्ववरं प्रदाय तथाऽप्यजेयत्वमधृष्यतां च ।युद्धेषु भीष्मस्य नृपोत्तमः स रेमे तयैवाब्दगणान् बहूंश्च ॥ ११\।७८॥च्क्ष्वि।लेभे स चित्राङ्गदमत्र पुत्रं तथा द्वितीयं च विचित्रवीर्यम् ।तयोश्च बाल्ये व्यधुनोच्छरीरं जीर्णेन देहेन हि किं ममेति ॥ ११\।७९॥स्वेच्छया वरुणत्वं स प्राप नानिच्छया तनुः ।तस्मिन् काले त्यज्यते हि बलवद्भिर्वधं विना ॥ ११\।८०॥अतिसक्तास्तपोहीनाः कथञ्चिन्मृतिमाप्नुयुः ।अनिच्छयाऽपि हि यथा मृतश्चित्राङ्गदानुजः ॥ ११\।८१॥अथौर्ध्वदैहिकं कृत्वा पितुर्भीष्मोऽभ्यषेचयत् ।राज्ये चित्राङ्गदं वीरं यौवराज्येऽस्य चानुजम् ॥ ११\।८२॥चित्राङ्गदेन निहतो नाम स्वं त्वपरित्यजन् ।चित्राङ्गदोऽकृतोद्वाहो गन्धर्वेण महारणे ।विचित्रवीर्यं राजानं कृत्वा भीष्मोऽन्वपालयत् ॥ ११\।८३॥अथ काशिसुतास्तिस्रस्तदर्थं भीष्म आहरत् ।अम्बामप्यम्बिकानाम्नीं तथैवाम्बालिकां पराम् ॥ ११\।८४॥पाणिग्रहणकाले तु ब्रह्मदत्तस्य वीर्यवान् ।विजित्य तं साल्वराजं समेतान् क्षत्रियानपि ॥ ११\।८५॥अम्बिकाम्बालिके तत्र सं वादं चक्रतुः शुभे ।अम्बा सा भीष्मभार्यैव पूर्वदेहे तु नैच्छत ॥ ११\।८६॥शापाद्धिरण्यगर्भस्य साल्वकामाऽहमित्यपि ।उवाच तां स तत्याज साऽगमत्साल्वमेव च ॥ ११\।८७॥तेनापि सम्परित्यक्ता परामृष्टेति सा पुनः ।भीष्ममाप स नागृह्णात्प्रययौ साऽपि भार्गवम् ॥ ११\।८८॥भ्रातुर्विवाहयामास सोऽम्बिकाम्बालिके ततः ।भीष्माय तु यशो दातुं युयुधे तेन भार्गवः ॥ ११\।८९॥च्क्ष्वीऽनन्तशक्तिरपि स न भीष्मं निजघान ह ।नचाम्बां ग्राहयामास भीष्मकारुण्ययन्त्रितः ॥ ११\।९०॥अनन्तशक्तिः सकलान्तरात्मा यः सर्ववित्सर्ववशी च सर्वजित् ।न यत्समोऽन्योऽस्ति कथञ्च कुत्रचित्कथं ह्यशक्तिः परमस्य तस्य ॥ ११\।९१॥भीष्मं स्वभक्तं यशसाऽभिपूरयन् विमोहयन्नासुरांश्चैव रामः ।जित्वैव भीष्मं न जघान देवो वाचं च सत्यामकरोत्स तस्य ॥ ११\।९२॥विद्धवन्मुग्धवच्चैव केशवो वेदनार्तवत् ।दर्शयन्नपि मोहाय नैव विष्णुस्तथा भवेत् ।एवमादिपुराणोत्थवाक्याद्रामः सदा जयी ॥ ११\।९३॥यशो भीष्मस्य दत्वा तु सोऽम्बां च शरणागताम् ।उन्मुच्य भर्तृद्वेषोत्थात्पापात्तेनाऽश्वयोजयत् ॥ ११\।९४॥अनन्तरं शिखण्डित्वात्तदा सा शाङ्करं तपः ।भीष्मस्य निधनार्थाय पुं स्त्वार्थं च चकार ह ॥ ११\।९५॥भीष्मो यथा त्वां गृह्णीयात्तथा कुर्यामितीरितम् ।रामेण सत्यं तच्चक्रे भीष्मे देहान्तरं गते ॥ ११\।९६॥रुद्रस्तु तस्यास्तपसा तुष्टः प्रादाद्वरं तदा ।भीष्मस्य मृतिहेतुत्वं कालात्पुन्देहसम्भवम् ॥ ११\।९७॥मालां च य इमां मालां गृह्णीयात्स हनिष्यति ।भीष्ममित्येव तां मालां गृहीत्वा सा नृपान् ययौ ॥ ११\।९८॥तां न भीष्मभयात्केऽपि जगृहुस्तां हि सा ततः ।द्रुपदस्य गृहद्वारि न्यस्य योगात्तनुं जहौ ॥ ११\।९९॥एतस्मिन्नेव काले तु सुतार्थं द्रुपदस्तपः ।चकार शम्भवे चैनं सोऽब्रवीत्कन्यका तव ॥ ११\।१००॥भूत्वा भविष्यति पुमानिति साम्बा ततोऽजनि ।च्क्ष्वीइंआम्ना शिखण्डिनी तस्याः पुं वत्कर्माणि चाकरोत् ॥ ११\।१०१॥तस्यै पाञ्चालराजः स दशार्णाधिपतेः सुताम् ।उद्वाहयामास सा तां पुं वेषेणैव गूहिताम् ।अन्यत्र मातापित्रोस्तु न विज्ञातां बुबोध ह ॥ ११\।१०२॥धात्र्यै न्यवेदयत्साऽथ तत्पित्रे सा न्यवेदयत् ।स क्रुद्धः प्रेषयामास निहन्मि त्वां सबान्धवम् ।इति पाञ्चालराजाय निर्जगाम च सेनया ॥ ११\।१०३॥विश्वस्य वाक्यं रुद्रस्य पुमानेवेति पार्षतः ।प्रेषयामास धिग्बुद्धिर्भिन्ना तेबालवाक्यतः ।अपरीक्षकस्य ते राष्ट्रं कथमित्येव नर्मकृत् ॥ ११\।१०४॥अथ भार्यासमेतं तं पितरं चिन्तयाऽकुलम् ।दृष्ट्वा शिखण्डिनी दुःखान्मन्निमित्तान्न नश्यतु ॥ ११\।१०५॥इति मत्वा वनायैव ययौ तत्र च तुम्बुरुः ।स्थूणाकर्णाभिधेयस्तामपश्यद्दृढकर्णतः ॥ ११\।१०६॥स तस्या अखिलं श्रुत्वा कृपां चक्रे महामनाः ।स तस्यै स्वं वपुः प्रादात्तदीयं जगृहे तथा ।अं शेन पुं स्वभावार्थं पूर्वदेहे समास्थितः ॥ ११\।१०७॥पुं सां स्त्रीत्वं भवेत्क्वापि तथाऽप्यन्ते पुमान् भवेत् ।स्त्रीणां नैव हि पुं स्त्वं स्याद्बलवत्कारणैरपि ॥ ११\।१०८॥अतः शिववरेऽप्येषां जज्ञे योषैव नान्यथा ।पश्चात्पुन्देहमपि सा प्रविवेशैव पुं युतम् ॥ ११\।१०९॥नास्या देहः पुं स्त्वमाप नच पुं साऽनधिष्ठिते ।पुं देहे न्यवसत्साऽथ गन्धर्वेण त्वधिष्ठितम् ।गान्धर्वं देहमाविश्य स्वकीयं भवनं ययौ ॥ ११\।११०॥तस्यास्तद्देहसादृश्यं गन्धर्वस्य प्रसादतः ।च्क्षिक्ष्\।प्राप गन्धर्वदेहोऽपि तया पश्चादधिष्ठितः ॥ ११\।१११॥श्वो देहि मम देहं मे स्वं च देहं समाविश ।इत्युक्त्वा स तु गन्धर्वः कन्यादेहं समास्थितः ।उवासैव वने तस्मिन् धनदस्तत्र चाऽगमत् ॥ ११\।११२॥अप्रत्युत्थायिनं तन्तुलीयमानं विलज्जया ।शशाप धनदो देवश्चिरमित्थं भवेति तम् ॥ ११\।११३॥यदा युद्धे मृतिं याति सा कन्या पुन्तनुस्थिता ।तदा पुं स्त्वं पुनर्यासि चपलत्वादितीरितः ॥ ११\।११४॥तथाऽवसत्स गन्धर्वः कन्या पित्रोरशेषतः ।कथयामासानुभूतं तौ भृशं मुदमापतुः ॥ ११\।११५॥परीक्ष्य तामुपायैश्च श्वशुरो लज्जितो ययौ ।श्वोभूते सा तु गन्धर्वं प्राप्य तद्वचनात्पुनः ॥ ११\।११६॥ययौ तेनैव देहेन पुं स्त्वमेव समाश्रिता ।स शिखण्डी नामतोऽभूदस्त्रशस्त्रप्रतापवान् ॥ ११\।११७॥विचित्रवीर्यः प्रमदाद्वयं तत्सम्प्राप्य रेमेऽब्दगणान् सुसक्तः ।तत्याज देहं च स यक्ष्मणाऽर्दितस्ततोऽस्य माताऽस्मरदाशु कृष्णम् ॥ ११\।११८॥आविर्बभूवाऽशु जगज्जनित्रो जनार्दनो जन्मजराभयापहः ।समस्तविज्ञानतनुः सुखार्णवः सम्पूजयामास च तं जनित्री ॥ ११\।११९॥तं भीष्मपूर्वैः परमादरार्चितं स्वभिष्टुतं चावददस्य माता ।पुत्रौ मृतौ मे नतु राज्यमैच्छद्भीष्मो मया नितरामर्थितोऽपि ॥ ११\।१२०॥क्षेत्रे ततो भ्रातुरपत्यमुत्तममुत्पादयास्मत्परमादरार्थितः ।इतीरितः प्रणतश्चाप्यभिष्टुतो भीष्मादिभिश्चाऽह जगद्गुरुर्वचः ॥ ११\।१२१॥ऋते रमां जातु ममाङ्गयोगयोग्याऽङ्गना नैव सुरालयेऽपि ।तथाऽपि ते वाक्यमहं करिष्ये सां वत्सरं सा चरतु व्रतं च ॥ ११\।१२२॥च्क्ष्क्ष्।सा पूतदेहाऽथ च वैष्णवव्रतान्मत्तः समाप्नोतु सुतं वरिष्ठम् ।इतीरिते राष्ट्रमुपैति नाशमिति ब्रुवन्तीं पुनराह वाक्यम् ॥ ११\।१२३॥सौम्यस्वरूपोऽप्यतिभीषणं मृषा तच्चक्षुषो रूपमहं प्रदर्शये ।सहेत सा तद्यदि पुत्रकोऽस्या भवेद्गुणाढ्यो बलवीर्ययुक्तः ॥ ११\।१२४॥इतीरितेऽस्त्वित्युदितस्तयाऽगमत्कृष्णोऽम्बिकां सा तु भिया न्यमीलयत् ।अभूच्च तस्यां धृतराष्ट्रनामको गन्धर्वराट्पवनावेशयुक्तः ॥ ११\।१२५॥स मारुतावेशबलाद्बलाधिको बभूव राजा धृतराष्ट्रनामा ।अदाद्वरं चास्य बलाधिकत्वं कृष्णोऽन्ध आसीत्स तु मातृदोषतः ॥ ११\।१२६॥ज्ञात्वा तमन्धं पुनरेव कृष्णं माताऽब्रवीज्जनयान्यं गुणाढ्यम् ।अम्बालिकायामिति तत्तथाऽकरोद्भयात्तु सा पाण्डुरभून्मृषादृक् ॥ ११\।१२७॥परावहो नाम मरुत्ततोऽभवद्वर्णेन पाण्डुः स हि नामतश्च ।स चाऽस वीर्याधिक एव वायोरावेशतः सर्वशस्त्रास्त्रवेत्ता ॥ ११\।१२८॥तस्मै तथा बलवीर्याधिकत्ववरं प्रादात्कृष्ण एवाथ पाण्डुम् ।विज्ञाय तं प्राह पुनश्च माता निर्दोषमन्यं जनयोत्तमं सुतम् ॥ ११\।१२९॥उक्त्वेति कृष्णं पुनरेव च स्नुषामाह त्वयाऽक्ष्णोर्हि निमीलनं पुरा ।कृतं ततस्ते सुत आस चान्धस्ततः पुनः कृष्णमुपास्व भक्तितः ॥ ११\।१३०॥इतीरिताऽप्यस्य हि मायया सा भीता भुजिष्यां कुमतिर्न्ययोजयत् ।सा तं परानन्दतनुं गुणार्णवं सम्प्राप्य भक्त्या परयैव रेमे ॥ ११\।१३१॥तस्यां स देवोऽजनि धर्मराजो माण्डव्यशापाद्य उवाह शूद्रताम् ।वसिष्ठसाम्यं समभीप्समानं प्राच्यावयन्निच्छया शापमाप ॥ ११\।१३२॥अयोग्यसम्प्राप्तिकृतप्रयत्नदोषात्समारोपितमेव शूले ।चोरैर्हृतेऽर्थेऽपितु चोरबुद्।ह्ध्या मक्षीवधादित्यवदद्यमस्तम् ॥ ११\।१३३॥नासत्यता तस्य च तत्र हेतुतः शापं गृहीतुं स तथैव चोक्त्वा ।च्क्ष्क्षिऽवाप शूद्रत्वमथास्य नाम चक्रे कृष्णः सर्ववित्त्वं तथाऽदात् ॥ ११\।१३४॥विद्यारतेर्विदुरो नाम चायं भविष्यति ज्ञानबलोपपन्नः ।महाधनुर्बाहुबलाधिकश्च सुनीतिमानित्यवदत्स कृष्णः ॥ ११\।१३५॥ज्ञात्वाऽस्य शूद्रत्वमथास्य माता पुनश्च कृष्णं प्रणता ययाचे ।अम्बालिकायां जनयान्यमित्यथो नैच्छत्स कृष्णोऽभवदप्यदृश्यः ॥ ११\।१३६॥योग्यानि कर्माणि ततस्तु तेषां चकार भीष्मो मुनिभिर्यथावत् ।विद्याः समस्ता अददाच्च कृष्णस्तेषां पाण्डोरस्त्रशस्त्राणि भीष्मः ॥ ११\।१३७॥ते सर्वविद्याप्रवरा बभूवुर्विशेषतो विदुरः सर्ववेत्ता ।पाण्डुः समस्तास्त्रविदेकवीरो जिगाय पृथ्वीमखिलां धनुर्धरः ॥ ११\।१३८॥गवद्गणादास तथैव सूतात्समस्तगन्धर्वपतिः स तुम्बुरुः ।य उद्वहो नाम मरुत्तदं शयुक्तो वशी सञ्जयनामधेयः ॥ ११\।१३९॥विचित्रवीर्यस्य स सूतपुत्रः सखा च तेषामभवत्प्रियश्च ।समस्तविन्मतिमान् व्यासशिष्यो विशेषतो धृतराष्ट्रानुवर्ती ॥ ११\।१४०॥गान्धारराजस्य सुतामुवाह गान्धारिनाम्नीं सुबलस्य राजा ।ज्येष्ठो ज्येष्ठां शकुनेर्द्वापरस्य नास्तिक्यरूपस्य कुकर्महेतोः ॥ ११\।१४१॥शूरस्य पुत्री गुणशीलरूपयुक्ता दत्ता सख्युरेव स्वपित्रा ।नाम्ना पृथा कुन्तिभोजस्य तेन कुन्ती भार्या पूर्वदेहेऽपि पाण्डोः ॥ ११\।१४२॥कूर्मश्च नाम्ना मरुदेव कुन्तिभोजोऽथैनां वर्द्धयामास सम्यक् ।तत्राऽगमच्छङ्करां शोऽतिकोपो दुर्वासास्तं प्राह मां वासयेति ॥ ११\।१४३॥तमाह राजा यदि कन्यकायाः क्षमिष्यसे शक्तितः कर्म कर्त्र्याः ।सुखं वसेत्योमिति तेन चोक्तः शुश्रूषणायाऽदिशदाशु कुन्तीम् ॥ ११\।१४४॥चकार कर्म सा पृथा मुनेः सुकोपनस्य हि ।यथा नशक्यते परैः शरीरवाङ्मनोनुगा ॥ ११\।१४५॥च्क्ष्क्षी।स वत्सरत्रयोदशं तया यथावदर्चितः ।उपादिशत्परं मनुं समस्तदेववश्यदम् ॥ ११\।१४६॥ऋतौ तु सा समाप्लुता परीक्षणाय तन्मनोः ।समाह्वयद्दिवाकरं स चाऽजगाम तत्क्षणात् ॥ ११\।१४७॥ततो न सा विसर्जितुं शशाक तं विना रतिम् ।सुवाक्यप्रयत्नतोऽपि तामथाऽससाद भास्करः ॥ ११\।१४८॥स तत्र जज्ञिवान् स्वयं द्वितीयरूपको विभुः ।सवर्मदिव्यकुण्डलो ज्वलन्निव स्वतेजसा ॥ ११\।१४९॥पुरा सवालिमारणप्रभूतदोषकारणात् ।सहस्रवर्मनामिनाऽसुरेण वेष्टितोऽजनि ॥ ११\।१५०॥यथा ग्रहैर्विदूष्यते मतिर्नृणां तथैव हि ।अभूच्च दैत्यदूषिता मतिर्दिवाकरात्मनः ॥ ११\।१५१॥तथाऽपि रामसेवनाद्धरेश्च सन्निधानयुक् ।सुदर्शनीयकर्णतः स कर्णनामकोऽभवत् ॥ ११\।१५२॥स रत्नपूर्णमञ्जुषागतो विसर्जितो जले ।जनापवादभीतितस्तया यमस्वसुर्द्रुतम् ॥ ११\।१५३॥नदीप्रवाहतो गतं ददर्श सूतनन्दनः ।तमग्रहीत्सरत्नकं चकार पुत्रकं निजम् ॥ ११\।१५४॥सूतेनाधिरथेन लाल्। इततनुस्तद्भार्यया राधयासं वृद्धो निखिलाः श्रुतीरधिजगौ शास्त्राणि सर्वाणि च ।बाल्यादेव महाबलो निजगुणैः सम्भासमानोऽवसन्न्अम्नाऽसौ वसुषेणतामगमदस्याऽसीद्।ह्ध्यमा तद्वसु ॥ ११\।१५५॥अथ कुन्ती दत्ता सा पाण्डोः सोऽप्येतया चिरं रेमे ।शूराच्छूद्र्यां जातां विदुरोऽवहदारुणीं गुणाढ्यां च ॥ ११\।१५६॥च्क्ष्क्षीइऽथ चर्तायननामा मद्रेशः शक्रतुल्यपुत्रार्थी ।कन्यारत्नं चेच्छंश्चक्रे ब्राह्मं तपो वरं चाऽप ॥ ११\।१५७॥प्रह्लादावरजो यः सह्लादो नामतो हरेर्भक्तः ।सोऽभूद्ब्रह्मवरान्ते वायोरावेशयुक्सुतो राज्ञः ॥ ११\।१५८॥स मारुतावेशवशात्पृथिव्यां बलाधिकोऽभूद्वरतश्च धातुः ।शल्यश्च नाम्नाऽखिलशत्रुशल्यो बभूव कन्याऽस्य च माद्रिनाम्नी ॥ ११\।१५९॥सा पाण्डुभार्यैव च पूर्वजन्मन्यभूत्पुनश्च प्रतिपादिताऽस्मै ।शल्यश्च राज्यं पितृदत्तमञ्जो जुगोप धर्मेण समस्तशास्त्रवित् ॥ ११\।१६०॥अथाङ्गनारत्नमवाप्य तद्द्वयं पाण्डुस्तु भोगान् बुभुजे यथेष्टतः ।अपीपलद्धर्मसमाश्रयो महीं ज्येष्ठापचायी विदुरोक्तमार्गतः ॥ ११\।१६१॥भीष्मो हि राष्ट्रे धृतराष्ट्रमेव सं स्थाप्य पाण्डुं युवराजमेव ।चक्रे तथाऽप्यन्ध इति स्म राज्यं चकार नासावकरोच्च पाण्डुः ॥ ११\।१६२॥भीष्माम्बिकेयोक्तिपरः सदैव पाण्डुः शशासावनिमेकवीरः ।अथाऽम्बिकेयो बहुभिश्च यज्ञैरीजे सपाण्डुश्च महाधनौघैः ॥ ११\।१६३॥नैषा विरोधे कुरुपाण्डवानां तिष्ठेदिति व्यास उदीर्णसद्गुणः ।स्वमातरं स्वाश्रममेव निन्ये स्नुषे च तस्या ययतुः स्म तामनु ॥ ११\।१६४॥सुतोक्तमार्गेण विचिन्त्य तं हरिं सुतात्मना ब्रह्मतया चसा ययौ ।परं पदं वैष्णवमेव कृष्णप्रसादतः स्वर्ययतुः स्नुषे च ॥ ११\।१६५॥माता चसा विदुरस्याऽप लोकं वैरिञ्चमन्वेव गताऽम्बिकां सती ।व्यासप्रसादात्सुतसद्गुणैश्च कालेन मुक्तिं च जगाम सन्मतिः ॥ ११\।१६६॥अम्बालिकाऽपि क्रमयोगतोऽगात्परां गतिं नैव तथाऽम्बिका ययौ ।यथायथा विष्णुपरश्चिदात्मा तथातथा ह्यस्य गतिः परत्र ॥ ११\।१६७॥पाण्डुस्ततो राज्यभरं निधाय ज्येष्ठेऽनुजे चैव वनं जगाम ।पत्नीद्वयेनानुगतो बदर्यामुवास नारायणपालितायाम् ॥ ११\।१६८॥च्क्ष्क्षिव्।गृहाश्रमेणैव वने निवासं कुर्वन् स भोगान् बुभुजे तपश्च ।चक्रे मुनीन्द्रैः सहितो जगत्पतिं रमापतिं भक्तियुतोऽभिपूजयन् ॥ ११\।१६९॥स कामतो हरिणत्वं प्रपन्नं दैवादृषिं ग्राम्यकर्मानुषक्तम् ।विद्ध्वा शापं प्राप तस्मात्स्त्रिया युङ्मरिष्यसीत्येव बभूव चाऽर्तः ॥ ११\।१७०॥न्यसिष्णुरुक्तः पृथया स नेति प्रणामपूर्वं न्यवसत्तथैव ।ताभ्यां समेतः शतशृङ्गपर्वते नारायणस्याऽश्रममध्यगे पुरः ॥ ११\।१७१॥तपो नितान्तं स चचार ताभ्यां समन्वितः कृष्णपदाम्बुजाश्रयः ।तत्सङ्गपूतद्युसरिद्वराम्भः सदावगाहातिपवित्रिताङ्गः ॥ ११\।१७२॥एतस्मिन्नेव काले कमलभवशिवाग्रेसराः शक्रपूर्वा ।भूम्या पापात्मदैत्यैर्भुवि कृतनिलयैराक्रमं चासहन्त्या ।ईयुर्देवादिदेवं शरणमजमुरुं पूर्णषाड्गुण्यमूर्तिंक्षीराब्धौ नागभोगे शयितमनुपमानन्दसन्दोहदेहम् ॥ ११\।१७३॥ऊचुः परं पुरुषमेनमनन्तशक्तिं सूक्तेन तेऽब्जजमुखा अपि पौरुषेण ।स्तुत्वा धराऽसुरवराक्रमणात्परेश खिन्ना यतो हि विमुखास्तव तेऽतिपापाः ॥ ११\।१७४॥दुस्सङ्गतिर्भवति भारवदेव देव नित्यं सतामपि हि नः शृणु वाक्यमीश ।पूर्वं हता दितिसुता भवता रणेषु ह्यस्मत्प्रियार्थमधुना भुवि तेऽभिजाताः ॥ ११\।१७५॥आसीत्पुरा दितिसुतैरमरोत्तमानां सङ्ग्राम उत्तमगजाश्वरथद्विपद्भिः ।अक्षोहिणी शतमहौघमहौघमेव सैन्यं सुरात्मकमभूत्परमास्त्रयुक्तम् ।तस्मान्महौघगुणमास महासुराणां सैन्यं शिलागिरिमहास्त्रधरं सुघोरम् ॥ ११\।१७६॥तेषां रथाश्च बहुनल्वपरिप्रमाणा देवासुरप्रवरकार्मुकबाणपूर्णाः ।नानाम्बराभरणवेषवरायुधाढ्या देवासुराः ससृपुराशु परस्परं ते ॥ ११\।१७७॥जघ्नुर्गिरीन्द्रतल्। अमुष्टिमहास्त्रशस्त्रैश्चक्रुर्नदीश्च रुधिरौघवहा महौघम् ।तत्र स्म देववृषभैरसुरेशचम्वा युद्धे निसूदित उतौघबलैः शतां शः ॥ ११\।१७८॥अथाऽत्मसेनामवमृद्यमानां वीक्ष्यासुरः शम्बरनामधेयः ।च्क्ष्क्ष्व्।ससार मायाविदसं ह्यमायो वरादुमेशस्य सुरान् विमोहयन् ॥ ११\।१७९॥मायासहस्रेण सुराः समर्द्दिता रणे विषेदुः शशिसूर्यमुख्याः ।तान् वीक्ष्य वज्री परमां तु विद्यां स्वयम्भुदत्तां प्रयुयोज वैष्णवीम् ॥ ११\।१८०॥समस्तमायापहया तयैव वराद्रमेशस्य सदाऽप्यसं ह्यया ।माया विनेशुर्दितिजेन्द्रसृष्टा वारीशवह्नीन्द्रमुखाश्च मोचिताः ॥ ११\।१८१॥यमेन्दुसूर्यादिसुरास्ततोऽसुरान्निजघ्नुराप्यायितविक्रमास्तदा ।सुरेश्वरेणोर्जितपौरुषा बहून् वज्रेण वज्री निजघान शम्बरम् ॥ ११\।१८२॥तस्मिन् हते दानवलोकपाले दितेः सुता दुद्रुवुरिन्द्रभीषिताः ।तान् विप्रचित्तिर्विनिवार्य धन्वी ससार शक्रप्रमुखान् सुरोत्तमान् ॥ ११\।१८३॥वरादजेयेन विधातुरेव सुरोत्तमां स्तेन शरैर्निपातितान् ।निरीक्ष्य शक्रं च विमोहितं द्रुतं न्यवारयत्तं पवनः शरौघैः ॥ ११\।१८४॥अस्त्राणि तस्यास्त्रवरैर्निवार्य चिक्षेप तस्योरसि काञ्चनीं गदाम् ।विचूर्णितोऽसौ निपपात मेरौ महाबलो वायुबलाभिनुन्नः ॥ ११\।१८५॥अथाऽससादाऽशु स कालनेमिस्त्वदाज्ञया यस्य वरं ददौ पुरा ।सर्वैरजेयत्वमजोऽसुरः ससहस्रशीर्षो द्विसहस्रबाहुयुक् ॥ ११\।१८६॥तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य मारुतस्त्वदाज्ञया दत्तवरस्त्वयैव ।हन्तव्य इत्यस्मरदाशु हि त्वां तदाऽविरासीस्त्वमनन्तपौरुषः ॥ ११\।१८७॥तमस्त्रशस्त्राणि बहूनि बाहुभिः प्रवर्षमाणं भुवनाप्तदेहम् ।चक्रेण बाहून् विनिकृत्य कानि च न्यवेदयश्चाऽशु यमाय पापम् ॥ ११\।१८८॥ततोऽसुरास्ते निहता अशेषास्त्वया त्रिभागा निहताश्चतुर्थम् ।जघान वायुः पुनरेव जातास्ते भूतल्\। ए धर्मबलोपपन्नाः ॥ ११\।१८९॥राज्ञां महावं शसुजन्मनां तु तेषामभूद्धर्ममतिर्विपापा ।शिक्षामवाप्य द्विजपुङ्गवानां त्वद्भक्तिरप्येषु हिकाचन स्यात् ॥ ११\।१९०॥च्क्ष्क्ष्वि।त्वद्भक्तिलेशाभियुतः सुकर्मा व्रजेन्न पापां तु गतिं कथञ्चित् ।दैत्येश्वराणां च तमोऽन्धमेव त्वयैव क्लृप्तं ननु सत्यकाम ॥ ११\।१९१॥धर्मस्य मिथ्यात्वभयाद्वयं त्वामथापिवा दैत्यशुभाप्तिभीषा ।सम्प्रार्थयामो दितिजान् सुकर्मणस्त्वद्भक्तितश्च्यावयितुं च शीघ्रम् ॥ ११\।१९२॥य उग्रसेनः सुरगायकः स जातो यदुष्वेष तथाऽभिधेयः ।तवैव सेवार्थममुष्य पुत्रो जातोऽसुरः कालनेमिः स ईश ॥ ११\।१९३॥यस्त्वत्प्रियार्थं न हतो हि वायुना भवत्प्रसादात्परमीशिताऽपि ।स एष भोजेषु पुनश्च जातो वरादुमेशस्य परैरजेयः ॥ ११\।१९४॥स औग्रसेने जनितोऽसुरेण क्षेत्रे हि तद्रूपधरेण मायया ।गन्धर्विजेन द्रमिल्\। एन नाम्ना कं सो जितो येन वराच्छचीपतिः ॥ ११\।१९५॥जित्वा जलेशं च हृतानि येन रत्नानि यक्षाश्च जिताः शिवस्य ।कन्यावनार्थं मगधाधिपेन प्रयोजितास्ते च हृते बलेन ॥ ११\।१९६॥स विप्रचित्तिश्च जरासुतोऽभूद्वराद्विधातुर्गिरिशस्य चैव ।सर्वैरजेयो बलमुत्तमं ततो ज्ञात्वैव कं सस्य मुदा सुते ददौ ॥ ११\।१९७॥निवारयामास न कं समुद्धतं शक्तोऽपि यो यस्य बले न कश्चित् ।तुल्यः पृथिव्यां विवरेषु वा क्वचिद्वशे बलाद्यो नृपतीश्च चक्रे ॥ ११\।१९८॥हतौ पुरा यौ मधुकैटभाख्यौ त्वयैव हं सो डिभकश्च जातौ ।वरादजेयौ गिरिशस्य वीरौ भक्तौ जरासन्धमनु स्म तौ शिवे ॥ ११\।१९९॥अन्येऽपि भूमावसुराः प्रजातास्त्वया हता ये सुरदैत्यसङ्गरे ।अन्ये तथैवान्धतमः प्रपेदिरे कार्या तथैषां च तमोगतिस्त्वया ॥ ११\।२००॥व्यासावतारे निहतस्त्वयायः कलिः सुशास्त्रोक्तिभिरेव चाद्य ।श्रुत्वा त्वदुक्तीः पुरुषेषु तिष्ठन्नीषच्चकारेव मनस्त्वयीश ॥ ११\।२०१॥रामात्मना ये निहताश्च राक्षसा दृष्ट्वा बलं तेऽपि तदा तवाद्य ।समं तवान्यं नहि चिन्तयन्ति सुपापिनोऽपीश तथा हनूमतः ॥ ११\।२०२॥च्क्ष्क्ष्वी।ये केशव त्वद्बहुमानयुक्तास्तथैव वायौ नहि ते तमोऽन्धम् ।योग्याः प्रवेष्टुं तदतो हि मार्गाच्चाल्यास्त्वया जनयित्वैव भूमौ ॥ ११\।२०३॥नितान्तमुत्पाद्य भवद्विरोधं तथाच वायौ बहुभिः प्रकारैः ।सर्वेषु देवेषु चपातनीयास्तमस्यथान्धे कलिपूर्वकासुराः ॥ ११\।२०४॥हतौ च यौ रावणकुम्भकर्णौ त्वया त्वदीयौ प्रतिहारपालौ ।महासुरावेशयुतौ हि शापात्त्वयैव तावद्य विमोचनीयौ ॥ ११\।२०५॥यौ तौ तवारी ह तयोः प्रविष्टौ दैत्यौ तु तावन्धतमः प्रवेश्यौ ।यौ तौ त्वदीयौ भवदीयवेश्म त्वया पुनः प्रापणीयौ परेश ॥ ११\।२०६॥आविश्य यो बलिमञ्जश्चकार प्रतीपमस्मासु तथा त्वयीश ।स चासुरो बलिनामैव भूमौ साल्वो नाम्ना ब्रह्मदत्तस्य जातः ॥ ११\।२०७॥मायामयं तेन विमानमग्र्यमभेद्यमाप्तं सकलैर्गिरीशात् ।विद्रावितो यो बहुशस्त्वयैव रामस्वरूपेण भृगूद्वहेन ॥ ११\।२०८॥नासौ हतः शक्तिमताऽपि तत्र कृष्णावतारे स मयैव वध्यः ।इत्यात्मसङ्कल्पमृतं विधातुं स चात्र वध्यो भवताऽतिपापी ॥ ११\।२०९॥यदीयमारुह्य विमानमस्य पिताऽभवत्सौभपतिश्च नाम्ना ।यदा सभीष्मेण जितः पिताऽस्य तदा स साल्वस्तपसि स्थितोऽभूत् ॥ ११\।२१०॥स चाद्य तस्मात्तपसो निवृत्तो जरासुतस्यानुमते स्थितो हि ।अनन्यवध्यो भवताऽद्य वध्यः स प्रापणीयश्च तमस्यथोग्रे ॥ ११\।२११॥यो बाणमाविश्य महासुरोऽभूत्स्थितः स नाम्ना प्रथितोऽपि बाणः ।स कीचको नाम बभूव रुद्रवरादवध्यः स तमः प्रवेश्यः ॥ ११\।२१२॥अतस्त्वया भुव्यवतीर्य देवकार्याणि कार्याण्यखिलानि देव ।त्वमेव देवेश गतिः सुराणां ब्रह्मेशशक्रेन्दुयमादिकानाम् ॥ ११\।२१३॥त्वमेव नित्योदितपूर्णशक्तिस्त्वमेव नित्योदितपूर्णचिद्धनः ।च्क्ष्क्ष्वीइ।त्वमेव नित्योदितपूर्णसत्सुखस्त्वाद्दृङ्नकश्चित्कुत एव तेऽधिकः ॥ ११\।२१४॥इतीरितो देववरैरुदारगुणार्णवोऽक्षोभ्यतमामृताकृतिः ।उत्थाय तस्मात्प्रययावनन्तसोमार्ककान्तिद्युतिरन्वितोऽमरैः ॥ ११\।२१५॥स मेरुमाप्याऽह चतुर्मुखं प्रभुर्यत्र त्वयोक्तोऽस्मि हि तत्र सर्वथा ।प्रादुर्भविष्ये भवतो हि भक्त्या वशस्त्विवाहं स्ववशोऽपि चेच्छया ॥ ११\।२१६॥ब्रह्मा प्रणम्याऽह तमात्मकारणं प्रादां पुराऽहं वरुणाय गाः शुभाः ।जहार तास्तस्य पिताऽमृतस्रवाः स कश्यपो द्राक्सहसाऽतिगर्वितः ॥ ११\।२१७॥मात्रा त्वदित्या च तथा सुरभ्या प्रचोदितेनैव हृतासु तासु ।श्रुत्वा जलेशात्स मया तुशप्तः क्षत्रेषु गोजीवनको भवेति ॥ ११\।२१८॥शूरात्स जातो बहुगोधनाढ्यो भूमौ यमाहुर्वसुदेव इत्यपि ।तस्यैव भार्या त्वदितिश्च देवकी बभूव चान्या सुरभिश्च रोहिणी ॥ ११\।२१९॥तत्त्वं भवस्वाऽशु च देवकीसुतस्तथैव यो द्रोणनामा वसुः सः ।स्वभार्यया धरया त्वत्पितृत्वं प्राप्तुं तपस्तेप उदारमानसः ॥ ११\।२२०॥तस्मै वरः स मया सन्निसृष्टः स चाऽस नन्दाख्य उतास्य भार्या ।नम्ना यशोदा सच शूरतातसुतस्य वैश्याप्रभवोऽथ गोपः ॥ ११\।२२१॥तौ देवकीवसुदेवौ च तेपतुस्तपस्त्वदीयं सुतमिच्छमानौ ।त्वामेव तस्मात्प्रथमं प्रदर्श्य तत्र स्वरूपं हि ततो व्रजं व्रज ॥ ११\।२२२॥इतीरिते सोऽब्जभवेन केशवस्तथेति चोक्त्वा पुनराह देवताः ।सर्वे भवन्तो भवताऽशु मानुषे कार्यानुसारेण यथानुरूपतः ॥ ११\।२२३॥अथावतीर्णाः सकलाश्च देवता यथायथैवाऽह हरिस्तथातथा ।वित्तेश्वरः पूर्वमभूद्धि भौमाद्धरेः सुतत्वेऽपि तदिच्छयाऽसुरात् ॥ ११\।२२४॥पापेन तेनापहृतो हि हस्ती शिवप्रदत्तः सुप्रतीकाभिधानः ।तदर्थमेवास्य सुतोऽभिजातो धनेश्वरो भगदत्ताभिधानः ॥ ११\।२२५॥च्क्ष्क्षिक्ष्ंअहासुरस्यां शयुतः स एव रुद्रावेशाद्बलवानस्त्रवांश्च ।शिष्यो महेन्द्रस्य हते बभूव ताते स्वधर्माभिरतश्च नित्यम् ॥ ११\।२२६॥अभूच्छिनिर्नाम यदुप्रवीरस्तस्याऽत्मजः सत्यक आस तस्मात् ।कृष्णः पक्षो युयुधानाभिधेयो गुरुत्मतोऽं शेन युतो बभूव ॥ ११\।२२७॥यः सं वहो नाम मरुत्तदं शश्चक्रस्य विष्णोश्च बभूव तस्मिन् ।यदुष्वभूद्धृदिको भोजवं शे सितः पक्षस्तस्य सुतो बभूव ॥ ११\।२२८॥स पाञ्चजन्यां शयुतो मरुत्सु तथाऽं शयुक्तः प्रवहस्य वीरः ।नामास्य चाभूत्कृतवर्मेत्यथान्ये ये यादवास्तेऽपि सुराः सगोपाः ॥ ११\।२२९॥ये पाण्डवानामभवन् सहाया देवाश्च देवानुचराः समस्ताः ।अन्ये तु सर्वेऽप्यसुरा हि मध्यमा येमानुषास्ते चलबुद्धिप्रवृत्तयः ॥ ११\।२३०॥लि ङ्गं सुराणां हि परैव भक्तिर्विष्णौ तदन्येषु च तत्प्रतीपता ।अतोऽत्र येये हरिभक्तितत्परास्तेते सुरास्तद्भरिता विशेषतः ॥ ११\।२३१॥

(bhagavadavatārapratijñā)oṃ | śaśāṅkaputrādabhavatpurūravāstasyā'yurāyornahuṣo yayātiḥ |tasyā'sa patnīyugal\| aṃ sutāśca pañcābhavan viṣṇupadaikabhaktāḥ || 11\|1||yaduṃ ca turvaśuṃ caiva devayānī vyajāyata |druhyaṃ cānuṃ tathā pūruṃ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī (69) || 11\|2||yadorvaṃ śe cakravartī kārtavīryārjuno'bhavat |viṣṇordattātreyanāmnaḥ prasādādyogavīryavān |tasyānvavāye yadavo babhūvurviṣṇusaṃ śrayāḥ || 11\|3||pūrorvaṃ śe tu bharataścakravartī haripriyaḥ |tadvaṃ śajaḥ kururnāma pratīpo'bhūttadanvaye || 11\|4||pratīpasyābhavan putrāstrayastretāgnivarcasaḥ |devāpiratha bāhlīko guṇajyeṣṭhaśca śantanuḥ || 11\|5||tvagdoṣayukto devāpirjagāma tapase vanam |viṣṇoḥ prasādātsa kṛte yuge rājā bhaviṣyati || 11\|6||putrikāputratāṃ yāto bāhlīko rājasattamaḥ |hiraṇyakaśipoḥ putraḥ prahlādo bhagavatparaḥ || 11\|7||vāyunā ca samāviṣṭo mahābalasamanvitaḥ |yenaiva jāyamānena tarasā bhūrvidāritā || 11\|8||bhūbhārakṣapaṇe viṣṇoraṅgatāmāptumeva saḥ |pratīpaputratāmāpya bāhlīkeṣvabhavatpatiḥ |rudreṣu patratāpākhyaḥ somadatto'sya cā'tmajaḥ || 11\|9||ajaikapādahirbudhnirvirūpākṣa iti trayaḥ |vi\| u\| 4\|10\|6ckṣ|rudrāṇāṃ somadattasya babhūvuḥ prathitāḥ sutāḥ |viṣṇorevāṅgatāmāptuṃ bhūrirbhūriśravāḥ śalaḥ || 11\|10||śivādisarvarudrāṇāmāveśādvaratastathā |bhūriśravā atibalastatrā'sītparamāstravit || 11\|11||tadarthaṃ hi tapaścīrṇaṃ somadattena śambhave |datto varaśca tenāsya tvatpratīpābhibhūtikṛt |balavīryaguṇopeto nāmnā bhūriśravāḥ sutaḥ || 11\|12||bhaviṣyati mayā'viṣṭo yajñaśīla iti sma ha |tena bhūriśravā jātaḥ somadattasuto balī || 11\|13||pūrvodadhestīragate'bjasambhave gaṅgāyutaḥ parvaṇi ghūrṇito'bdhiḥ |avākṣipattasya tanau nijodabinduṃ śaśāpainamathābjayoniḥ || 11\|14||mahābhiṣaṅnāma nareśvarastvaṃ bhūtvā punaḥ śantanunāmadheyaḥ |janiṣyase viṣṇupadī tathaiṣā tatrāpi bhāryā bhavato bhaviṣyati || 11\|15||śānto bhavatyeva mayoditastvaṃ tanutvamāpto'si tataśca śantanuḥ |itīritaḥ so'tha nṛpo babhūva mahābhiṣaṅnāma hareḥ padāśrayaḥ || 11\|16||sa tatra bhuktvā cirakālamurvīṃ tanuṃ vihāyā'pa sado vidhātuḥ |tatrāpi tiṣṭhan suravṛndasannidhau dadarśa gaṅgāṃ ślathitāmbarāṃ svakām || 11\|17||avāṅmukheṣu dyusadassu rāgānnirīkṣamāṇaṃ punarātmasambhavaḥ |uvāca bhūmau nṛpatirbhavā'śu śapto yathā tvaṃ hi purā mayaiva || 11\|18||itīritastatkṣaṇataḥ pratīpādbabhūva nāmnā nṛpatiḥ sa śantanuḥ |avāpya gaṅgāṃ dayitāṃ svakīyāṃ tayā mumodābdagaṇān bahūṃśca || 11\|19||athāṣṭamo vasurāsīddyunāmā varāṅgināmnyasya babhūva bhāryā |babhūva tasyāśca sakhī nṛpasya suvindanāmno dayitā sanāmnī || 11\|20||tasyā jarāmṛtividhvaṃ sahetorvasiṣṭhadhenuṃ svamṛtaṃ kṣarantīm |ckṣi|jarāpahāṃ nandinināmadheyāṃ baddhuṃ patiṃ codayāmāsa devī || 11\|21||tayā dyunāmā sa vasuḥ pracodito bhrātṛsnehātsaptabhiranvito'paraiḥ |babandha tāṃ gāmatha tāñchaśāpa vasiṣṭhasaṃ sthaḥ kamalodbhavaḥ prabhuḥ || 11\|22||adharmavṛttāḥ pratiyāta mānuṣīṃ yoniṃ drutaṃ yatkṛte sarva eva |dharmāccyutāḥ sa tathā'ṣṭāyurāpyatāmanye punaḥ kṣipramato vimokṣyatha || 11\|23||pracodayāmāsa ca yā kumārge patiṃ hi sā'mbeti nareṣu jātā |abhartṛkā puṃ stvasamāśrayeṇa patyurmṛtau kāraṇatvaṃ vrajeta || 11\|24||bhavatvasau brahmacaryaikaniṣṭho mahān virodhaśca tayorbhaveta |sa garbhavāsāṣṭakaduḥkhameva samāpnutāṃ śaratalpe śayānaḥ || 11\|25||mṛtyaṣṭakotthāmapi vedanāṃ saḥ prāpnotu śastrairbahudhā nikṛttaḥ |itīritāste kamalodbhavaṃ taṃ jñātvā samutsṛjya ca gāṃ praṇemuḥ || 11\|26||na mānuṣīṃ garbhamavāpnumo vayaṃ bhavatvayaṃ sarvavitkīrtimāṃśca |mahāstravettā bhavadaṃ śayuktastathā balaṃ no'khilānāmupaitu || 11\|27||itīrite'stvityuditāḥ svayambhuvā vasiṣṭhasaṃ sthena surāpagāṃ yayuḥ |ūcustathaināmudare vayaṃ te jāyemahi kṣipramasmān hana tvam || 11\|28||itīritā sā varamāśu vavre tebhyo'pyapāpatvamatha priyatvam |teṣāṃ sadaivā'tmana ekameṣāṃ dīrghāyuṣaṃ tān suṣuve'tha śantanoḥ || 11\|29||avighnatastān vinihantumeva purā pratīpasya hi dakṣiṇorum |samāśritā kāminīvattvakāmā tatputrabhāryā bhavituṃ viḍambāt || 11\|30||tenaiva coktā bhava me sutasya bhāryā yato dakṣiṇorusthitā'si |bhāgo hi dakṣo duhituḥ snuṣāyā bhāryābhāgo vāma iti prasiddhaḥ || 11\|31||uvāca sā taṃ natu māṃ sutaste kā'sīti pṛcchennatu māṃ nivārayet |ayogyakartrīmapi kāraṇaṃ ca matkarmaṇo naiva pṛcchetkadācit || 11\|32||ckṣī|yadā trayāṇāmapi caikameṣa karoti gaccheyamahaṃ visṛjya |tadā tvadīyaṃ sutamityudīrite tatheti rājā'pyavadatpratīpaḥ || 11\|33||tathaiva putrāya ca tena tadvaco vadhūktamuktaṃ vacanāddyunadyāḥ |kanīyase sā hyavadatsutaste nānyaḥ patiḥ śantanureva me vṛtaḥ || 11\|34||tatastu sā śantanuto'ṣṭa putrānavāpya sapta nyahanattathā'ṣṭamam |gantuṃ tato matimādhāya hantumivodyogaṃ sā himṛṣā cakāra || 11\|35||avasthitirnātisukhāya mānuṣe yataḥ surāṇāmata eva gantum |aicchanna tasyā hi babhūva mānuṣo deho narottho hi tadā'sa śantanoḥ || 11\|36||tāṃ putranidhanodyuktāṃ nyavārayata śantanuḥ |kā'si tvaṃ hetunā kena haṃ si putrānnṛśaṃ savat || 11\|37||rūpaṃ suravarastrīṇāṃ tava tena na pāpakam |bhavetkarma tvadīyaṃ tanmahatkāraṇamatra hi || 11\|38||tatkāraṇaṃ vada śubhe yadi macchrotramarhati |itīritā'vadatsarvaṃ prayayau ca surāpagā || 11\|39||na dharmo devatānāṃ hi jñātavāsaściraṃ nṛṣu |kāraṇādeva hi surā nṛṣu vāsaṃ prakurvate |kāraṇāpagame yānti dharmo'pyeṣāṃ tathāvidhaḥ || 11\|40||adṛśyatvamasaṃ sparśo hyasambhāṣaṇameva ca |surairapi nṛjātaistu guhyadharmo divaukasām || 11\|41||ataḥ sā varuṇaṃ devaṃ pūrvabhartāramapyamum |nṛjātaṃ śantanuṃ tyaktvā prayayau varuṇālayam || 11\|42||sutamaṣṭamamādāya bharturevāpyanujñayā |vadhodyogānnivṛttā sā dadau putraṃ bṛhaspatau || 11\|43||devavrato'sāvanuśāsanāya mātrā datto devagurau śatārddham |ckṣīi|saṃ vatsarāṇāmakhilāṃśca vedān samabhyasattadvaśagāntarātmā || 11\|44||tataśca mātrā jagatāṃ garīyasyanantapāre'khilasadguṇārṇave |rāme bhṛgūṇāmadhipe pradattaḥ śuśrāva tattvaṃ ca śatārddhavarṣam || 11\|45||sa pañcaviṃ śatpunarabdakānāmastrāṇi cābhyasya paterbhṛgūṇām |mātrā samānīya taṭe nije tu saṃ sthāpitaḥ prārpayituṃ svapitre || 11\|46||sa tatra baddhvā śarapañjareṇa gaṅgāṃ vijahre'sya pitā tadaiva |vrajanmṛgārthī tṛṣito vilokayan gaṅgāmatoyāmabhavatsuvismitaḥ || 11\|47||sa mārgayāmāsa tato'sya hetujñaptyai tadā svaṃ ca dadarśa sūnum |krīḍantamastreṇa babhūva so'pi kṣaṇādadṛśyaḥ pitṛdarśanādanu || 11\|48||mīmāṃ samānaṃ tamavāpa gaṅgā sutaṃ samādāya patiṃ jagāda ca |ayaṃ sutaste paramāstravettā samarpito vīryabalopapannaḥ || 11\|49||asyāgrajāḥ svāṃ sthitimeva yātā hareḥ padāmbhojasupāvite jale |tanūrmadīye praṇidhāya tattvaṃ tānmā śuco'nena ca modamānaḥ || 11\|50||iti pradāyāmumadṛśyatāmagādgaṅgā tamādāya yayau svakaṃ gṛham |rājā'bhiṣicyātha ca yauvarājye mumoda tatsadguṇatarpito bhṛśam || 11\|51||punaḥ sa pitrā'numato bṛhaspateravāpa vedān puruṣāyuṣo'rddhataḥ |rāmāttathā'strāṇi punastvavāpa tāvadbhirabdaistriśataiśca tattvam || 11\|52||sa sarvavittvaṃ samavāpya rāmātsamastavidyādhipaterguṇārṇavāt |pituṃ samīpaṃ samavāpya taṃ ca śuśrūṣamāṇaḥ pramumoda vīraḥ || 11\|53||yadaiva gaṅgā suṣuve'ṣṭamaṃ sutaṃ tadaiva yāto mṛgayāṃ sa śantanuḥ |śaradvato jātamapaśyaduttamaṃ vane visṛṣṭaṃ mithunaṃ tvayonijam || 11\|54||śaradvāṃ stu tapaḥ kurvan dadarśa sahasorvaśīm |caskanda retastasyātha śarastambe tato'bhavat || 11\|55||ckṣiv|viṣkambho nāma rudrāṇāṃ bhūbhāraharaṇe'ṅgatām |hareḥ prāptuṃ tathā tārā bhāryā yā hibṛhaspateḥ || 11\|56||tāvubhau śantanurdṛṣṭvā kṛpāviṣṭaḥ svakaṃ gṛham |nināya nāma cakre ca kṛpāyā viṣayau yataḥ |kṛpaḥ kṛpīti sa kṛpastapo viṣṇoścakāra ha || 11\|57||tasya prītastadā viṣṇuḥ sarvalokeśvareśvaraḥ |prādādeṣyatsaptarṣitvamāyuḥ kalpāntameva ca |sa śantanugṛhe tiṣṭhan devavratasakhā'bhavat || 11\|58||putravacchantanoścā'sītsa ca putravadeva tat |mithunaṃ pālayāmāsa sa kṛpo'strāṇyavāpa ca || 11\|59||sarvavedānadhijagau sarvaśāstrāṇi kauśikāt |tattvajñānaṃ tathā vyāsādāpya sarvajñatāṃ gataḥ || 11\|60||yadā hijātaḥ sa kṛpastadaiva bṛhaspateḥ sūnuragācca gaṅgām |snātuṃ ghṛtācīṃ sa dadarśa tatra ślathaddukūlāṃ suravaryakāminīm || 11\|61||taddarśanātskannamathendriyaṃ sa droṇe dadhārā'śu tato'bhavatsvayam |ambhojajāveśayuto bṛhaspatiḥ kartuṃ hareḥ karma bhuvo bharoddhṛtau || 11\|62||droṇetināmāsya cakāra tāto munirbharadvāja utāsya vedān |adhyāpayāmāsa saśāstrasaṅghān sarvajñatāmāpa ca so'cireṇa || 11\|63||kāle ca tasmin pṛṣato'napatyo vane tu pāñcālapatiścacāra |tapo mahattasya tathā varāpsarāvalokanātskanditamāśu retaḥ || 11\|64||sa tadvilajjāvaśataḥ padena samākramattasya babhūva sūnuḥ |hahū tunāmnā sa viriñcagāyako nāmnā'vaho yo marutāṃ tadaṃ śayuk || 11\|65||sa droṇatātātsamavāpa vedānastrāṇi vidyāśca tathā samastāḥ |droṇena yuktaḥ sa tadā guroḥ sutaṃ sahaiva nau rājyamiti hyavādīt || 11\|66||ckṣv|pade drutatvāddrupadābhidheyaḥ sa rājyamāpātha nijāṃ kṛpīṃ saḥ |droṇo'pi bhāryāṃ samavāpya sarvapratigrahojjhaśca pure'vasatsukhī || 11\|67||siloñchavṛttyaiva hi vartayan sa dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |uvāsa nāgākhyapure sakhā sa devavratasyātha kṛpasya caiva || 11\|68||teṣāṃ samāno vayasā virāṭastvabhūddhahā nāma vidhātṛgāyakaḥ |marutsu yo vivaho nāma tasyāpyaṃ śena yukto nijadharmavartī || 11\|69||tataḥ kadācinmṛgayāṃ gataḥ sa dadarśa kanyāpravarāṃ tu śantanuḥ |yā pūrvasarge pitṛputrikā satī cacāra viṣṇostapa uttamaṃ ciram || 11\|70||yasyai varaṃ viṣṇuradātpurā'haṃ sutastava syāmiti yā vasoḥ sutā |jātā punardāśagṛhe vivarddhitā vyāsātmanā viṣṇurabhūcca yasyām || 11\|71||taddarśanānnṛpatirjātahṛcchrayo vavre pradānāya ca dāśarājam |ṛte sa tasyāstanayasya rājyaṃ naicchaddātuṃ tāmathā'yādgṛhaṃ svam || 11\|72||taccintayā glānamukhaṃ janitraṃ dṛṣṭvaiva devavrata āśvapṛcchat |tatkāraṇaṃ sārathimasya tasmācchrutvā'khilaṃ dāśagṛhaṃ jagāma || 11\|73||sa tasya viśvāsakṛte pratijñāṃ cakāra nāhaṃ karavāṇi rājyam |tathaiva me santatito bhayaṃ te vyaitūrdhvaretāḥ satataṃ bhavāni || 11\|74||bhīmavratatvāddhi tadā'sya nāma kṛtvā devā bhīṣma iti hyacīklṛpan |prasūnavṛṣṭiṃ sa ca dāśadattāṃ kāl\| īṃ samādāya pituḥ samarpayat || 11\|75||jñātvā tutāṃ rājaputrīṃ guṇāḍhyāṃ satyasya viṣṇormātaraṃ nāmatastat |loke prasiddhāṃ satyavatītyudārāṃ vivāhayāmāsa pituḥ sa bhīṣmaḥ || 11\|76||prāyaḥ satāṃ na manaḥ pāpamārge gacchediti hyātmamanaśca saktam |jñātvā'pi tāṃ dāśagṛhe vivarddhitāṃ jagrāha saddharmarataśca śantanuḥ || 11\|77||svacchandamṛtyutvavaraṃ pradāya tathā'pyajeyatvamadhṛṣyatāṃ ca |yuddheṣu bhīṣmasya nṛpottamaḥ sa reme tayaivābdagaṇān bahūṃśca || 11\|78||ckṣvi|lebhe sa citrāṅgadamatra putraṃ tathā dvitīyaṃ ca vicitravīryam |tayośca bālye vyadhunoccharīraṃ jīrṇena dehena hi kiṃ mameti || 11\|79||svecchayā varuṇatvaṃ sa prāpa nānicchayā tanuḥ |tasmin kāle tyajyate hi balavadbhirvadhaṃ vinā || 11\|80||atisaktāstapohīnāḥ kathañcinmṛtimāpnuyuḥ |anicchayā'pi hi yathā mṛtaścitrāṅgadānujaḥ || 11\|81||athaurdhvadaihikaṃ kṛtvā piturbhīṣmo'bhyaṣecayat |rājye citrāṅgadaṃ vīraṃ yauvarājye'sya cānujam || 11\|82||citrāṅgadena nihato nāma svaṃ tvaparityajan |citrāṅgado'kṛtodvāho gandharveṇa mahāraṇe |vicitravīryaṃ rājānaṃ kṛtvā bhīṣmo'nvapālayat || 11\|83||atha kāśisutāstisrastadarthaṃ bhīṣma āharat |ambāmapyambikānāmnīṃ tathaivāmbālikāṃ parām || 11\|84||pāṇigrahaṇakāle tu brahmadattasya vīryavān |vijitya taṃ sālvarājaṃ sametān kṣatriyānapi || 11\|85||ambikāmbālike tatra saṃ vādaṃ cakratuḥ śubhe |ambā sā bhīṣmabhāryaiva pūrvadehe tu naicchata || 11\|86||śāpāddhiraṇyagarbhasya sālvakāmā'hamityapi |uvāca tāṃ sa tatyāja sā'gamatsālvameva ca || 11\|87||tenāpi samparityaktā parāmṛṣṭeti sā punaḥ |bhīṣmamāpa sa nāgṛhṇātprayayau sā'pi bhārgavam || 11\|88||bhrāturvivāhayāmāsa so'mbikāmbālike tataḥ |bhīṣmāya tu yaśo dātuṃ yuyudhe tena bhārgavaḥ || 11\|89||ckṣvī'nantaśaktirapi sa na bhīṣmaṃ nijaghāna ha |nacāmbāṃ grāhayāmāsa bhīṣmakāruṇyayantritaḥ || 11\|90||anantaśaktiḥ sakalāntarātmā yaḥ sarvavitsarvavaśī ca sarvajit |na yatsamo'nyo'sti kathañca kutracitkathaṃ hyaśaktiḥ paramasya tasya || 11\|91||bhīṣmaṃ svabhaktaṃ yaśasā'bhipūrayan vimohayannāsurāṃścaiva rāmaḥ |jitvaiva bhīṣmaṃ na jaghāna devo vācaṃ ca satyāmakarotsa tasya || 11\|92||viddhavanmugdhavaccaiva keśavo vedanārtavat |darśayannapi mohāya naiva viṣṇustathā bhavet |evamādipurāṇotthavākyādrāmaḥ sadā jayī || 11\|93||yaśo bhīṣmasya datvā tu so'mbāṃ ca śaraṇāgatām |unmucya bhartṛdveṣotthātpāpāttenā'śvayojayat || 11\|94||anantaraṃ śikhaṇḍitvāttadā sā śāṅkaraṃ tapaḥ |bhīṣmasya nidhanārthāya puṃ stvārthaṃ ca cakāra ha || 11\|95||bhīṣmo yathā tvāṃ gṛhṇīyāttathā kuryāmitīritam |rāmeṇa satyaṃ taccakre bhīṣme dehāntaraṃ gate || 11\|96||rudrastu tasyāstapasā tuṣṭaḥ prādādvaraṃ tadā |bhīṣmasya mṛtihetutvaṃ kālātpundehasambhavam || 11\|97||mālāṃ ca ya imāṃ mālāṃ gṛhṇīyātsa haniṣyati |bhīṣmamityeva tāṃ mālāṃ gṛhītvā sā nṛpān yayau || 11\|98||tāṃ na bhīṣmabhayātke'pi jagṛhustāṃ hi sā tataḥ |drupadasya gṛhadvāri nyasya yogāttanuṃ jahau || 11\|99||etasminneva kāle tu sutārthaṃ drupadastapaḥ |cakāra śambhave cainaṃ so'bravītkanyakā tava || 11\|100||bhūtvā bhaviṣyati pumāniti sāmbā tato'jani |ckṣvīiṃāmnā śikhaṇḍinī tasyāḥ puṃ vatkarmāṇi cākarot || 11\|101||tasyai pāñcālarājaḥ sa daśārṇādhipateḥ sutām |udvāhayāmāsa sā tāṃ puṃ veṣeṇaiva gūhitām |anyatra mātāpitrostu na vijñātāṃ bubodha ha || 11\|102||dhātryai nyavedayatsā'tha tatpitre sā nyavedayat |sa kruddhaḥ preṣayāmāsa nihanmi tvāṃ sabāndhavam |iti pāñcālarājāya nirjagāma ca senayā || 11\|103||viśvasya vākyaṃ rudrasya pumāneveti pārṣataḥ |preṣayāmāsa dhigbuddhirbhinnā tebālavākyataḥ |aparīkṣakasya te rāṣṭraṃ kathamityeva narmakṛt || 11\|104||atha bhāryāsametaṃ taṃ pitaraṃ cintayā'kulam |dṛṣṭvā śikhaṇḍinī duḥkhānmannimittānna naśyatu || 11\|105||iti matvā vanāyaiva yayau tatra ca tumburuḥ |sthūṇākarṇābhidheyastāmapaśyaddṛḍhakarṇataḥ || 11\|106||sa tasyā akhilaṃ śrutvā kṛpāṃ cakre mahāmanāḥ |sa tasyai svaṃ vapuḥ prādāttadīyaṃ jagṛhe tathā |aṃ śena puṃ svabhāvārthaṃ pūrvadehe samāsthitaḥ || 11\|107||puṃ sāṃ strītvaṃ bhavetkvāpi tathā'pyante pumān bhavet |strīṇāṃ naiva hi puṃ stvaṃ syādbalavatkāraṇairapi || 11\|108||ataḥ śivavare'pyeṣāṃ jajñe yoṣaiva nānyathā |paścātpundehamapi sā praviveśaiva puṃ yutam || 11\|109||nāsyā dehaḥ puṃ stvamāpa naca puṃ sā'nadhiṣṭhite |puṃ dehe nyavasatsā'tha gandharveṇa tvadhiṣṭhitam |gāndharvaṃ dehamāviśya svakīyaṃ bhavanaṃ yayau || 11\|110||tasyāstaddehasādṛśyaṃ gandharvasya prasādataḥ |ckṣikṣ\|prāpa gandharvadeho'pi tayā paścādadhiṣṭhitaḥ || 11\|111||śvo dehi mama dehaṃ me svaṃ ca dehaṃ samāviśa |ityuktvā sa tu gandharvaḥ kanyādehaṃ samāsthitaḥ |uvāsaiva vane tasmin dhanadastatra cā'gamat || 11\|112||apratyutthāyinaṃ tantulīyamānaṃ vilajjayā |śaśāpa dhanado devaściramitthaṃ bhaveti tam || 11\|113||yadā yuddhe mṛtiṃ yāti sā kanyā puntanusthitā |tadā puṃ stvaṃ punaryāsi capalatvāditīritaḥ || 11\|114||tathā'vasatsa gandharvaḥ kanyā pitroraśeṣataḥ |kathayāmāsānubhūtaṃ tau bhṛśaṃ mudamāpatuḥ || 11\|115||parīkṣya tāmupāyaiśca śvaśuro lajjito yayau |śvobhūte sā tu gandharvaṃ prāpya tadvacanātpunaḥ || 11\|116||yayau tenaiva dehena puṃ stvameva samāśritā |sa śikhaṇḍī nāmato'bhūdastraśastrapratāpavān || 11\|117||vicitravīryaḥ pramadādvayaṃ tatsamprāpya reme'bdagaṇān susaktaḥ |tatyāja dehaṃ ca sa yakṣmaṇā'rditastato'sya mātā'smaradāśu kṛṣṇam || 11\|118||āvirbabhūvā'śu jagajjanitro janārdano janmajarābhayāpahaḥ |samastavijñānatanuḥ sukhārṇavaḥ sampūjayāmāsa ca taṃ janitrī || 11\|119||taṃ bhīṣmapūrvaiḥ paramādarārcitaṃ svabhiṣṭutaṃ cāvadadasya mātā |putrau mṛtau me natu rājyamaicchadbhīṣmo mayā nitarāmarthito'pi || 11\|120||kṣetre tato bhrāturapatyamuttamamutpādayāsmatparamādarārthitaḥ |itīritaḥ praṇataścāpyabhiṣṭuto bhīṣmādibhiścā'ha jagadgururvacaḥ || 11\|121||ṛte ramāṃ jātu mamāṅgayogayogyā'ṅganā naiva surālaye'pi |tathā'pi te vākyamahaṃ kariṣye sāṃ vatsaraṃ sā caratu vrataṃ ca || 11\|122||ckṣkṣ|sā pūtadehā'tha ca vaiṣṇavavratānmattaḥ samāpnotu sutaṃ variṣṭham |itīrite rāṣṭramupaiti nāśamiti bruvantīṃ punarāha vākyam || 11\|123||saumyasvarūpo'pyatibhīṣaṇaṃ mṛṣā taccakṣuṣo rūpamahaṃ pradarśaye |saheta sā tadyadi putrako'syā bhavedguṇāḍhyo balavīryayuktaḥ || 11\|124||itīrite'stvityuditastayā'gamatkṛṣṇo'mbikāṃ sā tu bhiyā nyamīlayat |abhūcca tasyāṃ dhṛtarāṣṭranāmako gandharvarāṭpavanāveśayuktaḥ || 11\|125||sa mārutāveśabalādbalādhiko babhūva rājā dhṛtarāṣṭranāmā |adādvaraṃ cāsya balādhikatvaṃ kṛṣṇo'ndha āsītsa tu mātṛdoṣataḥ || 11\|126||jñātvā tamandhaṃ punareva kṛṣṇaṃ mātā'bravījjanayānyaṃ guṇāḍhyam |ambālikāyāmiti tattathā'karodbhayāttu sā pāṇḍurabhūnmṛṣādṛk || 11\|127||parāvaho nāma maruttato'bhavadvarṇena pāṇḍuḥ sa hi nāmataśca |sa cā'sa vīryādhika eva vāyorāveśataḥ sarvaśastrāstravettā || 11\|128||tasmai tathā balavīryādhikatvavaraṃ prādātkṛṣṇa evātha pāṇḍum |vijñāya taṃ prāha punaśca mātā nirdoṣamanyaṃ janayottamaṃ sutam || 11\|129||uktveti kṛṣṇaṃ punareva ca snuṣāmāha tvayā'kṣṇorhi nimīlanaṃ purā |kṛtaṃ tataste suta āsa cāndhastataḥ punaḥ kṛṣṇamupāsva bhaktitaḥ || 11\|130||itīritā'pyasya hi māyayā sā bhītā bhujiṣyāṃ kumatirnyayojayat |sā taṃ parānandatanuṃ guṇārṇavaṃ samprāpya bhaktyā parayaiva reme || 11\|131||tasyāṃ sa devo'jani dharmarājo māṇḍavyaśāpādya uvāha śūdratām |vasiṣṭhasāmyaṃ samabhīpsamānaṃ prācyāvayannicchayā śāpamāpa || 11\|132||ayogyasamprāptikṛtaprayatnadoṣātsamāropitameva śūle |corairhṛte'rthe'pitu corabud|hdhyā makṣīvadhādityavadadyamastam || 11\|133||nāsatyatā tasya ca tatra hetutaḥ śāpaṃ gṛhītuṃ sa tathaiva coktvā |ckṣkṣi'vāpa śūdratvamathāsya nāma cakre kṛṣṇaḥ sarvavittvaṃ tathā'dāt || 11\|134||vidyāraterviduro nāma cāyaṃ bhaviṣyati jñānabalopapannaḥ |mahādhanurbāhubalādhikaśca sunītimānityavadatsa kṛṣṇaḥ || 11\|135||jñātvā'sya śūdratvamathāsya mātā punaśca kṛṣṇaṃ praṇatā yayāce |ambālikāyāṃ janayānyamityatho naicchatsa kṛṣṇo'bhavadapyadṛśyaḥ || 11\|136||yogyāni karmāṇi tatastu teṣāṃ cakāra bhīṣmo munibhiryathāvat |vidyāḥ samastā adadācca kṛṣṇasteṣāṃ pāṇḍorastraśastrāṇi bhīṣmaḥ || 11\|137||te sarvavidyāpravarā babhūvurviśeṣato viduraḥ sarvavettā |pāṇḍuḥ samastāstravidekavīro jigāya pṛthvīmakhilāṃ dhanurdharaḥ || 11\|138||gavadgaṇādāsa tathaiva sūtātsamastagandharvapatiḥ sa tumburuḥ |ya udvaho nāma maruttadaṃ śayukto vaśī sañjayanāmadheyaḥ || 11\|139||vicitravīryasya sa sūtaputraḥ sakhā ca teṣāmabhavatpriyaśca |samastavinmatimān vyāsaśiṣyo viśeṣato dhṛtarāṣṭrānuvartī || 11\|140||gāndhārarājasya sutāmuvāha gāndhārināmnīṃ subalasya rājā |jyeṣṭho jyeṣṭhāṃ śakunerdvāparasya nāstikyarūpasya kukarmahetoḥ || 11\|141||śūrasya putrī guṇaśīlarūpayuktā dattā sakhyureva svapitrā |nāmnā pṛthā kuntibhojasya tena kuntī bhāryā pūrvadehe'pi pāṇḍoḥ || 11\|142||kūrmaśca nāmnā marudeva kuntibhojo'thaināṃ varddhayāmāsa samyak |tatrā'gamacchaṅkarāṃ śo'tikopo durvāsāstaṃ prāha māṃ vāsayeti || 11\|143||tamāha rājā yadi kanyakāyāḥ kṣamiṣyase śaktitaḥ karma kartryāḥ |sukhaṃ vasetyomiti tena coktaḥ śuśrūṣaṇāyā'diśadāśu kuntīm || 11\|144||cakāra karma sā pṛthā muneḥ sukopanasya hi |yathā naśakyate paraiḥ śarīravāṅmanonugā || 11\|145||ckṣkṣī|sa vatsaratrayodaśaṃ tayā yathāvadarcitaḥ |upādiśatparaṃ manuṃ samastadevavaśyadam || 11\|146||ṛtau tu sā samāplutā parīkṣaṇāya tanmanoḥ |samāhvayaddivākaraṃ sa cā'jagāma tatkṣaṇāt || 11\|147||tato na sā visarjituṃ śaśāka taṃ vinā ratim |suvākyaprayatnato'pi tāmathā'sasāda bhāskaraḥ || 11\|148||sa tatra jajñivān svayaṃ dvitīyarūpako vibhuḥ |savarmadivyakuṇḍalo jvalanniva svatejasā || 11\|149||purā savālimāraṇaprabhūtadoṣakāraṇāt |sahasravarmanāminā'sureṇa veṣṭito'jani || 11\|150||yathā grahairvidūṣyate matirnṛṇāṃ tathaiva hi |abhūcca daityadūṣitā matirdivākarātmanaḥ || 11\|151||tathā'pi rāmasevanāddhareśca sannidhānayuk |sudarśanīyakarṇataḥ sa karṇanāmako'bhavat || 11\|152||sa ratnapūrṇamañjuṣāgato visarjito jale |janāpavādabhītitastayā yamasvasurdrutam || 11\|153||nadīpravāhato gataṃ dadarśa sūtanandanaḥ |tamagrahītsaratnakaṃ cakāra putrakaṃ nijam || 11\|154||sūtenādhirathena lāl| itatanustadbhāryayā rādhayāsaṃ vṛddho nikhilāḥ śrutīradhijagau śāstrāṇi sarvāṇi ca |bālyādeva mahābalo nijaguṇaiḥ sambhāsamāno'vasannamnā'sau vasuṣeṇatāmagamadasyā'sīd|hdhyamā tadvasu || 11\|155||atha kuntī dattā sā pāṇḍoḥ so'pyetayā ciraṃ reme |śūrācchūdryāṃ jātāṃ viduro'vahadāruṇīṃ guṇāḍhyāṃ ca || 11\|156||ckṣkṣīi'tha cartāyananāmā madreśaḥ śakratulyaputrārthī |kanyāratnaṃ cecchaṃścakre brāhmaṃ tapo varaṃ cā'pa || 11\|157||prahlādāvarajo yaḥ sahlādo nāmato harerbhaktaḥ |so'bhūdbrahmavarānte vāyorāveśayuksuto rājñaḥ || 11\|158||sa mārutāveśavaśātpṛthivyāṃ balādhiko'bhūdvarataśca dhātuḥ |śalyaśca nāmnā'khilaśatruśalyo babhūva kanyā'sya ca mādrināmnī || 11\|159||sā pāṇḍubhāryaiva ca pūrvajanmanyabhūtpunaśca pratipāditā'smai |śalyaśca rājyaṃ pitṛdattamañjo jugopa dharmeṇa samastaśāstravit || 11\|160||athāṅganāratnamavāpya taddvayaṃ pāṇḍustu bhogān bubhuje yatheṣṭataḥ |apīpaladdharmasamāśrayo mahīṃ jyeṣṭhāpacāyī viduroktamārgataḥ || 11\|161||bhīṣmo hi rāṣṭre dhṛtarāṣṭrameva saṃ sthāpya pāṇḍuṃ yuvarājameva |cakre tathā'pyandha iti sma rājyaṃ cakāra nāsāvakarocca pāṇḍuḥ || 11\|162||bhīṣmāmbikeyoktiparaḥ sadaiva pāṇḍuḥ śaśāsāvanimekavīraḥ |athā'mbikeyo bahubhiśca yajñairīje sapāṇḍuśca mahādhanaughaiḥ || 11\|163||naiṣā virodhe kurupāṇḍavānāṃ tiṣṭhediti vyāsa udīrṇasadguṇaḥ |svamātaraṃ svāśramameva ninye snuṣe ca tasyā yayatuḥ sma tāmanu || 11\|164||sutoktamārgeṇa vicintya taṃ hariṃ sutātmanā brahmatayā casā yayau |paraṃ padaṃ vaiṣṇavameva kṛṣṇaprasādataḥ svaryayatuḥ snuṣe ca || 11\|165||mātā casā vidurasyā'pa lokaṃ vairiñcamanveva gatā'mbikāṃ satī |vyāsaprasādātsutasadguṇaiśca kālena muktiṃ ca jagāma sanmatiḥ || 11\|166||ambālikā'pi kramayogato'gātparāṃ gatiṃ naiva tathā'mbikā yayau |yathāyathā viṣṇuparaścidātmā tathātathā hyasya gatiḥ paratra || 11\|167||pāṇḍustato rājyabharaṃ nidhāya jyeṣṭhe'nuje caiva vanaṃ jagāma |patnīdvayenānugato badaryāmuvāsa nārāyaṇapālitāyām || 11\|168||ckṣkṣiv|gṛhāśrameṇaiva vane nivāsaṃ kurvan sa bhogān bubhuje tapaśca |cakre munīndraiḥ sahito jagatpatiṃ ramāpatiṃ bhaktiyuto'bhipūjayan || 11\|169||sa kāmato hariṇatvaṃ prapannaṃ daivādṛṣiṃ grāmyakarmānuṣaktam |viddhvā śāpaṃ prāpa tasmātstriyā yuṅmariṣyasītyeva babhūva cā'rtaḥ || 11\|170||nyasiṣṇuruktaḥ pṛthayā sa neti praṇāmapūrvaṃ nyavasattathaiva |tābhyāṃ sametaḥ śataśṛṅgaparvate nārāyaṇasyā'śramamadhyage puraḥ || 11\|171||tapo nitāntaṃ sa cacāra tābhyāṃ samanvitaḥ kṛṣṇapadāmbujāśrayaḥ |tatsaṅgapūtadyusaridvarāmbhaḥ sadāvagāhātipavitritāṅgaḥ || 11\|172||etasminneva kāle kamalabhavaśivāgresarāḥ śakrapūrvā |bhūmyā pāpātmadaityairbhuvi kṛtanilayairākramaṃ cāsahantyā |īyurdevādidevaṃ śaraṇamajamuruṃ pūrṇaṣāḍguṇyamūrtiṃkṣīrābdhau nāgabhoge śayitamanupamānandasandohadeham || 11\|173||ūcuḥ paraṃ puruṣamenamanantaśaktiṃ sūktena te'bjajamukhā api pauruṣeṇa |stutvā dharā'suravarākramaṇātpareśa khinnā yato hi vimukhāstava te'tipāpāḥ || 11\|174||dussaṅgatirbhavati bhāravadeva deva nityaṃ satāmapi hi naḥ śṛṇu vākyamīśa |pūrvaṃ hatā ditisutā bhavatā raṇeṣu hyasmatpriyārthamadhunā bhuvi te'bhijātāḥ || 11\|175||āsītpurā ditisutairamarottamānāṃ saṅgrāma uttamagajāśvarathadvipadbhiḥ |akṣohiṇī śatamahaughamahaughameva sainyaṃ surātmakamabhūtparamāstrayuktam |tasmānmahaughaguṇamāsa mahāsurāṇāṃ sainyaṃ śilāgirimahāstradharaṃ sughoram || 11\|176||teṣāṃ rathāśca bahunalvaparipramāṇā devāsurapravarakārmukabāṇapūrṇāḥ |nānāmbarābharaṇaveṣavarāyudhāḍhyā devāsurāḥ sasṛpurāśu parasparaṃ te || 11\|177||jaghnurgirīndratal| amuṣṭimahāstraśastraiścakrurnadīśca rudhiraughavahā mahaugham |tatra sma devavṛṣabhairasureśacamvā yuddhe nisūdita utaughabalaiḥ śatāṃ śaḥ || 11\|178||athā'tmasenāmavamṛdyamānāṃ vīkṣyāsuraḥ śambaranāmadheyaḥ |ckṣkṣv|sasāra māyāvidasaṃ hyamāyo varādumeśasya surān vimohayan || 11\|179||māyāsahasreṇa surāḥ samardditā raṇe viṣeduḥ śaśisūryamukhyāḥ |tān vīkṣya vajrī paramāṃ tu vidyāṃ svayambhudattāṃ prayuyoja vaiṣṇavīm || 11\|180||samastamāyāpahayā tayaiva varādrameśasya sadā'pyasaṃ hyayā |māyā vineśurditijendrasṛṣṭā vārīśavahnīndramukhāśca mocitāḥ || 11\|181||yamendusūryādisurāstato'surānnijaghnurāpyāyitavikramāstadā |sureśvareṇorjitapauruṣā bahūn vajreṇa vajrī nijaghāna śambaram || 11\|182||tasmin hate dānavalokapāle diteḥ sutā dudruvurindrabhīṣitāḥ |tān vipracittirvinivārya dhanvī sasāra śakrapramukhān surottamān || 11\|183||varādajeyena vidhātureva surottamāṃ stena śarairnipātitān |nirīkṣya śakraṃ ca vimohitaṃ drutaṃ nyavārayattaṃ pavanaḥ śaraughaiḥ || 11\|184||astrāṇi tasyāstravarairnivārya cikṣepa tasyorasi kāñcanīṃ gadām |vicūrṇito'sau nipapāta merau mahābalo vāyubalābhinunnaḥ || 11\|185||athā'sasādā'śu sa kālanemistvadājñayā yasya varaṃ dadau purā |sarvairajeyatvamajo'suraḥ sasahasraśīrṣo dvisahasrabāhuyuk || 11\|186||tamāpatantaṃ prasamīkṣya mārutastvadājñayā dattavarastvayaiva |hantavya ityasmaradāśu hi tvāṃ tadā'virāsīstvamanantapauruṣaḥ || 11\|187||tamastraśastrāṇi bahūni bāhubhiḥ pravarṣamāṇaṃ bhuvanāptadeham |cakreṇa bāhūn vinikṛtya kāni ca nyavedayaścā'śu yamāya pāpam || 11\|188||tato'surāste nihatā aśeṣāstvayā tribhāgā nihatāścaturtham |jaghāna vāyuḥ punareva jātāste bhūtal\| e dharmabalopapannāḥ || 11\|189||rājñāṃ mahāvaṃ śasujanmanāṃ tu teṣāmabhūddharmamatirvipāpā |śikṣāmavāpya dvijapuṅgavānāṃ tvadbhaktirapyeṣu hikācana syāt || 11\|190||ckṣkṣvi|tvadbhaktileśābhiyutaḥ sukarmā vrajenna pāpāṃ tu gatiṃ kathañcit |daityeśvarāṇāṃ ca tamo'ndhameva tvayaiva klṛptaṃ nanu satyakāma || 11\|191||dharmasya mithyātvabhayādvayaṃ tvāmathāpivā daityaśubhāptibhīṣā |samprārthayāmo ditijān sukarmaṇastvadbhaktitaścyāvayituṃ ca śīghram || 11\|192||ya ugrasenaḥ suragāyakaḥ sa jāto yaduṣveṣa tathā'bhidheyaḥ |tavaiva sevārthamamuṣya putro jāto'suraḥ kālanemiḥ sa īśa || 11\|193||yastvatpriyārthaṃ na hato hi vāyunā bhavatprasādātparamīśitā'pi |sa eṣa bhojeṣu punaśca jāto varādumeśasya parairajeyaḥ || 11\|194||sa augrasene janito'sureṇa kṣetre hi tadrūpadhareṇa māyayā |gandharvijena dramil\| ena nāmnā kaṃ so jito yena varācchacīpatiḥ || 11\|195||jitvā jaleśaṃ ca hṛtāni yena ratnāni yakṣāśca jitāḥ śivasya |kanyāvanārthaṃ magadhādhipena prayojitāste ca hṛte balena || 11\|196||sa vipracittiśca jarāsuto'bhūdvarādvidhāturgiriśasya caiva |sarvairajeyo balamuttamaṃ tato jñātvaiva kaṃ sasya mudā sute dadau || 11\|197||nivārayāmāsa na kaṃ samuddhataṃ śakto'pi yo yasya bale na kaścit |tulyaḥ pṛthivyāṃ vivareṣu vā kvacidvaśe balādyo nṛpatīśca cakre || 11\|198||hatau purā yau madhukaiṭabhākhyau tvayaiva haṃ so ḍibhakaśca jātau |varādajeyau giriśasya vīrau bhaktau jarāsandhamanu sma tau śive || 11\|199||anye'pi bhūmāvasurāḥ prajātāstvayā hatā ye suradaityasaṅgare |anye tathaivāndhatamaḥ prapedire kāryā tathaiṣāṃ ca tamogatistvayā || 11\|200||vyāsāvatāre nihatastvayāyaḥ kaliḥ suśāstroktibhireva cādya |śrutvā tvaduktīḥ puruṣeṣu tiṣṭhannīṣaccakāreva manastvayīśa || 11\|201||rāmātmanā ye nihatāśca rākṣasā dṛṣṭvā balaṃ te'pi tadā tavādya |samaṃ tavānyaṃ nahi cintayanti supāpino'pīśa tathā hanūmataḥ || 11\|202||ckṣkṣvī|ye keśava tvadbahumānayuktāstathaiva vāyau nahi te tamo'ndham |yogyāḥ praveṣṭuṃ tadato hi mārgāccālyāstvayā janayitvaiva bhūmau || 11\|203||nitāntamutpādya bhavadvirodhaṃ tathāca vāyau bahubhiḥ prakāraiḥ |sarveṣu deveṣu capātanīyāstamasyathāndhe kalipūrvakāsurāḥ || 11\|204||hatau ca yau rāvaṇakumbhakarṇau tvayā tvadīyau pratihārapālau |mahāsurāveśayutau hi śāpāttvayaiva tāvadya vimocanīyau || 11\|205||yau tau tavārī ha tayoḥ praviṣṭau daityau tu tāvandhatamaḥ praveśyau |yau tau tvadīyau bhavadīyaveśma tvayā punaḥ prāpaṇīyau pareśa || 11\|206||āviśya yo balimañjaścakāra pratīpamasmāsu tathā tvayīśa |sa cāsuro balināmaiva bhūmau sālvo nāmnā brahmadattasya jātaḥ || 11\|207||māyāmayaṃ tena vimānamagryamabhedyamāptaṃ sakalairgirīśāt |vidrāvito yo bahuśastvayaiva rāmasvarūpeṇa bhṛgūdvahena || 11\|208||nāsau hataḥ śaktimatā'pi tatra kṛṣṇāvatāre sa mayaiva vadhyaḥ |ityātmasaṅkalpamṛtaṃ vidhātuṃ sa cātra vadhyo bhavatā'tipāpī || 11\|209||yadīyamāruhya vimānamasya pitā'bhavatsaubhapatiśca nāmnā |yadā sabhīṣmeṇa jitaḥ pitā'sya tadā sa sālvastapasi sthito'bhūt || 11\|210||sa cādya tasmāttapaso nivṛtto jarāsutasyānumate sthito hi |ananyavadhyo bhavatā'dya vadhyaḥ sa prāpaṇīyaśca tamasyathogre || 11\|211||yo bāṇamāviśya mahāsuro'bhūtsthitaḥ sa nāmnā prathito'pi bāṇaḥ |sa kīcako nāma babhūva rudravarādavadhyaḥ sa tamaḥ praveśyaḥ || 11\|212||atastvayā bhuvyavatīrya devakāryāṇi kāryāṇyakhilāni deva |tvameva deveśa gatiḥ surāṇāṃ brahmeśaśakrenduyamādikānām || 11\|213||tvameva nityoditapūrṇaśaktistvameva nityoditapūrṇaciddhanaḥ |ckṣkṣvīi|tvameva nityoditapūrṇasatsukhastvāddṛṅnakaścitkuta eva te'dhikaḥ || 11\|214||itīrito devavarairudāraguṇārṇavo'kṣobhyatamāmṛtākṛtiḥ |utthāya tasmātprayayāvanantasomārkakāntidyutiranvito'maraiḥ || 11\|215||sa merumāpyā'ha caturmukhaṃ prabhuryatra tvayokto'smi hi tatra sarvathā |prādurbhaviṣye bhavato hi bhaktyā vaśastvivāhaṃ svavaśo'pi cecchayā || 11\|216||brahmā praṇamyā'ha tamātmakāraṇaṃ prādāṃ purā'haṃ varuṇāya gāḥ śubhāḥ |jahāra tāstasya pitā'mṛtasravāḥ sa kaśyapo drāksahasā'tigarvitaḥ || 11\|217||mātrā tvadityā ca tathā surabhyā pracoditenaiva hṛtāsu tāsu |śrutvā jaleśātsa mayā tuśaptaḥ kṣatreṣu gojīvanako bhaveti || 11\|218||śūrātsa jāto bahugodhanāḍhyo bhūmau yamāhurvasudeva ityapi |tasyaiva bhāryā tvaditiśca devakī babhūva cānyā surabhiśca rohiṇī || 11\|219||tattvaṃ bhavasvā'śu ca devakīsutastathaiva yo droṇanāmā vasuḥ saḥ |svabhāryayā dharayā tvatpitṛtvaṃ prāptuṃ tapastepa udāramānasaḥ || 11\|220||tasmai varaḥ sa mayā sannisṛṣṭaḥ sa cā'sa nandākhya utāsya bhāryā |namnā yaśodā saca śūratātasutasya vaiśyāprabhavo'tha gopaḥ || 11\|221||tau devakīvasudevau ca tepatustapastvadīyaṃ sutamicchamānau |tvāmeva tasmātprathamaṃ pradarśya tatra svarūpaṃ hi tato vrajaṃ vraja || 11\|222||itīrite so'bjabhavena keśavastatheti coktvā punarāha devatāḥ |sarve bhavanto bhavatā'śu mānuṣe kāryānusāreṇa yathānurūpataḥ || 11\|223||athāvatīrṇāḥ sakalāśca devatā yathāyathaivā'ha haristathātathā |vitteśvaraḥ pūrvamabhūddhi bhaumāddhareḥ sutatve'pi tadicchayā'surāt || 11\|224||pāpena tenāpahṛto hi hastī śivapradattaḥ supratīkābhidhānaḥ |tadarthamevāsya suto'bhijāto dhaneśvaro bhagadattābhidhānaḥ || 11\|225||ckṣkṣikṣṃahāsurasyāṃ śayutaḥ sa eva rudrāveśādbalavānastravāṃśca |śiṣyo mahendrasya hate babhūva tāte svadharmābhirataśca nityam || 11\|226||abhūcchinirnāma yadupravīrastasyā'tmajaḥ satyaka āsa tasmāt |kṛṣṇaḥ pakṣo yuyudhānābhidheyo gurutmato'ṃ śena yuto babhūva || 11\|227||yaḥ saṃ vaho nāma maruttadaṃ śaścakrasya viṣṇośca babhūva tasmin |yaduṣvabhūddhṛdiko bhojavaṃ śe sitaḥ pakṣastasya suto babhūva || 11\|228||sa pāñcajanyāṃ śayuto marutsu tathā'ṃ śayuktaḥ pravahasya vīraḥ |nāmāsya cābhūtkṛtavarmetyathānye ye yādavāste'pi surāḥ sagopāḥ || 11\|229||ye pāṇḍavānāmabhavan sahāyā devāśca devānucarāḥ samastāḥ |anye tu sarve'pyasurā hi madhyamā yemānuṣāste calabuddhipravṛttayaḥ || 11\|230||li ṅgaṃ surāṇāṃ hi paraiva bhaktirviṣṇau tadanyeṣu ca tatpratīpatā |ato'tra yeye haribhaktitatparāstete surāstadbharitā viśeṣataḥ || 11\|231||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेभगवदवतारप्रतिज्ञा नाम एकादशोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayebhagavadavatārapratijñā nāma ekādaśo'dhyāyaḥ ||

(पाण्डवोत्पत्तिः )ॐ । बभूव गन्धर्वमुनिस्तु देवकः स आस सेवार्थमथाऽहुकाद्धरेः ।स उग्रसेनावरजस्तथैव नामास्य तस्मादजनि स्म देवकी ॥ १२\।१॥अन्याश्च याः काश्यपस्यैव भार्या ज्येष्ठां तु तामाहुक आत्मपुत्रीम् ।चकार तस्माद्धि पितृष्वसा सा स्वसा च कं सस्य बभूव देवकी ॥ १२\।२॥सैवादितिर्वसुदेवस्य दत्ता तस्या रथं मङ्गल्। अं कं स एव ।सं यापयामास तदा हि वायुर्जगाद वाक्यं गगनस्थितोऽमुम् ॥ १२\।३॥विनाऽपराधं न ततो गरीयसो न मातुलो वध्यतामेति विष्णोः ।लोकस्य धर्माननुवर्ततोऽतः पित्रोर्विरोधार्थमुवाच वायुः ॥ १२\।४॥मृत्युस्तवास्या भविताऽष्टमः सुतो मूढेति चोक्तो जगृहे कृपाणाम् ।पुत्रान् समर्प्यास्य च शूरसूनुर्विमोच्य तां तत्सहितो गृहं ययौ ॥ १२\।५॥षट्कन्यकाश्चावरजा गृहीतास्तेनैव ताभिश्च मुमोद शूरजः ।बाह्लीकपुत्री च पुरा गृहीता पुराऽस्य भार्या सुरभिस्तु रोहिणी ॥ १२\।६॥राज्ञश्च काशिप्रभवस्य कन्यां स पुत्रिकापुत्रकधर्मतोऽवहत् ।कन्यां तथा करवीरेश्वरस्य धर्मेण तेनैव दितिं दनुं पुरा ॥ १२\।७॥यो मन्यते विष्णुरेवाहमित्यसौ पापो वेनः पौण्ड्रको वासुदेवः ।जातः पुनः शूरजात्काशिजायां नान्यो मत्तो विष्णुरस्तीति वादी ॥ १२\।८॥धुन्धुर्हतो यो हरिणा मधोः सुत आसीत्सुतायां करवीरेश्वरस्य ।सृगालनामा वासुदेवोऽथ देवकीमुदूह्य शौरिर्न ययावुभे ते ॥ १२\।९॥ततस्तु तौ वृष्णिशत्रू बभूवतुर्ज्येष्ठौ सुतौ शूरसुतस्य नित्यम् ।अन्यासु च प्राप सुतानुदारान् देवावतारान् वसुदेवोऽखिलज्ञः ॥ १२\।१०॥येये हि देवाः पृथिवीं गतास्ते सर्वे शिष्याः सत्यवतीसुतस्य ।विष्णुज्ञानं प्राप्य सर्वेऽखिलज्ञास्तस्माद्यथायोग्यतया बभूवुः ॥ १२\।११॥च्क्ष्क्ष्क्षिंअरीचिजाः षण्मुनयो बभूवुस्ते देवकं प्राहसन् कार्ष्यहेतोः ।तच्छापतः कालनेमिप्रसूता अवध्यतार्थं तप एव चक्रुः ॥ १२\।१२॥धाता प्रादाद्वरमेषां तथैव शशाप तान् क्ष्मातल्। ए सम्भवध्वम् ।तत्र स्वतातो भवतां निहन्तेत्यात्मान्यतो वरलिप्सून् हिरण्यः ॥ १२\।१३॥दुर्गा तदा तान् भगवत्प्रचोदिता प्रस्वापयित्वा प्रचकर्ष कायात् ।क्रमात्समावेशयदाशु देवकीगर्भाशये तान्न्यहनच्च कं सः ॥ १२\।१४॥तदा मुनीन्द्रसं युतः सदो विधातुरुत्तमम् ।स पाण्डुराप्तुमैच्छत न्यवारयंश्च ते तदा ॥ १२\।१५॥यधर्थमेव जायते पुमान् हि तस्य सोऽकृतेः ।शुभां गतिं नतु व्रजेद्ध्रुवं ततो न्यवारयन् ॥ १२\।१६॥प्रधानदेवताजने नियोक्तुमात्मनः प्रियाम् ।बभूव पाण्डुरेष तद्विना न तस्य सद्गतिः ॥ १२\।१७॥अतोऽन्यथा सुतानृते व्रजन्ति सद्गतिं नराः ।यथैव धर्मभूषणो जगाम सन्ध्यकासुतः ॥ १२\।१८॥तदा कलिश्च राक्षसा बभूवुरिन्द्रजिन्मुखाः ।विचित्रवीर्यनन्दनप्रियोदरे हि गर्भगाः ॥ १२\।१९॥तदस्य सोऽनुजोऽशृणोन्मुनीन्द्रदूषितं च तत् ।विचार्य तु प्रियामिदं जगाद वासुदेवधीः ॥ १२\।२०॥य एव मद्गुणाधिकस्ततः सुतं समाप्नुहि ।सुतं विना न नो गतिं शुभां वदन्ति साधवः ॥ १२\।२१॥तदस्य कृच्छ्रतो वचः पृथाऽग्रहीज्जगाद च ।ममास्ति देववश्यदो मनूत्तमः सुताप्तिदः ॥ १२\।२२॥न ते सुरानृते समः सुरेषु केचिदेव च ।च्क्ष्क्ष्क्षीऽतस्तवाधिकं सुरं कमाह्वये त्वदाज्ञया ॥ १२\।२३॥वरं समाश्रिता पतिं व्रजेत या ततोऽधमम् ।न काचिदस्ति निष्कृतिर्न भर्तृलोकमृच्छति ॥ १२\।२४॥कृते पुरा सुरास्तथा सुराङ्गनाश्च केवलम् ।निमित्ततोऽपि ताः क्वचिन्न तान् विहाय मेनिरे ॥ १२\।२५॥मनोवचः शरीरतो यतो हि ताः पतिव्रताः ।अनादिकालतोऽभवं स्ततः सभर्तृकाः सदा ॥ १२\।२६॥स्वभर्तृभिर्विमुक्तिगाः सहैव ता भवन्ति हि ।कृतान्तमाप्य चाप्सरः स्त्रियो बभूवुरूर्जिताः ॥ १२\।२७॥अनावृताश्च तास्तथा यथेष्टभर्तृकाः सदा ।अतस्तु ता न भर्तृभिर्विमुक्तिमापुरुत्तमाम् ॥ १२\।२८॥सुरस्त्रियोऽतिकारणैर्यदाऽन्यथा स्थितास्तदा ।दुरन्वयात्सुदुः सहा विपत्ततो भविष्यति ॥ १२\।२९॥अयुक्तमुक्तवां स्ततो भवां स्तथाऽपि ते वचः ।अलङ्घ्यमेव मे ततो वदस्व पुत्रदं सुरम् ॥ १२\।३०॥इतीरितोऽब्रवीन्नृपो न धर्मतो विना भुवः ।नृपोऽभिरक्षिता भवेत्तदाह्वयाऽशु तं विभुम् ॥ १२\।३१॥स धर्मजः सुधार्मिको भवेद्धि सूनुरुत्तमः ।इतीरिते तया यमः समाहुतोऽगमद्द्रुतम् ॥ १२\।३२॥ततश्च सद्य एव सा सुषाव पुत्रमुत्तमम् ।युधिष्ठिरं यमो हि स प्रपेद आत्मपुत्रताम् ॥ १२\।३३॥यमे सुते तु कुन्तितः प्रजात एव सौबली ।अदं ह्यतेर्ष्यया चिरं बभञ्ज गर्भमेव च ॥ १२\।३४॥च्क्ष्क्ष्क्षीइ।स्वगर्भपातने कृते तया जगाम केशवः ।पराशरात्मजो न्यधाद्घटेषु तान् विभागशः ॥ १२\।३५॥शतात्मना विभेदिताः शतं सुयोधनादयः ।बभूवुरन्वहं ततः शतोत्तरा च दुः शल्\। आ ॥ १२\।३६॥स देवकार्यसिद्धये ररक्ष गर्भमीश्वरः ।पराशरात्मजः प्रभुर्विचित्रवीर्यजोद्भवम् ॥ १२\।३७॥कलिः सुयोधनोऽजनि प्रभूतबाहुवीर्ययुक् ।प्रधानवायुसन्निधेर्बलाधिकत्वमस्य तत् ॥ १२\।३८॥पुरा हि मेरुमूर्धनि त्रिविष्टपौकसां वचः ।वसुन्धरातल्\। ओद्भवोन्मुखं श्रुतं दितेः सुतैः ॥ १२\।३९॥ततस्तु ते त्रिलोचनं तपोबलादतोषयन् ।वृतश्च देवकण्टको ह्यवध्य एव सर्वतः ॥ १२\।४०॥वरादुमापतेस्ततः कलिः स देवकण्टकः ।बभूव वज्रकाययुक्सुयोधनो महाबलः ॥ १२\।४१॥अवध्य एव सर्वतः सुयोधने समुत्थिते ।घृताभिपूर्णकुम्भतः स इन्द्रजित्समुत्थितः ॥ १२\।४२॥स दुःखशासनोऽभवत्ततोऽतिकायसम्भवः ।स वै विकर्ण उच्यते ततः खरोऽभवद्बली ॥ १२\।४३॥स चित्रसेननामकस्तथाऽपरे च राक्षसाः ।बभूवुरुग्रपौरुषा विचित्रवीर्यजात्मजाः ॥ १२\।४४॥समस्तदोषरूपिणः शरीरिणो हि तेऽभवन् ।मृषेति नामतो हि या बभूव दुः शल्\। आऽसुरी ॥ १२\।४५॥कुहूप्रवेशसं युता ययाऽर्जुनेर्वधाय हि ।तपः कृतं त्रिशूलिने ततो हि साऽत्र जज्ञुषी ॥ १२\।४६॥च्क्ष्क्ष्क्षिव्।तयोदितो हि सैन्धवो बभूव कारणं वधे ।स कालकेयदानवस्तदर्थमास भूतल्\। ए ॥ १२\।४७॥तथाऽस निरृथाभिधोऽनुजः स निरृतेरभूत् ।स नासिकामरुद्युतो युयुत्सुनामकः कृती ॥ १२\।४८॥स चाऽम्बिकेयवीर्यजः सुयोधनादनन्तरः ।बभूव वैश्यकन्यकोदरोद्भवो हरिप्रियः ॥ १२\।४९॥युधिष्ठिरे जात उवाच पाण्डुर्बाह्वोर्बलाज्ज्ञानबलाच्च धर्मः ।रक्ष्योऽन्यथा नाशमुपैति तस्माद्बलद्वयाढ्यं प्रसुवाऽशु पुत्रम् ॥ १२\।५०॥यज्ञाधिको ह्यश्वमेधो मनुष्यदृश्येषु तेजस्स्वधिको हि भास्करः ।वर्णेषु विप्रः सकलैर्गुणैर्वरो देवेषु वायुः पुरुषोत्तमादृते ॥ १२\।५१॥विशेषतोऽप्येष पितैव मे प्रभुर्व्यासात्मना विष्णुरनन्तपौरुषः ।अतश्च ते श्वशुरो नैव योग्यो दातुं पुत्रं वायुमुपैहि तत्प्रभुम् ॥ १२\।५२॥इतीरिते पृथयाऽहूतवायुसं स्पर्शमात्रादभवद्बलद्वये ।समो जगत्यस्ति न यस्य कश्चिद्भक्तौ च विष्णोर्भगवद्वशः सुतः ॥ १२\।५३॥स वायुरेवाभवदत्र भीमनामा भृता माः सकला हि यस्मिन् ।स विष्णुनेशेन युतः सदैव नाम्ना सेनो भीमसेनस्ततोऽसौ ॥ १२\।५४॥तज्जन्ममात्रेण धरा विदारिता शार्दूलभीताज्जननीकराद्यदा ।पपात सञ्चूर्णित एव पर्वतस्तेनाखिलोऽसौ शतशृङ्गनामा ॥ १२\।५५॥तस्मिन् प्रजाते रुधिरं प्रसुस्रुवुर्महासुरा वाहनसैन्यसं युताः ।नृपाश्च तत्पक्षभवाः समस्तास्तदा भीता असुरा राक्षसाश्च ॥ १२\।५६॥अवर्द्धतात्रैव वृकोदरो वने मुदं सुराणामभितः प्रवर्द्धयन् ।तदैव शेषो हरिणोदितोऽविशद्गर्भं सुताया अपि देवकस्य ॥ १२\।५७॥स तत्र मासत्रयमुष्य दुर्गयाऽपवाहितो रोहिणीगर्भमाशु ।च्क्ष्क्ष्क्ष्व्ंइयुक्तया केशवेनाथ तत्र स्थित्वा मासान् सप्त जातः पृथिव्याम् ॥ १२\।५८॥स नामतो बलदेवो बलाढ्यो बभूव तस्यानु जनार्दनः प्रभुः ।आविर्बभूवाखिलसद्गुणैकपूर्णः सुतायामिह देवकस्य ॥ १२\।५९॥यः सत्सुखज्ञानबलैकदेहः समस्तदोषस्पर्शोज्झितः सदा ।अव्यक्ततत्कार्यमयो न यस्य देहः कुतश्चित्क्वच स ह्यजो हरिः ॥ १२\।६०॥न शुक्लरक्तप्रभवोऽस्य कायस्तथाऽपि तत्पुत्रतयोच्यते मृषा ।जनस्य मोहाय शरीरतोऽस्या यदाविरासीदमलस्वरूपः ॥ १२\।६१॥आविश्य पूर्वं वसुदेवमेव विवेश तस्मादृतुकाल एव ।देवीमुवासात्र च सप्त मासान् सार्धां स्ततश्चाऽविरभूदजोऽपि ॥ १२\।६२॥यथा पुरा स्तम्भत आविरासीदशुक्लरक्तोऽपि नृसिं हरूपः ।तथैव कृष्णोऽपि तथाऽपि मातापितृक्रमादेव विमोहयत्यजः ॥ १२\।६३॥पितृक्रमं मोहनार्थं समेति न तावता शुक्लतो रक्ततश्च ।जातोऽस्य देहस्त्विति दर्शनाय सशङ्खचक्राब्जगदः स दृष्टः ॥ १२\।६४॥अनेकसूर्याभकिरीटयुक्तो विद्युत्प्रभे कुण्डले धारयंश्च ।पीताम्बरो वनमाली स्वनन्तसूर्योरुदीप्तिर्ददृशे सुखार्णवः ॥ १२\।६५॥स कञ्चयोनिप्रमुखैः सुरैः स्तुतः पित्रा च मात्रा चजगाद शूरजम् ।नयस्व मां नन्दगृहानिति स्म ततो बभूव द्विभुजो जनार्दनः ॥ १२\।६६॥तदैव जाता च हरेरनुज्ञया दुर्गाभिधा श्रीरनु नन्दपत्न्याम् ।ततस्तमादाय हरिं ययौ स शूरात्मजो नन्दगृहान्निशीथे ॥ १२\।६७॥सं स्थाप्य तं तत्र तथैव कन्यकामादाय तस्मात्स्वगृहं पुनर्ययौ ।हत्वा स्वसुर्गर्भषट्कं क्रमेण मत्वाऽष्टमं तत्र जगाम कं सः ॥ १२\।६८॥गर्भं देवक्यां सप्तमं मेनिरे हि लोकाः सुतं त्वष्टमं तां ततः सः ।मत्वा हन्तुं पादयोः सम्प्रगृह्य सम्पोथयामास शिलातल्\। ए च ॥ १२\।६९॥च्क्ष्क्ष्क्ष्वि।सा तद्धस्तात्क्षिप्रमुत्पत्य देवी खेऽदृश्यतैवाष्टभुजा समग्रा ।ब्रह्मादिभिः पूज्यमाना समग्रैरत्यद्भुताकारवती हरिप्रिया ॥ १२\।७०॥उवाच चाऽर्या तव मृत्युरत्र क्वचित्प्रजातो हि वृथैव पाप ।अनागसीं मां विनिहन्तुमिच्छस्यशक्यकार्ये तव चोद्यमोऽयम् ॥ १२\।७१॥उक्त्वेति कं सं पुनरेव देवकीतल्पेऽशयद्बालरूपैव दुर्गा ।नाज्ञासिषुस्तामथ केचनात्र ऋते हि मातापितरौ गुणाढ्याम् ॥ १२\।७२॥श्रुत्वा तयोक्तं तु तदैव कं सः पश्चात्तापाद्वसुदेवं सभार्यम् ।प्रसादयामास पुनः पुनश्च विहाय कोपं च तमूचतुस्तौ ।सुखस्य दुःखस्य च राजसिं ह नान्यः कर्ता वासुदेवादिति स्म ॥ १२\।७३॥आनीय कं सोऽथ गृहे स्वमन्त्रिणः प्रोवाच कन्यावचनं समस्तम् ।श्रुत्वा च ते प्रोचुरत्यन्तपापाः कार्यं बालानां निधनं सर्वशोऽपि ॥ १२\।७४॥तथेति तां स्तत्र नियुज्य कं सो गृहं स्वकीयं प्रविवेश पापः ।चेरुश्च ते बालवधे सदोद्यता हिं साविहाराः सततं स्वभावतः ॥ १२\।७५॥अथ प्रभाते शयने शयानमपश्यतामब्जदलायताक्षम् ।कृष्णं यशोदा च तथैव नन्द आनन्दसान्द्राकृतिमप्रमेयम् ॥ १२\।७६॥मेनात एतौ निजपुत्रमेनं स्रष्टारमब्जप्रभवस्य चेशम् ।महोत्सवात्पूर्णमनाश्च नन्दो विप्रेभ्योऽदाल्लक्षमितास्तदा गाः ॥ १२\।७७॥सुवर्णरत्नाम्बरभूषणानां बहूनि गोजीविगणाधिनाथः ।प्रादादथोपायनपाणयस्तं गोपा यशोदां च मुदा स्त्रियोऽगमन् ॥ १२\।७८॥गतेषु तत्रैव दिनेषु केषुचिज्जगाम कं सस्य गृहं स नन्दः ।पूर्वं हि नन्दः स करं हि दातुं बृहद्वनान्निस्सृतः प्राप कृष्णाम् ॥ १२\।७९॥सहाऽगता तेन तदा यशोदा सुषाव दुर्गामथ तत्र शौरिः ।निधाय कृष्णं प्रतिगृह्य कन्यकां गृहं ययौ नन्द उवास तत्र ॥ १२\।८०॥निरुष्य तस्मिन् यमुनातटे स मासं ययौ द्रष्टुकामो नरेन्द्रम् ।च्क्ष्क्ष्क्ष्वी।राज्ञेऽथ तं दत्तकरं ददर्श शूरात्मजो वाक्यमुवाच चैनम् ॥ १२\।८१॥याह्युत्पाताः सन्ति तत्रेत्युदीरितो जगाम शीघ्रं यमुनां स नन्दः ।रात्रावेवाऽगच्छमाने तु नन्दे कं सस्य धात्री तुजगाम गोष्ठम् ॥ १२\।८२॥सा पूतना नाम निजस्वरूपमाच्छाद्य रात्रौ शुभरूपवच्च ।विवेश नन्दस्य गृहं बृहद्वनप्रान्ते हि मार्गे रचितं प्रयाणे ॥ १२\।८३॥तीरे भगिन्यास्तु यमस्य वस्त्रगृहे शयानं पुरुषोत्तमं तम् ।जग्राह मात्रा तुयशोदया तया निद्रायुजा प्रेक्ष्यमाणा शुभेव ॥ १२\।८४॥तन्मायया धर्षिता निद्रया च न्यवारयन्नैव हि नन्दजाया ।तया प्रदत्तं स्तनमीशिताऽसुभिः पपौ सहैवाऽशु जनार्दनः प्रभुः ॥ १२\।८५॥मृता स्वरूपेण सुभीषणेन पपात सा व्याप्य वनं समस्तम् ।तदाऽगमन्नन्दगोपोऽपि तत्र दृष्ट्वा च सर्वेऽप्यभवन् सुविस्मिताः ॥ १२\।८६॥सा ताटका चोर्वशिसम्प्रविष्टा कृष्णावध्यानान्निरयं जगाम ।सा तूर्वशी कृष्णभुक्तस्तनेन पूता स्वर्गं प्रययौ तत्क्षणेन ॥ १२\।८७॥सा तुम्बुरोः सङ्गत आविवेश रक्षस्तनुं शापतो वित्तपस्य ।कृष्णस्पर्शाच्छुद्धरूपा पुनर्दिवं ययौ तुष्टे किमलभ्यं रमेशे ॥ १२\।८८॥यदाऽप देवश्चतुरः स मासां स्तदोपनिष्क्रामणमस्य चाऽसीत् ।जन्मर्क्षमस्मिन् दिन एव चाऽसीत्प्रातः किञ्चित्तत्र महोत्सवोऽभवत् ॥ १२\।८९॥तदा शयानः शकटस्य सोऽधः पदाऽक्षिपत्तं दितिजं निहन्तुम् ।अनः समाविश्य दितेः सुतोऽसौ स्थितः प्रतीपाय हरेः सुपापः ॥ १२\।९०॥क्षिप्तोऽनसिस्थः शकटाक्षनामा स विष्णुनेत्वा सहितः पपात ।ममार चाऽशु प्रतिभग्नगात्रो व्यत्यस्तचक्राक्षमभूदनश्च ॥ १२\।९१॥ससम्भ्रमात्तं प्रतिगृह्य शङ्क्या कृष्णं यशोदा द्विजवर्यसूक्तिभिः ।सा स्नापयामास नदीतटात्तदा समागता नन्दवचोऽभितर्जिता ॥ १२\।९२॥च्क्ष्क्ष्क्ष्वीइ।हत्वा तु तं कं सभृत्यं स कृष्णः शिश्ये पुनः शिशुवत्सर्वशास्ता ।एवं गोपान् प्रीणयन् बालकेल्\। ईविनोदतो न्यवसत्तत्र देवः ॥ १२\।९३॥विवर्द्धमाने लोकदृष्ट्यैव कृष्णे पाण्डुः पुनः प्राह पृथामिदं वचः ।धर्मिष्ठो नौ सूनुरग्रे बभूव बलद्वयज्येष्ठ उतापरश्च ॥ १२\।९४॥यदैक एवातिबलोपपन्नो भवेत्तदा तेन परावमर्दे ।प्रवर्त्यमाने स्वपुरं हरेयुश्चौर्यात्परे तद्द्वयमत्र योग्यम् ॥ १२\।९५॥शस्त्रास्त्रविद्वीर्यवान्नौ सुतोऽन्यो भवेद्देवं तादृशमाह्वयातः ।शेषस्तव भ्रातृसुतोऽभिजातस्तस्मान्नासौ सुतदानाय योग्यः ॥ १२\।९६॥नवै सुपर्णः सुतदो नरेषु प्रजायते वाऽस्य यतस्तथाऽज्ञा ।कृता पुरा हरिणा शङ्करस्तु क्रोधात्मकः पालने नैव योग्यः ॥ १२\।९७॥अतो महेन्द्रो बलवाननन्तरस्तेषां समाह्वानमिहार्हति स्वराट् ।इतीरिता साऽह्वयदाशु वासवं ततः प्रजज्ञे स्वयमेव शक्रः ॥ १२\।९८॥स चार्जुनो नाम नरां शयुक्तो विष्ण्वावेशी बलवानस्त्रवेत्ता ।रूप्यन्यः स्यात्सूनुरित्युच्यमाना भर्त्रा कुन्ती नेति तं प्राह धर्मात् ॥ १२\।९९॥बृहस्पतिः पूर्वमभूद्धरेः पदं सं सेवितुं पवनावेशयुक्तः ।स उद्धवो नाम यदुप्रवीराज्जातो विद्वानुपगवनामधेयात् ॥ १२\।१००॥द्रोणात्मकं नातितरां स्वसेवकं कुर्याद्धरिर्मामिति भूय एव ।स उद्धवात्माऽवततार यादवेष्वासेवनार्थं पुरुषोत्तमस्य ॥ १२\।१०१॥बृहस्पतेरेव स सर्वविद्या अवाप मन्त्री निपुणः सर्ववेत्ता ।वर्षत्रये तत्परतः स सात्यकिर्जज्ञे दिने चेकितानश्च तस्मिन् ॥ १२\।१०२॥मरुत्सु नाम प्रतिभो यदुष्वभूत्स चेकितानो हरिसेवनार्थम् ।तदैव जातो हृदिकात्मजोऽपि वर्षत्रये तत्परतो युधिष्ठिरः ॥ १२\।१०३॥ततोऽब्दतो भूभरसं हृतौ हरेरङ्गत्वमाप्तुं गिरिशोऽजनिष्ट ।अश्वत्थामा नामतोऽश्वध्वनिं स यस्माच्चक्रे जायमानो महात्मा ॥ १२\।१०४॥च्क्ष्क्ष्क्षिक्ष्।स सर्वविद्बलवानस्त्रवेत्ता कृपस्वसायां द्रोणवीर्योद्भवोऽभूत् ।दुर्योधनस्तच्चतुर्थेऽह्नि जातस्तस्यापरेद्युर्भीमसेनः सुधीरः ॥ १२\।१०५॥यदा समासद्वितयी बभूव तदा रोहिण्यां बलदेवोऽभिजातः ।बली गुणाढ्यः सर्ववेदी य एव सेवाखिन्नो लक्ष्मणोऽग्रे हरेर्भूत् ॥ १२\।१०६॥यदा हि पुत्रान् विनिहन्तुमेतौ सहैव बद्धौ गतिशृङ्खलायाम् ।कं सेनापापौ देवकीशूरपुत्रौ वियोजिताः शौरिभार्याः पराश्च ॥ १२\।१०७॥विनिश्चयार्थं देवकीगर्भजानामन्या भार्या धृतगर्भाः स कं सः ।स्थानान्तरे प्रसवो यावदासां सं स्थापयामास सुपापबुद्धिः ॥ १२\।१०८॥हेतोरेतस्माद्रोहिणी नन्दगेहे प्रसूत्यर्थं स्थापिता तेन देवी ।लेभे पुत्रं गोकुले पूर्णचन्द्रकान्ताननं बलभद्रं सुशुभ्रम् ॥ १२\।१०९॥यदा त्रिमासः स बभूव देवस्तदाऽविरासीत्पुरुषोत्तमोऽजः ।कृष्णशेषावाप्तुकामौ सुतौ हि तपश्चक्राते देवकीशूरपुत्रौ ॥ १२\।११०॥विष्ण्वावेशी बलवान् यो गुणाधिकः स मे सुतः स्यादिति रोहिणी च ।तेपे तपोऽतो हरिशुक्लकेशयुतः शेषो देवकीरोहिणीजः ॥ १२\।१११॥अवर्द्धतासौ हरिशुक्लकेशसमावेशी गोकुले रौहिणेयः ।कृष्णोऽपि लीला लल्\। इताः प्रदर्शयन् बलद्वितीयो रमयामास गोष्ठम् ॥ १२\।११२॥स प्राकृतं शिशुमात्मानमुच्चैर्विजानन्त्या मातुरादर्शनाय ।विजृम्भमाणोऽखिलमात्मसं स्थं प्रदर्शयामास कदाचिदीशः ॥ १२\।११३॥साऽण्डं महाभूतमनोऽभिमानमहत्प्रकृत्यावृतमब्जजादिभिः ।सुरैः शिवेतैर्नरदैत्यसङ्घैर्युतं ददर्शास्य तनौ यशोदा ॥ १२\।११४॥न्यमीलयच्चाक्षिणी भीतभीता जुगूह चाऽत्मानमथो रमेशः ।वपुः स्वकीयं सुखचित्स्वरूपं पूर्णं सत्सु ज्ञापयं स्तद्।ह्ध्यदर्शयत् ॥ १२\।११५॥कदाचित्तं लाल्। अयन्ती यशोदा वोढुं नाशक्नोद्भूरिभाराधिकार्ता ।च्क्ष्ल्ंइधाय तं भूमितल्\। ए स्वकर्म यदा चक्रे दैत्य आगात्सुघोरः ॥ १२\।११६॥तृणावर्तो नामतः कं सभृत्यः सृष्ट्वाऽत्युग्रं चक्रवातः शिशुं तम् ।आदायाऽयादन्तरिक्षं स तेन शस्तः कण्ठग्राहसं रुद्धवायुः ॥ १२\।११७॥पपात कृष्णेन हतः शिलातल्। ए तृणावर्तः पर्वतोदग्रदेहः ।सुविस्मयं चाऽपुरथो जनास्ते तृणावर्तं वीक्ष्य सञ्चूर्णिताङ्गम् ॥ १२\।११८॥अक्रुद्।ह्ध्यतां केशवोऽनुग्रहाय शुभं स्वयोग्यादधिकं निहन्तुम् ।स क्रुद्।ह्ध्यतां नवनीतादि मृष्णंश्चचार देवो निजसत्सुखाम्बुधिः ॥ १२\।११९॥यस्मिन्नब्दे भाद्रपदे स मासे सिं हस्थयोर्गुरुरव्योः परेशः ।उदैत्ततः फाल्गुने फल्गुनोऽभूद्गते ततो माद्रवती बभाषे ॥ १२\।१२०॥जाताः सुतास्ते प्रवराः पृथायामेकाऽनपत्याऽहमतः प्रसादात् ।तवैव भूयासमहं सुतेता विधत्स्व कुन्तीं मम मन्त्रदात्रीम् ॥ १२\।१२१॥इतीरितः प्राह पृथां स माद्र्यै दिशस्व मन्त्रं सुतदं वरिष्ठम् ।इत्यूचिवां सं पतिमाह यादवी दद्यां त्वदर्थे तु सकृत्फलाय ॥ १२\।१२२॥उवाच माद्र्यै सुतदं मनुं च पुनः फलं ते न भविष्यतीति ।मन्त्रं समादाय च मद्रपुत्री व्यचिन्तयत्स्यां नु कथं द्विपुत्रा ॥ १२\।१२३॥सदाऽवियोगौ दिविजेषु दस्रौ नचैतयोर्नामभेदः क्वचिद्धि ।एका भार्या सैतयोरप्युषा हि तदायातः सकृदावर्तनाद्द्वौ ॥ १२\।१२४॥इतीक्षन्त्याऽकारितावश्विनौ तौ शीघ्रप्राप्तौ पुत्रकौ तत्प्रसूतौ ।तावेव देवौ नकुलः पूर्वजातः सहदेवोऽभूत्पश्चिमस्तौ यमौ च ॥ १२\।१२५॥पुनर्मनोः फलवत्त्वाय माद्री सम्प्रार्थयामास पतिं तदुक्ता ।पृथाऽवादीत्कुटिलैषा मदाज्ञामृते देवावाह्वयामास दस्रौ ॥ १२\।१२६॥अतो विरोधं च मदात्मजानां कुर्यादेषेत्येव भीतां न मां त्वम् ।नियोक्तुमर्हः पुनरेव राजन्नितीरितोऽसौ विरराम क्षितीशः ॥ १२\।१२७॥च्क्ष्लि।विशेषनाम्नैव समाहुतः सुतान् दद्युः सुरा इत्यविशेषितं ययोः ।विशेषनामापि समाह्वयत्तौ मन्त्रावृत्तिर्नामभेदेऽस्य चोक्ता ॥ १२\।१२८॥युधिष्ठिराद्येषु चतुर्षु वायुः समाविष्टः फल्गुनेऽथो विशेषात् ।युधिष्ठिरे सौम्यरूपेण विष्टो वीरेण रूपेण धनञ्जयेऽसौ ॥ १२\।१२९॥शृङ्गाररूपं केवलं दर्शयानो विवेश वायुर्यमजौ प्रधानः ।शृङ्गारकैवल्यमभीप्समानः पाण्डुर्हि पुत्रं चकमे चतुर्थम् ॥ १२\।१३०॥शृङ्गाररूपो नकुले विशेषात्सुनीतिरूपः सहदेवं विवेश ।गुणैः समस्तैः स्वयमेव वायुर्बभूव भीमो जगदान्तरात्मा ॥ १२\।१३१॥सुपुल्लवाकारतनुर्हि कोमल्। अः प्रायो जनैः प्रोच्यते रूपशाली ।ततः सुजातं वरवज्रकायौ भीमार्जुनावप्यृते पाण्डुरैच्छत् ॥ १२\।१३२॥अप्राकृतानां तु मनोहरं यद्रूपं द्वात्रिं शल्लक्षणोपेतमग्र्यम् ।तन्मारुतो नकुले कोमल्\। आभ एवं वायुः पञ्चरूपोऽत्र चाऽसीत् ॥ १२\।१३३॥अतीतेन्द्रा एव ते विष्णुषष्ठाः पूर्वेन्द्रोऽसौ यज्ञनामा रमेशः ।स वै कृष्णो वायुरथ द्वितीयः स भीमसेनो धर्म आसीत्तृतीयः ॥ १२\।१३४॥युधिष्ठिरोऽसावथ नासत्यदस्रौ क्रमात्तावेतौ माद्रवतीसुतौ च ।पुरन्दरः षष्ठ उतात्र सप्तमः स एवैकः फल्गुनो ह्येत इन्द्राः ॥ १२\।१३५॥क्रमात्सं स्कारान् क्षत्रियाणामवाप्य तेऽवर्द्धन्त स्वतवसो महित्वना ।सर्वे सर्वज्ञाः सर्वधर्मोपपन्नाः सर्वे भक्ताः केशवेऽत्यन्तयुक्ताः ॥ १२\।१३६॥

(pāṇḍavotpattiḥ )oṃ | babhūva gandharvamunistu devakaḥ sa āsa sevārthamathā'hukāddhareḥ |sa ugrasenāvarajastathaiva nāmāsya tasmādajani sma devakī || 12\|1||anyāśca yāḥ kāśyapasyaiva bhāryā jyeṣṭhāṃ tu tāmāhuka ātmaputrīm |cakāra tasmāddhi pitṛṣvasā sā svasā ca kaṃ sasya babhūva devakī || 12\|2||saivāditirvasudevasya dattā tasyā rathaṃ maṅgal| aṃ kaṃ sa eva |saṃ yāpayāmāsa tadā hi vāyurjagāda vākyaṃ gaganasthito'mum || 12\|3||vinā'parādhaṃ na tato garīyaso na mātulo vadhyatāmeti viṣṇoḥ |lokasya dharmānanuvartato'taḥ pitrorvirodhārthamuvāca vāyuḥ || 12\|4||mṛtyustavāsyā bhavitā'ṣṭamaḥ suto mūḍheti cokto jagṛhe kṛpāṇām |putrān samarpyāsya ca śūrasūnurvimocya tāṃ tatsahito gṛhaṃ yayau || 12\|5||ṣaṭkanyakāścāvarajā gṛhītāstenaiva tābhiśca mumoda śūrajaḥ |bāhlīkaputrī ca purā gṛhītā purā'sya bhāryā surabhistu rohiṇī || 12\|6||rājñaśca kāśiprabhavasya kanyāṃ sa putrikāputrakadharmato'vahat |kanyāṃ tathā karavīreśvarasya dharmeṇa tenaiva ditiṃ danuṃ purā || 12\|7||yo manyate viṣṇurevāhamityasau pāpo venaḥ pauṇḍrako vāsudevaḥ |jātaḥ punaḥ śūrajātkāśijāyāṃ nānyo matto viṣṇurastīti vādī || 12\|8||dhundhurhato yo hariṇā madhoḥ suta āsītsutāyāṃ karavīreśvarasya |sṛgālanāmā vāsudevo'tha devakīmudūhya śaurirna yayāvubhe te || 12\|9||tatastu tau vṛṣṇiśatrū babhūvaturjyeṣṭhau sutau śūrasutasya nityam |anyāsu ca prāpa sutānudārān devāvatārān vasudevo'khilajñaḥ || 12\|10||yeye hi devāḥ pṛthivīṃ gatāste sarve śiṣyāḥ satyavatīsutasya |viṣṇujñānaṃ prāpya sarve'khilajñāstasmādyathāyogyatayā babhūvuḥ || 12\|11||ckṣkṣkṣiṃarīcijāḥ ṣaṇmunayo babhūvuste devakaṃ prāhasan kārṣyahetoḥ |tacchāpataḥ kālanemiprasūtā avadhyatārthaṃ tapa eva cakruḥ || 12\|12||dhātā prādādvarameṣāṃ tathaiva śaśāpa tān kṣmātal| e sambhavadhvam |tatra svatāto bhavatāṃ nihantetyātmānyato varalipsūn hiraṇyaḥ || 12\|13||durgā tadā tān bhagavatpracoditā prasvāpayitvā pracakarṣa kāyāt |kramātsamāveśayadāśu devakīgarbhāśaye tānnyahanacca kaṃ saḥ || 12\|14||tadā munīndrasaṃ yutaḥ sado vidhāturuttamam |sa pāṇḍurāptumaicchata nyavārayaṃśca te tadā || 12\|15||yadharthameva jāyate pumān hi tasya so'kṛteḥ |śubhāṃ gatiṃ natu vrajeddhruvaṃ tato nyavārayan || 12\|16||pradhānadevatājane niyoktumātmanaḥ priyām |babhūva pāṇḍureṣa tadvinā na tasya sadgatiḥ || 12\|17||ato'nyathā sutānṛte vrajanti sadgatiṃ narāḥ |yathaiva dharmabhūṣaṇo jagāma sandhyakāsutaḥ || 12\|18||tadā kaliśca rākṣasā babhūvurindrajinmukhāḥ |vicitravīryanandanapriyodare hi garbhagāḥ || 12\|19||tadasya so'nujo'śṛṇonmunīndradūṣitaṃ ca tat |vicārya tu priyāmidaṃ jagāda vāsudevadhīḥ || 12\|20||ya eva madguṇādhikastataḥ sutaṃ samāpnuhi |sutaṃ vinā na no gatiṃ śubhāṃ vadanti sādhavaḥ || 12\|21||tadasya kṛcchrato vacaḥ pṛthā'grahījjagāda ca |mamāsti devavaśyado manūttamaḥ sutāptidaḥ || 12\|22||na te surānṛte samaḥ sureṣu kecideva ca |ckṣkṣkṣī'tastavādhikaṃ suraṃ kamāhvaye tvadājñayā || 12\|23||varaṃ samāśritā patiṃ vrajeta yā tato'dhamam |na kācidasti niṣkṛtirna bhartṛlokamṛcchati || 12\|24||kṛte purā surāstathā surāṅganāśca kevalam |nimittato'pi tāḥ kvacinna tān vihāya menire || 12\|25||manovacaḥ śarīrato yato hi tāḥ pativratāḥ |anādikālato'bhavaṃ stataḥ sabhartṛkāḥ sadā || 12\|26||svabhartṛbhirvimuktigāḥ sahaiva tā bhavanti hi |kṛtāntamāpya cāpsaraḥ striyo babhūvurūrjitāḥ || 12\|27||anāvṛtāśca tāstathā yatheṣṭabhartṛkāḥ sadā |atastu tā na bhartṛbhirvimuktimāpuruttamām || 12\|28||surastriyo'tikāraṇairyadā'nyathā sthitāstadā |duranvayātsuduḥ sahā vipattato bhaviṣyati || 12\|29||ayuktamuktavāṃ stato bhavāṃ stathā'pi te vacaḥ |alaṅghyameva me tato vadasva putradaṃ suram || 12\|30||itīrito'bravīnnṛpo na dharmato vinā bhuvaḥ |nṛpo'bhirakṣitā bhavettadāhvayā'śu taṃ vibhum || 12\|31||sa dharmajaḥ sudhārmiko bhaveddhi sūnuruttamaḥ |itīrite tayā yamaḥ samāhuto'gamaddrutam || 12\|32||tataśca sadya eva sā suṣāva putramuttamam |yudhiṣṭhiraṃ yamo hi sa prapeda ātmaputratām || 12\|33||yame sute tu kuntitaḥ prajāta eva saubalī |adaṃ hyaterṣyayā ciraṃ babhañja garbhameva ca || 12\|34||ckṣkṣkṣīi|svagarbhapātane kṛte tayā jagāma keśavaḥ |parāśarātmajo nyadhādghaṭeṣu tān vibhāgaśaḥ || 12\|35||śatātmanā vibheditāḥ śataṃ suyodhanādayaḥ |babhūvuranvahaṃ tataḥ śatottarā ca duḥ śal\| ā || 12\|36||sa devakāryasiddhaye rarakṣa garbhamīśvaraḥ |parāśarātmajaḥ prabhurvicitravīryajodbhavam || 12\|37||kaliḥ suyodhano'jani prabhūtabāhuvīryayuk |pradhānavāyusannidherbalādhikatvamasya tat || 12\|38||purā hi merumūrdhani triviṣṭapaukasāṃ vacaḥ |vasundharātal\| odbhavonmukhaṃ śrutaṃ diteḥ sutaiḥ || 12\|39||tatastu te trilocanaṃ tapobalādatoṣayan |vṛtaśca devakaṇṭako hyavadhya eva sarvataḥ || 12\|40||varādumāpatestataḥ kaliḥ sa devakaṇṭakaḥ |babhūva vajrakāyayuksuyodhano mahābalaḥ || 12\|41||avadhya eva sarvataḥ suyodhane samutthite |ghṛtābhipūrṇakumbhataḥ sa indrajitsamutthitaḥ || 12\|42||sa duḥkhaśāsano'bhavattato'tikāyasambhavaḥ |sa vai vikarṇa ucyate tataḥ kharo'bhavadbalī || 12\|43||sa citrasenanāmakastathā'pare ca rākṣasāḥ |babhūvurugrapauruṣā vicitravīryajātmajāḥ || 12\|44||samastadoṣarūpiṇaḥ śarīriṇo hi te'bhavan |mṛṣeti nāmato hi yā babhūva duḥ śal\| ā'surī || 12\|45||kuhūpraveśasaṃ yutā yayā'rjunervadhāya hi |tapaḥ kṛtaṃ triśūline tato hi sā'tra jajñuṣī || 12\|46||ckṣkṣkṣiv|tayodito hi saindhavo babhūva kāraṇaṃ vadhe |sa kālakeyadānavastadarthamāsa bhūtal\| e || 12\|47||tathā'sa nirṛthābhidho'nujaḥ sa nirṛterabhūt |sa nāsikāmarudyuto yuyutsunāmakaḥ kṛtī || 12\|48||sa cā'mbikeyavīryajaḥ suyodhanādanantaraḥ |babhūva vaiśyakanyakodarodbhavo haripriyaḥ || 12\|49||yudhiṣṭhire jāta uvāca pāṇḍurbāhvorbalājjñānabalācca dharmaḥ |rakṣyo'nyathā nāśamupaiti tasmādbaladvayāḍhyaṃ prasuvā'śu putram || 12\|50||yajñādhiko hyaśvamedho manuṣyadṛśyeṣu tejassvadhiko hi bhāskaraḥ |varṇeṣu vipraḥ sakalairguṇairvaro deveṣu vāyuḥ puruṣottamādṛte || 12\|51||viśeṣato'pyeṣa pitaiva me prabhurvyāsātmanā viṣṇuranantapauruṣaḥ |ataśca te śvaśuro naiva yogyo dātuṃ putraṃ vāyumupaihi tatprabhum || 12\|52||itīrite pṛthayā'hūtavāyusaṃ sparśamātrādabhavadbaladvaye |samo jagatyasti na yasya kaścidbhaktau ca viṣṇorbhagavadvaśaḥ sutaḥ || 12\|53||sa vāyurevābhavadatra bhīmanāmā bhṛtā māḥ sakalā hi yasmin |sa viṣṇuneśena yutaḥ sadaiva nāmnā seno bhīmasenastato'sau || 12\|54||tajjanmamātreṇa dharā vidāritā śārdūlabhītājjananīkarādyadā |papāta sañcūrṇita eva parvatastenākhilo'sau śataśṛṅganāmā || 12\|55||tasmin prajāte rudhiraṃ prasusruvurmahāsurā vāhanasainyasaṃ yutāḥ |nṛpāśca tatpakṣabhavāḥ samastāstadā bhītā asurā rākṣasāśca || 12\|56||avarddhatātraiva vṛkodaro vane mudaṃ surāṇāmabhitaḥ pravarddhayan |tadaiva śeṣo hariṇodito'viśadgarbhaṃ sutāyā api devakasya || 12\|57||sa tatra māsatrayamuṣya durgayā'pavāhito rohiṇīgarbhamāśu |ckṣkṣkṣvṃiyuktayā keśavenātha tatra sthitvā māsān sapta jātaḥ pṛthivyām || 12\|58||sa nāmato baladevo balāḍhyo babhūva tasyānu janārdanaḥ prabhuḥ |āvirbabhūvākhilasadguṇaikapūrṇaḥ sutāyāmiha devakasya || 12\|59||yaḥ satsukhajñānabalaikadehaḥ samastadoṣasparśojjhitaḥ sadā |avyaktatatkāryamayo na yasya dehaḥ kutaścitkvaca sa hyajo hariḥ || 12\|60||na śuklaraktaprabhavo'sya kāyastathā'pi tatputratayocyate mṛṣā |janasya mohāya śarīrato'syā yadāvirāsīdamalasvarūpaḥ || 12\|61||āviśya pūrvaṃ vasudevameva viveśa tasmādṛtukāla eva |devīmuvāsātra ca sapta māsān sārdhāṃ stataścā'virabhūdajo'pi || 12\|62||yathā purā stambhata āvirāsīdaśuklarakto'pi nṛsiṃ harūpaḥ |tathaiva kṛṣṇo'pi tathā'pi mātāpitṛkramādeva vimohayatyajaḥ || 12\|63||pitṛkramaṃ mohanārthaṃ sameti na tāvatā śuklato raktataśca |jāto'sya dehastviti darśanāya saśaṅkhacakrābjagadaḥ sa dṛṣṭaḥ || 12\|64||anekasūryābhakirīṭayukto vidyutprabhe kuṇḍale dhārayaṃśca |pītāmbaro vanamālī svanantasūryorudīptirdadṛśe sukhārṇavaḥ || 12\|65||sa kañcayonipramukhaiḥ suraiḥ stutaḥ pitrā ca mātrā cajagāda śūrajam |nayasva māṃ nandagṛhāniti sma tato babhūva dvibhujo janārdanaḥ || 12\|66||tadaiva jātā ca hareranujñayā durgābhidhā śrīranu nandapatnyām |tatastamādāya hariṃ yayau sa śūrātmajo nandagṛhānniśīthe || 12\|67||saṃ sthāpya taṃ tatra tathaiva kanyakāmādāya tasmātsvagṛhaṃ punaryayau |hatvā svasurgarbhaṣaṭkaṃ krameṇa matvā'ṣṭamaṃ tatra jagāma kaṃ saḥ || 12\|68||garbhaṃ devakyāṃ saptamaṃ menire hi lokāḥ sutaṃ tvaṣṭamaṃ tāṃ tataḥ saḥ |matvā hantuṃ pādayoḥ sampragṛhya sampothayāmāsa śilātal\| e ca || 12\|69||ckṣkṣkṣvi|sā taddhastātkṣipramutpatya devī khe'dṛśyataivāṣṭabhujā samagrā |brahmādibhiḥ pūjyamānā samagrairatyadbhutākāravatī haripriyā || 12\|70||uvāca cā'ryā tava mṛtyuratra kvacitprajāto hi vṛthaiva pāpa |anāgasīṃ māṃ vinihantumicchasyaśakyakārye tava codyamo'yam || 12\|71||uktveti kaṃ saṃ punareva devakītalpe'śayadbālarūpaiva durgā |nājñāsiṣustāmatha kecanātra ṛte hi mātāpitarau guṇāḍhyām || 12\|72||śrutvā tayoktaṃ tu tadaiva kaṃ saḥ paścāttāpādvasudevaṃ sabhāryam |prasādayāmāsa punaḥ punaśca vihāya kopaṃ ca tamūcatustau |sukhasya duḥkhasya ca rājasiṃ ha nānyaḥ kartā vāsudevāditi sma || 12\|73||ānīya kaṃ so'tha gṛhe svamantriṇaḥ provāca kanyāvacanaṃ samastam |śrutvā ca te procuratyantapāpāḥ kāryaṃ bālānāṃ nidhanaṃ sarvaśo'pi || 12\|74||tatheti tāṃ statra niyujya kaṃ so gṛhaṃ svakīyaṃ praviveśa pāpaḥ |ceruśca te bālavadhe sadodyatā hiṃ sāvihārāḥ satataṃ svabhāvataḥ || 12\|75||atha prabhāte śayane śayānamapaśyatāmabjadalāyatākṣam |kṛṣṇaṃ yaśodā ca tathaiva nanda ānandasāndrākṛtimaprameyam || 12\|76||menāta etau nijaputramenaṃ sraṣṭāramabjaprabhavasya ceśam |mahotsavātpūrṇamanāśca nando viprebhyo'dāllakṣamitāstadā gāḥ || 12\|77||suvarṇaratnāmbarabhūṣaṇānāṃ bahūni gojīvigaṇādhināthaḥ |prādādathopāyanapāṇayastaṃ gopā yaśodāṃ ca mudā striyo'gaman || 12\|78||gateṣu tatraiva dineṣu keṣucijjagāma kaṃ sasya gṛhaṃ sa nandaḥ |pūrvaṃ hi nandaḥ sa karaṃ hi dātuṃ bṛhadvanānnissṛtaḥ prāpa kṛṣṇām || 12\|79||sahā'gatā tena tadā yaśodā suṣāva durgāmatha tatra śauriḥ |nidhāya kṛṣṇaṃ pratigṛhya kanyakāṃ gṛhaṃ yayau nanda uvāsa tatra || 12\|80||niruṣya tasmin yamunātaṭe sa māsaṃ yayau draṣṭukāmo narendram |ckṣkṣkṣvī|rājñe'tha taṃ dattakaraṃ dadarśa śūrātmajo vākyamuvāca cainam || 12\|81||yāhyutpātāḥ santi tatretyudīrito jagāma śīghraṃ yamunāṃ sa nandaḥ |rātrāvevā'gacchamāne tu nande kaṃ sasya dhātrī tujagāma goṣṭham || 12\|82||sā pūtanā nāma nijasvarūpamācchādya rātrau śubharūpavacca |viveśa nandasya gṛhaṃ bṛhadvanaprānte hi mārge racitaṃ prayāṇe || 12\|83||tīre bhaginyāstu yamasya vastragṛhe śayānaṃ puruṣottamaṃ tam |jagrāha mātrā tuyaśodayā tayā nidrāyujā prekṣyamāṇā śubheva || 12\|84||tanmāyayā dharṣitā nidrayā ca nyavārayannaiva hi nandajāyā |tayā pradattaṃ stanamīśitā'subhiḥ papau sahaivā'śu janārdanaḥ prabhuḥ || 12\|85||mṛtā svarūpeṇa subhīṣaṇena papāta sā vyāpya vanaṃ samastam |tadā'gamannandagopo'pi tatra dṛṣṭvā ca sarve'pyabhavan suvismitāḥ || 12\|86||sā tāṭakā corvaśisampraviṣṭā kṛṣṇāvadhyānānnirayaṃ jagāma |sā tūrvaśī kṛṣṇabhuktastanena pūtā svargaṃ prayayau tatkṣaṇena || 12\|87||sā tumburoḥ saṅgata āviveśa rakṣastanuṃ śāpato vittapasya |kṛṣṇasparśācchuddharūpā punardivaṃ yayau tuṣṭe kimalabhyaṃ rameśe || 12\|88||yadā'pa devaścaturaḥ sa māsāṃ stadopaniṣkrāmaṇamasya cā'sīt |janmarkṣamasmin dina eva cā'sītprātaḥ kiñcittatra mahotsavo'bhavat || 12\|89||tadā śayānaḥ śakaṭasya so'dhaḥ padā'kṣipattaṃ ditijaṃ nihantum |anaḥ samāviśya diteḥ suto'sau sthitaḥ pratīpāya hareḥ supāpaḥ || 12\|90||kṣipto'nasisthaḥ śakaṭākṣanāmā sa viṣṇunetvā sahitaḥ papāta |mamāra cā'śu pratibhagnagātro vyatyastacakrākṣamabhūdanaśca || 12\|91||sasambhramāttaṃ pratigṛhya śaṅkyā kṛṣṇaṃ yaśodā dvijavaryasūktibhiḥ |sā snāpayāmāsa nadītaṭāttadā samāgatā nandavaco'bhitarjitā || 12\|92||ckṣkṣkṣvīi|hatvā tu taṃ kaṃ sabhṛtyaṃ sa kṛṣṇaḥ śiśye punaḥ śiśuvatsarvaśāstā |evaṃ gopān prīṇayan bālakel\| īvinodato nyavasattatra devaḥ || 12\|93||vivarddhamāne lokadṛṣṭyaiva kṛṣṇe pāṇḍuḥ punaḥ prāha pṛthāmidaṃ vacaḥ |dharmiṣṭho nau sūnuragre babhūva baladvayajyeṣṭha utāparaśca || 12\|94||yadaika evātibalopapanno bhavettadā tena parāvamarde |pravartyamāne svapuraṃ hareyuścauryātpare taddvayamatra yogyam || 12\|95||śastrāstravidvīryavānnau suto'nyo bhaveddevaṃ tādṛśamāhvayātaḥ |śeṣastava bhrātṛsuto'bhijātastasmānnāsau sutadānāya yogyaḥ || 12\|96||navai suparṇaḥ sutado nareṣu prajāyate vā'sya yatastathā'jñā |kṛtā purā hariṇā śaṅkarastu krodhātmakaḥ pālane naiva yogyaḥ || 12\|97||ato mahendro balavānanantarasteṣāṃ samāhvānamihārhati svarāṭ |itīritā sā'hvayadāśu vāsavaṃ tataḥ prajajñe svayameva śakraḥ || 12\|98||sa cārjuno nāma narāṃ śayukto viṣṇvāveśī balavānastravettā |rūpyanyaḥ syātsūnurityucyamānā bhartrā kuntī neti taṃ prāha dharmāt || 12\|99||bṛhaspatiḥ pūrvamabhūddhareḥ padaṃ saṃ sevituṃ pavanāveśayuktaḥ |sa uddhavo nāma yadupravīrājjāto vidvānupagavanāmadheyāt || 12\|100||droṇātmakaṃ nātitarāṃ svasevakaṃ kuryāddharirmāmiti bhūya eva |sa uddhavātmā'vatatāra yādaveṣvāsevanārthaṃ puruṣottamasya || 12\|101||bṛhaspatereva sa sarvavidyā avāpa mantrī nipuṇaḥ sarvavettā |varṣatraye tatparataḥ sa sātyakirjajñe dine cekitānaśca tasmin || 12\|102||marutsu nāma pratibho yaduṣvabhūtsa cekitāno harisevanārtham |tadaiva jāto hṛdikātmajo'pi varṣatraye tatparato yudhiṣṭhiraḥ || 12\|103||tato'bdato bhūbharasaṃ hṛtau hareraṅgatvamāptuṃ giriśo'janiṣṭa |aśvatthāmā nāmato'śvadhvaniṃ sa yasmāccakre jāyamāno mahātmā || 12\|104||ckṣkṣkṣikṣ|sa sarvavidbalavānastravettā kṛpasvasāyāṃ droṇavīryodbhavo'bhūt |duryodhanastaccaturthe'hni jātastasyāparedyurbhīmasenaḥ sudhīraḥ || 12\|105||yadā samāsadvitayī babhūva tadā rohiṇyāṃ baladevo'bhijātaḥ |balī guṇāḍhyaḥ sarvavedī ya eva sevākhinno lakṣmaṇo'gre harerbhūt || 12\|106||yadā hi putrān vinihantumetau sahaiva baddhau gatiśṛṅkhalāyām |kaṃ senāpāpau devakīśūraputrau viyojitāḥ śauribhāryāḥ parāśca || 12\|107||viniścayārthaṃ devakīgarbhajānāmanyā bhāryā dhṛtagarbhāḥ sa kaṃ saḥ |sthānāntare prasavo yāvadāsāṃ saṃ sthāpayāmāsa supāpabuddhiḥ || 12\|108||hetoretasmādrohiṇī nandagehe prasūtyarthaṃ sthāpitā tena devī |lebhe putraṃ gokule pūrṇacandrakāntānanaṃ balabhadraṃ suśubhram || 12\|109||yadā trimāsaḥ sa babhūva devastadā'virāsītpuruṣottamo'jaḥ |kṛṣṇaśeṣāvāptukāmau sutau hi tapaścakrāte devakīśūraputrau || 12\|110||viṣṇvāveśī balavān yo guṇādhikaḥ sa me sutaḥ syāditi rohiṇī ca |tepe tapo'to hariśuklakeśayutaḥ śeṣo devakīrohiṇījaḥ || 12\|111||avarddhatāsau hariśuklakeśasamāveśī gokule rauhiṇeyaḥ |kṛṣṇo'pi līlā lal\| itāḥ pradarśayan baladvitīyo ramayāmāsa goṣṭham || 12\|112||sa prākṛtaṃ śiśumātmānamuccairvijānantyā māturādarśanāya |vijṛmbhamāṇo'khilamātmasaṃ sthaṃ pradarśayāmāsa kadācidīśaḥ || 12\|113||sā'ṇḍaṃ mahābhūtamano'bhimānamahatprakṛtyāvṛtamabjajādibhiḥ |suraiḥ śivetairnaradaityasaṅghairyutaṃ dadarśāsya tanau yaśodā || 12\|114||nyamīlayaccākṣiṇī bhītabhītā jugūha cā'tmānamatho rameśaḥ |vapuḥ svakīyaṃ sukhacitsvarūpaṃ pūrṇaṃ satsu jñāpayaṃ stad|hdhyadarśayat || 12\|115||kadācittaṃ lāl| ayantī yaśodā voḍhuṃ nāśaknodbhūribhārādhikārtā |ckṣlṃidhāya taṃ bhūmital\| e svakarma yadā cakre daitya āgātsughoraḥ || 12\|116||tṛṇāvarto nāmataḥ kaṃ sabhṛtyaḥ sṛṣṭvā'tyugraṃ cakravātaḥ śiśuṃ tam |ādāyā'yādantarikṣaṃ sa tena śastaḥ kaṇṭhagrāhasaṃ ruddhavāyuḥ || 12\|117||papāta kṛṣṇena hataḥ śilātal| e tṛṇāvartaḥ parvatodagradehaḥ |suvismayaṃ cā'puratho janāste tṛṇāvartaṃ vīkṣya sañcūrṇitāṅgam || 12\|118||akrud|hdhyatāṃ keśavo'nugrahāya śubhaṃ svayogyādadhikaṃ nihantum |sa krud|hdhyatāṃ navanītādi mṛṣṇaṃścacāra devo nijasatsukhāmbudhiḥ || 12\|119||yasminnabde bhādrapade sa māse siṃ hasthayorgururavyoḥ pareśaḥ |udaittataḥ phālgune phalguno'bhūdgate tato mādravatī babhāṣe || 12\|120||jātāḥ sutāste pravarāḥ pṛthāyāmekā'napatyā'hamataḥ prasādāt |tavaiva bhūyāsamahaṃ sutetā vidhatsva kuntīṃ mama mantradātrīm || 12\|121||itīritaḥ prāha pṛthāṃ sa mādryai diśasva mantraṃ sutadaṃ variṣṭham |ityūcivāṃ saṃ patimāha yādavī dadyāṃ tvadarthe tu sakṛtphalāya || 12\|122||uvāca mādryai sutadaṃ manuṃ ca punaḥ phalaṃ te na bhaviṣyatīti |mantraṃ samādāya ca madraputrī vyacintayatsyāṃ nu kathaṃ dviputrā || 12\|123||sadā'viyogau divijeṣu dasrau nacaitayornāmabhedaḥ kvaciddhi |ekā bhāryā saitayorapyuṣā hi tadāyātaḥ sakṛdāvartanāddvau || 12\|124||itīkṣantyā'kāritāvaśvinau tau śīghraprāptau putrakau tatprasūtau |tāveva devau nakulaḥ pūrvajātaḥ sahadevo'bhūtpaścimastau yamau ca || 12\|125||punarmanoḥ phalavattvāya mādrī samprārthayāmāsa patiṃ taduktā |pṛthā'vādītkuṭilaiṣā madājñāmṛte devāvāhvayāmāsa dasrau || 12\|126||ato virodhaṃ ca madātmajānāṃ kuryādeṣetyeva bhītāṃ na māṃ tvam |niyoktumarhaḥ punareva rājannitīrito'sau virarāma kṣitīśaḥ || 12\|127||ckṣli|viśeṣanāmnaiva samāhutaḥ sutān dadyuḥ surā ityaviśeṣitaṃ yayoḥ |viśeṣanāmāpi samāhvayattau mantrāvṛttirnāmabhede'sya coktā || 12\|128||yudhiṣṭhirādyeṣu caturṣu vāyuḥ samāviṣṭaḥ phalgune'tho viśeṣāt |yudhiṣṭhire saumyarūpeṇa viṣṭo vīreṇa rūpeṇa dhanañjaye'sau || 12\|129||śṛṅgārarūpaṃ kevalaṃ darśayāno viveśa vāyuryamajau pradhānaḥ |śṛṅgārakaivalyamabhīpsamānaḥ pāṇḍurhi putraṃ cakame caturtham || 12\|130||śṛṅgārarūpo nakule viśeṣātsunītirūpaḥ sahadevaṃ viveśa |guṇaiḥ samastaiḥ svayameva vāyurbabhūva bhīmo jagadāntarātmā || 12\|131||supullavākāratanurhi komal| aḥ prāyo janaiḥ procyate rūpaśālī |tataḥ sujātaṃ varavajrakāyau bhīmārjunāvapyṛte pāṇḍuraicchat || 12\|132||aprākṛtānāṃ tu manoharaṃ yadrūpaṃ dvātriṃ śallakṣaṇopetamagryam |tanmāruto nakule komal\| ābha evaṃ vāyuḥ pañcarūpo'tra cā'sīt || 12\|133||atītendrā eva te viṣṇuṣaṣṭhāḥ pūrvendro'sau yajñanāmā rameśaḥ |sa vai kṛṣṇo vāyuratha dvitīyaḥ sa bhīmaseno dharma āsīttṛtīyaḥ || 12\|134||yudhiṣṭhiro'sāvatha nāsatyadasrau kramāttāvetau mādravatīsutau ca |purandaraḥ ṣaṣṭha utātra saptamaḥ sa evaikaḥ phalguno hyeta indrāḥ || 12\|135||kramātsaṃ skārān kṣatriyāṇāmavāpya te'varddhanta svatavaso mahitvanā |sarve sarvajñāḥ sarvadharmopapannāḥ sarve bhaktāḥ keśave'tyantayuktāḥ || 12\|136||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेपाण्डवोत्पत्तिर्नाम द्वादशोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayepāṇḍavotpattirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||

(कंसवधः )ॐ । गर्गः शूरसुतोक्त्या व्रजमायात्सात्त्वतां पुरोधाः सः ।चक्रे क्षत्रिययोग्यान् सं स्कारान् कृष्णरोहिणीसून्वोः ॥ १३\।१॥ऊचे नन्द सुतोऽयं तव विष्णोर्नावमो गुणैः सर्वैः ।सर्वे चैतत्त्राताः सुखमाप्स्यन्त्युन्नतं भवत्पूर्वाः ॥ १३\।२॥इत्युक्तः स मुमोद प्रययौ गर्गोऽपि केशवोऽथाऽद्यः ।स्वपदैरग्रजयुक्तश्चक्रे पुण्यं व्रजन् व्रजोद्देशम् ॥ १३\।३॥स कदाचिच्छिशुभावं कुर्वन्त्या मातुरात्मनो भूयः ।अपनेतुं परमेशो मृदं जघासेक्षतां वयस्यानाम् ॥ १३\।४॥मात्रोपालब्ध ईशो मुखविवृतिमकर्नाम्ब मृद्भक्षिताऽहम् ।पश्येत्यास्यान्तरे तु प्रकृतिविकृतियुक्सा जगत्पर्यपश्यत् ।इत्थं देवोऽत्यचिन्त्यामपरदुरधिगां शक्तिमुच्चां प्रदर्श्यप्रायो ज्ञातात्मतत्त्वां पुनरपि भगवानावृणोदात्मशक्त्या ॥ १३\।५॥इति प्रभुः स लीलया हरिर्जगद्विडम्बयन् ।चचार गोष्ठमण्डलेऽप्यनन्तसौख्यचिद्धनः ॥ १३\।६॥कदाचिदीश्वरः स्तनं पिबन् यशोदया पयः ।शृतं निधातुमुज्झितो बभञ्ज दध्यमत्रकम् ॥ १३\।७॥स मथ्यमानदध्युरुप्रजातमिन्दुसन्निभम् ।नवं हि नीतमाददे रहो जघास चेशिता ॥ १३\।८॥प्रजायते हि यत्कुले यथा युगं यथा वयः ।तथा प्रवर्तनं भवेद्दिवौकसां समुद्भवे ॥ १३\।९॥इति स्वधर्ममुत्तमं दिवौकसां प्रदर्शयन् ।अधर्मपावकोऽपि सन् विडम्बते जनार्दनः ॥ १३\।१०॥च्क्ष्लीइंऋतिर्यगादिरूपकः स बाल्ययौवनादि यत् ।क्रियाश्च तत्तदुद्भवाः करोति शाश्वतोऽपि सन् ॥ १३\।११॥स विप्रराजगोपकस्वरूपकस्तदुद्भवाः ।तदातदा विचेष्टते क्रियाः सुरान् विशिक्षयन् ॥ १३\।१२॥तथाऽप्यनन्यदेवतासमं निजं बलं प्रभुः ।प्रकाशयन् पुनः पुनः प्रदर्शयत्यजो गुणान् ॥ १३\।१३॥अथाऽत्तयष्टिमीक्ष्य तां स्वमातरं जगद्गुरुः ।प्रपुप्लुवे तमन्वयान्मनोविदूरमङ्गना ॥ १३\।१४॥पुनः समीक्ष्य तच्छ्रमं जगाम तत्करग्रहम् ।प्रभुः स्वभक्तवश्यतां प्रकाशयन्नुरुक्रमः ॥ १३\।१५॥सदा विमुक्तमीश्वरं निबद्धुमञ्जसाऽददे ।यदैव दाम गोपिका न तत्पुपूर तं प्रति ॥ १३\।१६॥समस्तदामसञ्चयः सुसन्धितोऽप्यपूर्णताम् ।ययावनन्तविग्रहे शिशुत्वसम्प्रदर्शके ॥ १३\।१७॥अबन्धयोग्यतां प्रभुः प्रदर्श्य लीलया पुनः ।स एकवत्सपाशकान्तरं गतोऽखिलम्भरः ॥ १३\।१८॥सुतस्य मातृवश्यतां प्रदर्श्य धर्ममीश्वरः ।बभञ्ज तौ दिविस्पृशौ यमार्जुनौ सुरात्मजौ ॥ १३\।१९॥पुरा धुनिश्चुमुस्तथाऽपि पूतनासमन्वितौ ।अनोक्षसं युतौ तपः प्रचक्रतुः शिवां प्रति ।तया वरोऽप्यवध्यता चतुर्षु च प्रयोजितः ॥ १३\।२०॥अनन्तरं तृणोद्भृमिस्तपोऽचरद्वरं च तम् ।अवाप ते त्रयो हताः शिशुस्वरूपविष्णुना ॥ १३\।२१॥धुनिश्चुमुश्च तौ तरू समाश्रितौ निसूदितौ ।च्क्ष्लिव्।तरुप्रभङ्गतोऽमुना तरू चशापसम्भवौ ॥ १३\।२२॥पुरा हिनारदान्तिके दिगम्बरौ शशाप सः ।धनेशपुत्रकौ द्रुतं तरुत्वमाप्नुतं त्विति ॥ १३\।२३॥ततो हि तौ निजां तनुं हरेः प्रसादतः शुभौ ।अवापतुः स्तुतिं प्रभोर्विधाय जग्मतुर्गृहम् ॥ १३\।२४॥नल्। अकूबरमणिग्रीवौ मोचयित्वा तुशापतः ।वासुदेवोऽथ गोपालैर्विस्मितैरभिवीक्षितः ॥ १३\।२५॥वृन्दावनयियासुः स नन्दसूनुर्बृहद्वने ।ससर्ज रोमकूपेभ्यो वृकान् व्याघ्रसमान् बले ॥ १३\।२६॥अनेककोटिसङ्घैस्तैः पीड्यमाना व्रजालयाः ।युयुर्वृन्दावनं नित्यानन्दमादाय नन्दजम् ॥ १३\।२७॥इन्दिरापतिरानन्दपूर्णो वृन्दावने प्रभुः ।नन्दयामास नन्दादीनुद्दामतरचेष्टितैः ॥ १३\।२८॥स चन्द्रतो हसत्कान्तवदनेनेन्दुवर्चसा ।सं युतो रौहिणेयेन वत्सपालो बभूव ह ॥ १३\।२९॥दैत्यं स वत्सतनुमप्रमयः प्रगृह्य कं सानुगं हरवरादपरैरवध्यम् ।प्रक्षिप्य वृक्षशिरसि न्यहनद्बकोऽपि कं सानुगोऽथ विभुमच्युतमाससाद ॥ १३\।३०॥स्कन्दप्रसादकवचः स मुखे चकार गोविन्दमग्निवदमुं प्रदहन्तमुच्चैः ।चच्छर्द तुण्डशिरसैव निहन्तुमेतमायान्तमीक्ष्य जगृहेऽस्य स तुण्डमीशः ॥ १३\।३१॥तुण्डद्वयं यदुपतिः करपल्लवाभ्यां सङ्गृह्य चाऽशु विददार ह पक्षिदैत्यम् ।ब्रह्मादिभिः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानः सायं ययौ व्रजभुवं सहितोऽग्रजेन ॥ १३\।३२॥एवं स देववरवन्दितपादपद्मो गोपालकेषु विहरन् भुवि षष्ठमब्दम् ।प्राप्तो गवामखिलपोऽपि स पालकोऽभूद्वृन्दावनान्तरगसान्द्रलताविताने ॥ १३\।३३॥च्क्ष्ल्व्।ज्येष्ठं विहाय स कदाचिदचिन्त्यशक्तिर्गोगोपगोगणयुतो यमुनाजलेषु ।रेमे भविष्यदनुवीक्ष्य हि गोपदुःखं तद्बाधनाय निजमग्रमेषु सोऽधात् ॥ १३\।३४॥स ब्रह्मणो वरबलादुरगं त्ववध्यं सर्वैरवार्यविषवीर्यमृते सुपर्णात् ।विज्ञाय तद्विषविदूषितवारिपानसन्नान् पशूनपि वयस्यजनान् स आवीत् ॥ १३\।३५॥तद्दृष्टिदिव्यसुधया सहसाऽभिवृष्टाः सर्वेऽपि जीवितमवापुरथोच्चशाखम् ।कृष्णः कदम्बमधिरुह्य ततोऽतितुङ्गादास्फोट्य गाढरशनो न्यपतद्विषोदे ॥ १३\।३६॥सार्पह्रदः पुरुषसारनिपातवेगसङ्क्षोभितोरगविषोच्छवसिताम्बुराशिः ।पर्युप्लुतो विषकषायविभीषणोर्मिभीमो धनुः शतमनन्तबलस्य किं तत् (७०) ॥ १३\।३७॥तं यामुनह्रदविलोल्। अकमाप्य नागः काल्। यो निजैः समदशत्सह वासुदेवम् ।भोगैर्बबन्ध च निजेश्वरमेनमज्ञः सेहे तमीश उत भक्तिमतोऽपराधम् ॥ १३\।३८॥उत्पातमीक्ष्य तु तदाऽखिलगोपसङ्घस्तत्राऽजगाम हलिना प्रतिबोधितोऽपि ।दृष्ट्वा निजाश्रयजनस्य बहोः सुदुःखं कृष्णः स्वभक्तमपि नागममुं ममर्द ॥ १३\।३९॥तस्योन्नतेषु स फणेषु ननर्त कृष्णो ब्रह्मादिभिः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानः ।आर्तो मुखैरुरु वमन् रुधिरं स नागो नारायणं तमरणं मनसा जगाम ॥ १३\।४०॥तच्चित्रताण्डवविरुग्णफणातपत्रं रक्तं वमन्तमुरु सन्नधियं नितान्तम् ।दृष्ट्वाऽहिराजमुपसेदुरमुष्य पत्न्यो नेमुश्च सर्वजगदादिगुरुं भुवीशम् ॥ १३\।४१॥ताभिः स्तुतः स भगवानमुना च तस्मै दत्त्वाऽभयं यमसहोदरवारितोऽमुम् ।उत्सृज्य निर्विषजलां यमुनां चकार सं स्तूयमानचरितः सुरसिद्धसाध्यैः ॥ १३\।४२॥गोपैर्बलादिभिरुदीर्णतरप्रमोदैः सार्द्धं समेत्य भगवानरविन्दनेत्रः ।तां रात्रिमत्र निवसन् यमुनातटे सदावाग्निमुद्धतबलं च पपौ व्रजार्थे ॥ १३\।४३॥इत्थं सुरासुरगणैरविचिन्त्यदिव्यकर्माणि गोकुलगतेऽगणितोरुशक्तौ ।कुर्वत्यजे व्रजभुवामभवद्विनाश उग्राभिधादसुरतस्तरुरूपतोऽलम् ॥ १३\।४४॥(७०) भा\। उ\। १०\।१४\।६७च्क्ष्ल्वि।तद्गन्धतो नृपशुमुख्यसमस्तभूतान्यापुर्मृतिं बहल्। अरोगनिपीडितानि ।धातुर्वराज्जगदभावकृतैकबुद्धिर्वद्।ह्ध्यो न केनचिदसौ तरुरूपदैत्यः ॥ १३\।४५॥सङ्कर्षणेऽपि तदुदारविषानुविष्टे कृष्णो निजस्पर्शतस्तमपेतरोगम् ।कृत्वा बभञ्ज विषवृक्षममुं बलेन तस्यानुगैः सह तदाकृतिभिः समस्तैः ॥ १३\।४६॥दैत्यांश्च गोवपुष आत्तवरान् विरिञ्चान्मृत्यूज्झितानपि निपात्य ददाह वृक्षान् ।विक्रीड्य रामसहितो यमुनाजले स नीरोगमाशु कृतवान् व्रजमब्जनाभः ॥ १३\।४७॥सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्ययुतानदम्यान् सर्वैर्गिरीशवरतो दितिजप्रधानान् ।हत्वा सुतामलभदाशु विभुर्यशोदाभ्रातुः स कुम्भकसमाह्वयिनोऽपि नीलाम् ॥ १३\।४८॥या पूर्वजन्मनि तपः प्रथमैव भार्या भूयासमित्यचरदस्य हि सङ्गमो मे ।स्यात्कृष्णजन्मनि समस्तवराङ्गनाभ्यः पूर्वं त्विति स्म तदिमां प्रथमं स आप ॥ १३\।४९॥अग्रे द्विजत्वत उपावहदेष नीलां गोपाङ्गना अपि पुरा वरमापिरे यत् ।सं स्कारतः प्रथममेव सुसङ्गमो नो भूयात्तवेति परमाप्सरसः पुरा याः ॥ १३\।५०॥तत्राथ कृष्णमवदन् सबलं वयस्याः पक्वानि तालसुफलान्यनुभोजयेति ।इत्यर्थितः सबल आप स तालवृन्दं गोपैर्दुरासदमतीव हि धेनुकेन ॥ १३\।५१॥विघ्नेशतो वरमवाप्य स दुष्टदैत्यो दीर्घायुरुत्तमबलः कदनप्रियोऽभूत् ।नित्योद्धतः स उत राममवेक्ष्य तालवृन्तात्फलानि गल्। अयन्तमथाभ्यधावत् ।तस्य प्रहारमभिकाङ्क्षत आशु पृष्ठपादौ प्रगृह्य तृणराजशिरोऽहरत्सः ॥ १३\।५२॥तस्मिन् हते खरतरे खररूपदैत्ये सर्वे खराश्च खरतालवनान्तरस्थाः ।प्रापुः खरस्वरतरा खरराक्षसारिं कृष्णं बलेन सहितं निहताश्च तेन ॥ १३\।५३॥सर्वान्निहत्य खररूपधरान् स दैत्यान् विघ्नेश्वरस्य वरतोऽन्यजनैरवध्यान् ।पक्वानि तालसुफलानि निजेषु चादाद्दुर्वारपौरुषगुणोद्भरितो रमेशः ॥ १३\।५४॥पक्षद्वयेन विहरत्स्वथ गोपकेषु दैत्यः प्रलम्ब इति कं सविसृष्ट आगात् ।कृष्णस्य पक्षिषु जयत्सु स राममेत्य पापः पराजित उवाह तमुग्ररूपः ॥ १३\।५५॥भीतेन रोहिणिसुतेन हरिः स्तुतोऽसौ स्वाविष्टतामुपदिदेश बलाभिपूर्त्त्यै ।च्क्ष्ल्वी।तेनैव पूरितबलोऽम्बरचारिणं तं पापं प्रलम्बमुरुमुष्टिहतं चकार ॥ १३\।५६॥तस्मिन् हते सुरगणा बलदेवनाम रामस्य चक्रुरतितृप्तियुता हरिश्च ।वह्निं पपौ पुनरपि प्रदहन्तमुच्चैर्गोपांश्च गोगणमगण्यगुणार्णवोऽपात् ॥ १३\।५७॥कृष्णं कदाचिदतिदूरगतं वयस्या ऊचुः क्षुधाऽर्दिततरा वयमित्युदारम् ।सोऽप्याह सत्रमिह विप्रगणाश्चरन्ति तान् याचतेति परिपूर्णसमस्तकामः ॥ १३\।५८॥तान् प्राप्य काममनवाप्य पुनश्च गोपाः कृष्णं समापुरथ तानवदत्स देवः ।पत्नीः समर्थयत्मद्वचनादिति स्म चक्रुश्च ते तदपि ता भगवन्तमापुः ॥ १३\।५९॥ताः षड्विधान्नपरिपूर्णकराः समेताः प्राप्ता विसृज्य पतिपुत्रसमस्तबन्धून् ।आत्मार्चनैकपरमा विससर्ज कृष्ण एका पतिप्रविधुता पदमाप विष्णोः ॥ १३\।६०॥भुक्त्वाऽथ गोपसहितो भगवां स्तदन्नं रेमे च गोकुलमवाप्य संस्तनाथः ।आज्ञातिलङ्घनकृतेः स्वकृतापराधात्पश्चात्सुतप्तमनसोऽप्यभवन् स्म विप्राः ॥ १३\।६१॥कृष्णोऽथ वीक्ष्य पुरुहूतमहप्रयत्नं गोपान्न्यवारयदविस्मरणाय तस्य ।मा मानुषोऽयमिति मामवगच्छतां स इत्यव्ययोऽस्य विदधे महभङ्गमीशः ॥ १३\।६२॥गोपांश्च तान् गिरिमहोऽस्मदुरुस्वधर्म इत्युक्तिसच्छलत आत्ममहेऽवतार्य ।भूत्वाऽतिविस्तृततनुर्बुभुजे बलिं स नानाविधान्नरसपानगुणैः सहैव ॥ १३\।६३॥इन्द्रोऽथ विस्मृतरथाङ्गधरावतारो मेघान् समादिशदुरूदकपूगवृष्ट्यै ।ते प्रेरिताः सकलगोकुलनाशनाय धारा वितेरुरुनागकरप्रकाराः ॥ १३\।६४॥ताभिर्निपीडितमुदीक्ष्य स कञ्जनाभः सर्वं व्रजं गिरिवरं प्रसभं दधार ।वामेन कञ्जदलकोमल्\। अपाणिनैव तत्राखिलाः प्रविविशुः पशुषाः स्वगोभिः ॥ १३\।६५॥वृष्ट्वोरुवार्यथ निरन्तरसप्तरात्रं त्रातं समीक्ष्य हरिणा व्रजमश्रमेण ।शक्रोऽनुसं स्मृतसुरप्रवरावतारः पादाम्बुजं यदुपतेः शरणं जगाम ॥ १३\।६६॥तुष्टाव चैनमुरुवेदशिरोगताभिर्गीर्भिः सदाऽगणितपूर्णगुणार्णवं तम् ।गोभृद्गुरुं हरगुरोरपि गोगणेन युक्तः सहस्रगुरगाधगुमग्र्यमग्र्यात् ॥ १३\।६७॥च्क्ष्ल्वीइ।त्वत्तो जगत्सकलमाविरभूदगण्यधाम्नस्त्वमेव परिपासि समस्तमन्ते ।अत्सि त्वयैव जगतोऽस्य हि बन्धमोक्षौ न त्वत्समोऽस्ति कुहचित्परिपूर्णशक्ते ॥ १३\।६८॥क्षन्तव्यमेव भवता मम बाल्यमीश त्वत्सं श्रयोऽस्मि हि सदेत्यभिवन्दितोऽजः ।क्षान्तं सदैव भवतस्तव शिक्षणाय पूजापहारविधिरित्यवदद्रमेशः ॥ १३\।६९॥गोविन्दमेनमभिषिच्य स गोगणेतो गोभिर्जगाम गुणपूर्णममुं प्रणम्य ।गोपैर्गिराम्पतिरपि प्रणतोऽभिगम्य गोवर्द्धनोद्धरणसङ्गतसं शयैः सः ॥ १३\।७०॥कृष्णं ततः प्रभृति गोपगणा व्यजानन्नारायणोऽयमिति गर्गवचश्च नन्दात् ।नारायणस्य सम इत्युदितं निशम्य पूजां च चक्रुरधिकामरविन्दनेत्रे ॥ १३\।७१॥स्कन्दादुपात्तवरतो मरणादपेतं दृष्ट्वा चरामनिहतं बलिनं प्रलम्बम् ।चक्रुर्विनिश्चयममुष्य सुराधिकत्वे गोपा अथास्य विदधुः परमां च पूजाम् ॥ १३\।७२॥कात्यायनीव्रतपराः स्वपतित्वहेतोः कन्या उवाह भगवानपराश्च गोपीः ।अन्यैर्धृता अयुगबाणशराभिनुन्नाः प्राप्ता निशास्वरमयच्छशिराजितासु ॥ १३\।७३॥तास्वत्र तेन जनिता दशलक्षपुत्रा नारायणाह्वययुता बलिनश्च गोपाः ।सर्वेऽपि दैवतगणा भगवत्सुतत्वमाप्तुं धरातल्\। अगता हरिभक्तिहेतोः ॥ १३\।७४॥तास्तत्र पूर्ववरदानकृते रमेशो रामा द्विजत्वगमनादपि पूर्वमेव ।सर्वा निशास्वरमयत्समभीष्टसिद्धिचिन्तामणिर्हि भगवानशुभैरलिप्तः ॥ १३\।७५॥सम्पूर्णचन्द्रकरराजितसद्रजन्यां वृन्दावने कुमुदकुन्दसुगन्धवाते ।श्रुत्वा मुकुन्दमुखनिस्सृतगीतसारं गोपाङ्गना मुमुहुरत्र ससार यक्षः ॥ १३\।७६॥रुद्रप्रसादकृतरक्ष उतास्य सख्युर्भृत्यो बली खलतरोऽपिच शङ्खचूडः ।ताः कालयन् भगवतस्तल्\। अताडनेन मृत्युं जगाम मणिमस्य जहार कृष्णः ॥ १३\।७७॥नाम्नाऽप्यरिष्ट उरुगायविलोमचेष्टो गोष्ठं जगाम वृषभाकृतिरप्यवध्यः ।शम्भोर्वरादनुगतश्च सदैव कं सं गा भीषयन्तममुमाह्वयदाशु कृष्णः ॥ १३\।७८॥सोऽप्याससाद हरिमुग्रविषाणकोटिमग्रे निधाय जगृहेऽस्य विषाणमीशः ।भूमौ निपात्य च वृषासुरमुग्रवीर्यं यज्ञे यथा पशुममारयदग्र्यशक्तिः ॥ १३\।७९॥च्क्ष्लिक्ष्।केशी च कं सविहितस्तुरगस्वरूपो गिर्यात्मजावरमवाप्य सदा विमृत्युः ।पापः स केशवमवाप मुखेऽस्य बाहुं प्रावेशयत्स भगवान् ववृधेऽथ देहे ॥ १३\।८०॥तत्खादनाय कुमतिः स कृतप्रयासः शीर्णास्यदन्तदशनच्छदरुद्धवायुः ।दीर्णः पपात च मृतो हरिरप्यशेषैर्ब्रह्मेशशक्रदिनकृत्प्रमुखैः स्तुतोऽभूत् ॥ १३\।८१॥व्योमश्च नाम मयसूनुरजप्रसादाल्लब्धायुतायुरखिलान् विदधे बिले सः ।तं श्रीपतिः पशुपतिः पशुवद्विशस्य निः सारितान् बिलमुखादखिलांश्चकार ॥ १३\।८२॥कुर्वत्यनन्यविषयाणि दुरन्तशक्तौ कर्माणि गोकुलगतेऽखिललोकनाथे ।कं साय सर्वमवदत्सुरकार्यहेतोर्ब्रह्माङ्कजो मुनिरकारि यदीशपित्रा ॥ १३\।८३॥श्रुत्वाऽतिकोपरभसोच्चलितः स कं सो बद्ध्वा सभार्यमथ शूरजमुग्रकर्मा ।अक्रूरमाश्वदिशदानयनाय विष्णो रामान्वितस्य सह गोपगणै रथेन ॥ १३\।८४॥सं सेवनाय स हरेरभवत्पुरैव नाम्ना किशोर इति यः सुरगायनोऽभूत् ।स्वायम्भुवस्य च मनोः परमां शयुक्त आवेशयुक्कमलजस्य बभूव विद्वान् ॥ १३\।८५॥सोऽक्रूर इत्यभवदुत्तमपूज्यकर्मा वृष्णिष्वथाऽस स हि भोजपतेश्च मन्त्री ।आदिष्ट एव जगदीश्वरदृष्टिहेतोरानन्दपूर्णसुमना अभवत्कृतार्थः ॥ १३\।८६॥आरुह्य तद्रथवरं भगवत्पदाब्जमब्जोद्भवप्रणतमन्तरमन्तरेण ।सञ्चिन्तयन् पथि जगाम स गोष्ठमाराद्दृष्ट्वा पदाङ्कितभुवं मुमुदे परस्य ॥ १३\।८७॥सोऽवेष्टतात्र जगदीशितुरङ्गसङ्गलब्धोच्चयेन निखिलाघविदारणेषु ।पां सुष्वजेशपुरुहूतमुखोच्चविद्युद्भ्राजत्किरीटमणिलोचनगोचरेषु ॥ १३\।८८॥सोऽपश्यताथ जगदेकगुरुं समेतमग्रोद्भवेन भुवि गा अपि दोहयन्तम् ।आनन्दसान्द्रतनुमक्षयमेनमीक्ष्य हृष्टः पपात पदयोः पुरुषोत्तमस्य ॥ १३\।८९॥उत्थाप्य तं यदुपतिः सबलो गृहं स्वं नीत्वोपचारमखिलं प्रविधाय तस्मिन् ।नित्योदिताक्षयचिदप्यखिलं स तस्माच्छुश्राव लोकचरितानुविडम्बनेन ॥ १३\।९०॥श्रुत्वा स कं सहृदि सं स्थितमब्जनाभः प्रातस्तु गोपसहितो रथमारुरोह ।च्ल्।रामश्वफल्कतनयाभियुतो जगाम यानेन तेन यमुनातटमव्ययात्मा ॥ १३\।९१॥सं स्थाप्य तौ रथवरे जगताऽभिवन्द्यौ श्वाफल्किराश्ववततार यमस्वसारम् ।स्नात्वा स तत्र विधिनैव कृताघमर्षः शेषासनं परमपूरुषमत्र चैक्षत् ॥ १३\।९२॥नित्यं हि शेषमभिपश्यति सिद्धमन्त्रो दानेश्वरः स तु तदा ददृशे हरिं च ।अग्रे हि बालतनुमीक्ष्य स कृष्णमत्र किं नास्ति यान इति यानमुखो बभूव ॥ १३\।९३॥तत्रापि कृष्णमभिवीक्ष्य पुनर्निमज्ज्य शेषोरुभोगशयनं परमं ददर्श ।ब्रह्मेशशक्रमुखदेवमुनीन्द्रवृन्दसं वन्दिताङ्घ्रियुगमिन्दिरया समेतम् ॥ १३\।९४॥स्तुत्वा वरस्तुतिभिरव्ययमब्जनाभं सोऽन्तर्हिते भगवति स्वकमारुरोह ।यानं च तेन सहितो भगवान् जगाम सायं पुरीं सहबलो मधुरामनन्तः ॥ १३\।९५॥अग्रेऽथ दानपतिमक्षयपौरुषोऽसावीशो विसृज्य सबलः सहितो वयस्यैः ।द्रष्टुं पुरीमभिजगाम नरेन्द्रमार्गे पौरैः कुतूहलयुतैरभिपूज्यमानः ॥ १३\।९६॥आसाद्य कुञ्जरगतं रजकं ययाचे वस्त्राणि कं सदयितं गिरिशावरेण ।मृत्यूज्झितं सपदि तेन दुरुक्तिविद्धः पापं कराग्रमृदितं व्यनयद्यमाय ॥ १३\।९७॥हत्वा तमक्षतबलो भगवान् प्रगृह्य वस्त्राणि चाऽत्मसमितानि बलस्य चाऽदात् ।दत्वाऽपराणि सखिगोपजनस्य शिष्टान्यास्तीर्य तत्र च पदं प्रणिधाय चाऽगात् ॥ १३\।९८॥ग्राह्याऽपहेयरहितैकचिदात्मसान्द्रस्वानन्दपूर्णवपुरप्ययशोषहीनः ।लोकान् विडम्ब्य नरवत्समलक्तकाद्यैर्वप्त्रा विभूषित इवाभवदप्रमेयः ॥ १३\।९९॥माला अवाप्य च सुदामत आत्मतन्त्रस्तावक्षयोऽनुजगृहे निजपार्षदौ हि ।पूर्वं विकुण्ठसदनाद्धरिसेवनाय प्राप्तौ भुवं मृजनपुष्पकरौ पुराऽपि ॥ १३\।१००॥सर्वेष्टपुष्टिमिह तत्र सरूपतां च कृष्णस्तयोर्वरमदादथ राजमार्गे ।गच्छन् ददर्श वनितां नरदेवयोग्यमादाय गन्धमधिकं कुटिलां व्रजन्तीम् ॥ १३\।१०१॥तेनार्थिता सपदि गन्धमदात्त्रिवक्रा तेनाग्रजेन सहितो भगवान् लिलिम्पे ।तां चाऽश्वृजुत्वमनयत्स तयाऽर्थितोऽलमायामि कालत इति प्रहसन्नमुञ्चत् ॥ १३\।१०२॥च्लि।पूर्णेन्दुवृन्दनिवहाधिककान्तशान्तसूर्यामितोरुपरमद्युतिसौख्यदेहः ।पीताम्बरः कनकभासुरगन्धमाल्यः शृङ्गारवारिधिरगण्यगुणार्णवोऽगात् ॥ १३\।१०३॥प्राप्याथ चाऽयुधगृहं धनुरीशदत्तं कृष्णः प्रसं ह्य जगृहे सकलैरभेद्यम् ।कां सं स नित्यपरिपूर्णसमस्तशक्तिरारोप्य चैनमनुकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ १३\।१०४॥तस्मिन् सुरासुरगणैरखिलैरभेद्ये भग्ने बभूव जगदण्डविभेदभीमः ।शब्दः स येन निपपात भुवि प्रभग्नसारोऽसुरो धृतियुतोऽपि तदैव कं सः ॥ १३\।१०५॥आदिष्टमप्युरुबलं भगवान् स तेन सर्वं निहत्य सबलः प्रययौ पुनश्च ।नन्दादिगोपसमितिं हरिरत्र रात्रौ भुक्त्वा पयोऽन्वितशुभान्नमुवास कामम् ॥ १३\।१०६॥कं सोऽप्यतीव भयकम्पितहृत्सरोजः प्रातर्नरेन्द्रगणमध्यगतोऽधिकोच्चम् ।मञ्चं विवेश सह जानपदैश्च पौरैर्नानाऽनुमञ्चकगतैर्युवतीसमेतैः ॥ १३\।१०७॥सं स्थाप्य नागमुरुरङ्गमुखे कुवल्यापीडं गिरीन्द्रसदृशं करिसादियुक्तम् ।चाणूरमुष्टिकमुखानपि मल्लवीरान् रङ्गे निधाय हरिसं यमनं किलैच्छत् ॥ १३\।१०८॥अक्षोहिणी गणितमस्य बलं च विं शदासीदसं ह्यमुरुवीर्यमनन्यवध्यम् ।शम्भोर्वरादपि च तस्य सुनीथनामा यः पूर्वमास वृकित्यसुरोऽनुजोऽभूत् ॥ १३\।१०९॥सप्तानुजा अपि हि तस्य पुरातना ये सर्वेऽपि कं सपृतनासहिताः स्म रङ्गे ।तस्थुः सराममभियान्तमुदीक्ष्य कृष्णमात्तायुधा युधि विजेतुमजं सुपापाः ॥ १३\।११०॥कृष्णोऽपि सूर उदिते सबलो वयस्यैः सार्द्धं जगाम वररङ्गमुखं सुरेशैः ।सं स्तूयमान उरुविक्रम आसुराणां निर्मूलनाय सकल्\। आचलितोरुशक्तिः ॥ १३\।१११॥आयन् जगद्गुरुतमो बलिनं गजेन्द्रं रुद्रप्रसादपरिरक्षितमाश्वपश्यत् ।दुष्टोरुरङ्गमुखसं स्थितमीक्ष्य चैभ्यं पापापयाहि नचिरादिति वाचमूदे ॥ १३\।११२॥क्षिप्तः स ईश्वरतमेन गिरीशलब्धाद्दृप्तो वराज्जगति सर्वजनैरवध्यः ।नागं त्ववध्यमभियापयते ततोऽग्रे पापो दुरन्तमहिमं प्रति वासुदेवम् ॥ १३\।११३॥विक्रीड्य तेन करिणा भगवान् स किञ्चिद्धस्ते प्रगृह्य विनिकृष्य निपात्य भूमौ ।कुम्भे पदं प्रतिनिधाय विषाणयुग्ममुत्कृष्य हस्तिपमहन्निपपात सोऽपि ॥ १३\।११४॥च्लींआगं ससादिनमवध्यमसौ निहत्य स्कन्धे विषाणमवसज्ज्य सहाग्रजेन ।नागेन्द्रसान्द्रमदबिन्दुभिरञ्चिताङ्गः पूर्णात्मशक्तिरमलः प्रविवेश रङ्गम् ॥ १३\।११५॥विष्टे जगद्गुरुतमे बलवीर्यमूर्तौ रङ्गं मुमोद च शुशोष जनोऽखिलोऽत्र ।कञ्जं तथाऽपि कुमुदं च यथैव सूर्य उद्यत्यजेऽनुभविनो विपरीतकाश्च ॥ १३\।११६॥रङ्गप्रविष्टमभिवीक्ष्य जगाद मल्लः कं सप्रियार्थमभिभाष्य जगन्निवासम् ।चाणूर इत्यभिहितो जगतामवध्यः शम्भुप्रसादत इदं शृणु माधवेति ॥ १३\।११७॥राजैव दैवतमिति प्रवदन्ति विप्रा राज्ञः प्रियं कृतवतः परमा हि सिद्धिः ।योत्स्याव तेन नृपतिप्रियकाम्यया वां रामोऽभियुद्।ह्ध्यतु बली सह मुष्टिकेन ॥ १३\।११८॥इत्युक्त आह भगवान् परिहासपूर्वमेवं भवत्विति स तेन तदाऽभियातः ।सन्दर्श्य दैवतपतिर्युधि मल्ललीलां मौहूर्तिकीमथ पदोर्जगृहे स्वशत्रुम् ॥ १३\।११९॥उत्क्षिप्य तं गगनगं गिरिसन्निकाशमुद्भ्राम्य चाथ शतशः कुलिशाक्षताङ्गम् ।आविद्।ह्ध्य दुर्धरबलो भुवि निष्पिपेष चूर्णीकृतः स निपपात यथा गिरीन्द्रः ॥ १३\।१२०॥कृष्णं च तुष्टुवुरथो दिवि देवसङ्घा मर्त्या भुवि प्रवरमुत्तमपूरुषाणाम् ।तद्वद्बलस्य दृढमुष्टिनिपिष्टमूर्धा भ्रष्टस्तदैव निपपात स मुष्टिकोऽपि ॥ १३\।१२१॥कूटश्च कोसल उत च्छलनामधेयो द्वौ तत्र कृष्णनिहतावपरो बलेन ।कं सस्य ये त्ववरजाश्च सुनीथमुख्याः सर्वे बलेन निहताः परिघेण वीराः ॥ १३\।१२२॥ताभ्यां हतानभिसमीक्ष्य निजान् समस्तान् कं सो दिदेश बलमक्षयमुग्रवीर्यम् ।रुद्रप्रसादकृतरक्षमवध्यमेनौ निस्सार्य दण्डमधिकं कुरुतेति पापः ॥ १३\।१२३॥श्रुत्वैव राजवचनं बलमक्षयं तदक्षोहिणीदशकयुग्ममनन्तवीर्यम् ।कृष्णं चकार विविधास्त्रधरं स्वकोष्ठे सिं हं यथा किल सृगालबलं समेतम् ॥ १३\।१२४॥जानन्नपीश्वरमनन्तबलं महेन्द्रः कृष्णं रथं निजमयापयदायुधाढ्यम् ।शुश्रूषणाय परमस्य यथा समुद्रमर्घ्येण पूरयति पूर्णजलं जनोऽयम् ॥ १३\।१२५॥स्वस्यन्दनं तु भगवान् स महेन्द्रदत्तमारुह्य सूतवरमातलिसङ्गृहीतम् ।च्लीइंआनायुधोग्रकिरणस्तरणिर्यथैव ध्वान्तं व्यनाशयदशेषत आशु सैन्यम् ॥ १३\।१२६॥निः शेषतो विनिहते स्वबले स कं सश्चर्मासिपाणिरभियातुमियेष कृष्णम् ।तावत्तमेव भगवन्तमभिप्रयातमुत्तुङ्गमञ्चशिरसि प्रददर्श वीरम् ॥ १३\।१२७॥तं श्येनवेगमभितः प्रतिसञ्चरन्तं निश्छिद्रमाशु जगृहे भगवान् प्रसह्य ।केशेषु चैनमभिभृश्य करेण वामेनोद्धृत्य दक्षिणकरेण जघान केऽस्य ॥ १३\।१२८॥सञ्चालितेन मुकुटेन विकुण्डलेन कर्णद्वयेन विगताभरणोरसा च ।स्रस्ताम्बरेण जघनेन सुशोच्यरूपः कं सो बभूव नरसिं हकराग्रसं स्थः ॥ १३\।१२९॥उत्कृष्य तं सुरपतिः परमोच्चमञ्चादन्यैरजेयमतिवीर्यबलोपपन्नम् ।अब्जोद्भवेशवरगुप्तमनन्तशक्तिर्भूमौ निपात्य स ददौ पदयोः प्रहारम् ॥ १३\।१३०॥देहे तु योऽभवदमुष्य रमेशबन्धुर्वायुः स कृष्णतनुमाश्रयदन्यपापम् ।दैत्यं चकर्ष हरिरत्र शरीरसं स्थं पश्यत्सु कञ्जजमुखेषु सुरेष्वनन्तः ॥ १३\।१३१॥द्वेषात्स सर्वजगदेकगुरोः स्वकीयैः पूर्वप्रमापितजनैः सहितः समस्तैः ।धात्र्यादिभिः प्रतिययौ कुमतिस्तमोऽन्धमन्येऽपि चैवमुपयान्ति हरावभक्ताः ॥ १३\।१३२॥नित्यातिदुःखमनिवृत्ति सुखव्यपेतमन्धं तमो नियतमेति हरावभक्तः ।भक्तोऽपि कञ्जजगिरीशमुखेषु सर्वधर्मार्णवोऽपि निखिलागमनिर्णयेन ॥ १३\।१३३॥यो वेत्ति निश्चितमतिर्हरिमब्जजेशपूर्वाखिलस्य जगतः सकलेऽपि काले ।सृष्टिस्थितिप्रल्\। अयमोक्षदमात्मतन्त्रं लक्ष्म्या अपीशमतिभक्तियुतः स मुच्येत् ॥ १३\।१३४॥तस्मादनन्तगुणपूर्णममुं रमेशं निश्चित्य दोषरहितं परयैव भक्त्या ।विज्ञाय दैवतगणांश्च यथाक्रमेण भक्ता हरेरिति सदैव भजेत धीरः ॥ १३\।१३५॥निहत्य कं समोजसा विधातृशम्भुपूर्वकैः ।स्तुतः प्रसूनवर्षिभिर्मुमोद केशवोऽधिकम् ॥ १३\।१३६॥सदैव मोदरूपिणो मुदोक्तिरस्य लौकिकी ।यथोदयो रवेर्भवेत्सदोदितस्य लोकतः ॥ १३\।१३७॥च्लिव्ऽनन्तचित्सुखार्णवः सदोदितैकरूपकः ।समस्तदोषवर्जितो हरिर्गुणात्मकः सदा ॥ १३\।१३८॥

(kaṃsavadhaḥ )oṃ | gargaḥ śūrasutoktyā vrajamāyātsāttvatāṃ purodhāḥ saḥ |cakre kṣatriyayogyān saṃ skārān kṛṣṇarohiṇīsūnvoḥ || 13\|1||ūce nanda suto'yaṃ tava viṣṇornāvamo guṇaiḥ sarvaiḥ |sarve caitattrātāḥ sukhamāpsyantyunnataṃ bhavatpūrvāḥ || 13\|2||ityuktaḥ sa mumoda prayayau gargo'pi keśavo'thā'dyaḥ |svapadairagrajayuktaścakre puṇyaṃ vrajan vrajoddeśam || 13\|3||sa kadācicchiśubhāvaṃ kurvantyā māturātmano bhūyaḥ |apanetuṃ parameśo mṛdaṃ jaghāsekṣatāṃ vayasyānām || 13\|4||mātropālabdha īśo mukhavivṛtimakarnāmba mṛdbhakṣitā'ham |paśyetyāsyāntare tu prakṛtivikṛtiyuksā jagatparyapaśyat |itthaṃ devo'tyacintyāmaparaduradhigāṃ śaktimuccāṃ pradarśyaprāyo jñātātmatattvāṃ punarapi bhagavānāvṛṇodātmaśaktyā || 13\|5||iti prabhuḥ sa līlayā harirjagadviḍambayan |cacāra goṣṭhamaṇḍale'pyanantasaukhyaciddhanaḥ || 13\|6||kadācidīśvaraḥ stanaṃ piban yaśodayā payaḥ |śṛtaṃ nidhātumujjhito babhañja dadhyamatrakam || 13\|7||sa mathyamānadadhyuruprajātamindusannibham |navaṃ hi nītamādade raho jaghāsa ceśitā || 13\|8||prajāyate hi yatkule yathā yugaṃ yathā vayaḥ |tathā pravartanaṃ bhaveddivaukasāṃ samudbhave || 13\|9||iti svadharmamuttamaṃ divaukasāṃ pradarśayan |adharmapāvako'pi san viḍambate janārdanaḥ || 13\|10||ckṣlīiṃṛtiryagādirūpakaḥ sa bālyayauvanādi yat |kriyāśca tattadudbhavāḥ karoti śāśvato'pi san || 13\|11||sa viprarājagopakasvarūpakastadudbhavāḥ |tadātadā viceṣṭate kriyāḥ surān viśikṣayan || 13\|12||tathā'pyananyadevatāsamaṃ nijaṃ balaṃ prabhuḥ |prakāśayan punaḥ punaḥ pradarśayatyajo guṇān || 13\|13||athā'ttayaṣṭimīkṣya tāṃ svamātaraṃ jagadguruḥ |prapupluve tamanvayānmanovidūramaṅganā || 13\|14||punaḥ samīkṣya tacchramaṃ jagāma tatkaragraham |prabhuḥ svabhaktavaśyatāṃ prakāśayannurukramaḥ || 13\|15||sadā vimuktamīśvaraṃ nibaddhumañjasā'dade |yadaiva dāma gopikā na tatpupūra taṃ prati || 13\|16||samastadāmasañcayaḥ susandhito'pyapūrṇatām |yayāvanantavigrahe śiśutvasampradarśake || 13\|17||abandhayogyatāṃ prabhuḥ pradarśya līlayā punaḥ |sa ekavatsapāśakāntaraṃ gato'khilambharaḥ || 13\|18||sutasya mātṛvaśyatāṃ pradarśya dharmamīśvaraḥ |babhañja tau divispṛśau yamārjunau surātmajau || 13\|19||purā dhuniścumustathā'pi pūtanāsamanvitau |anokṣasaṃ yutau tapaḥ pracakratuḥ śivāṃ prati |tayā varo'pyavadhyatā caturṣu ca prayojitaḥ || 13\|20||anantaraṃ tṛṇodbhṛmistapo'caradvaraṃ ca tam |avāpa te trayo hatāḥ śiśusvarūpaviṣṇunā || 13\|21||dhuniścumuśca tau tarū samāśritau nisūditau |ckṣliv|taruprabhaṅgato'munā tarū caśāpasambhavau || 13\|22||purā hināradāntike digambarau śaśāpa saḥ |dhaneśaputrakau drutaṃ tarutvamāpnutaṃ tviti || 13\|23||tato hi tau nijāṃ tanuṃ hareḥ prasādataḥ śubhau |avāpatuḥ stutiṃ prabhorvidhāya jagmaturgṛham || 13\|24||nal| akūbaramaṇigrīvau mocayitvā tuśāpataḥ |vāsudevo'tha gopālairvismitairabhivīkṣitaḥ || 13\|25||vṛndāvanayiyāsuḥ sa nandasūnurbṛhadvane |sasarja romakūpebhyo vṛkān vyāghrasamān bale || 13\|26||anekakoṭisaṅghaistaiḥ pīḍyamānā vrajālayāḥ |yuyurvṛndāvanaṃ nityānandamādāya nandajam || 13\|27||indirāpatirānandapūrṇo vṛndāvane prabhuḥ |nandayāmāsa nandādīnuddāmataraceṣṭitaiḥ || 13\|28||sa candrato hasatkāntavadanenenduvarcasā |saṃ yuto rauhiṇeyena vatsapālo babhūva ha || 13\|29||daityaṃ sa vatsatanumapramayaḥ pragṛhya kaṃ sānugaṃ haravarādaparairavadhyam |prakṣipya vṛkṣaśirasi nyahanadbako'pi kaṃ sānugo'tha vibhumacyutamāsasāda || 13\|30||skandaprasādakavacaḥ sa mukhe cakāra govindamagnivadamuṃ pradahantamuccaiḥ |caccharda tuṇḍaśirasaiva nihantumetamāyāntamīkṣya jagṛhe'sya sa tuṇḍamīśaḥ || 13\|31||tuṇḍadvayaṃ yadupatiḥ karapallavābhyāṃ saṅgṛhya cā'śu vidadāra ha pakṣidaityam |brahmādibhiḥ kusumavarṣibhirīḍyamānaḥ sāyaṃ yayau vrajabhuvaṃ sahito'grajena || 13\|32||evaṃ sa devavaravanditapādapadmo gopālakeṣu viharan bhuvi ṣaṣṭhamabdam |prāpto gavāmakhilapo'pi sa pālako'bhūdvṛndāvanāntaragasāndralatāvitāne || 13\|33||ckṣlv|jyeṣṭhaṃ vihāya sa kadācidacintyaśaktirgogopagogaṇayuto yamunājaleṣu |reme bhaviṣyadanuvīkṣya hi gopaduḥkhaṃ tadbādhanāya nijamagrameṣu so'dhāt || 13\|34||sa brahmaṇo varabalāduragaṃ tvavadhyaṃ sarvairavāryaviṣavīryamṛte suparṇāt |vijñāya tadviṣavidūṣitavāripānasannān paśūnapi vayasyajanān sa āvīt || 13\|35||taddṛṣṭidivyasudhayā sahasā'bhivṛṣṭāḥ sarve'pi jīvitamavāpurathoccaśākham |kṛṣṇaḥ kadambamadhiruhya tato'tituṅgādāsphoṭya gāḍharaśano nyapatadviṣode || 13\|36||sārpahradaḥ puruṣasāranipātavegasaṅkṣobhitoragaviṣocchavasitāmburāśiḥ |paryupluto viṣakaṣāyavibhīṣaṇormibhīmo dhanuḥ śatamanantabalasya kiṃ tat (70) || 13\|37||taṃ yāmunahradavilol| akamāpya nāgaḥ kāl| yo nijaiḥ samadaśatsaha vāsudevam |bhogairbabandha ca nijeśvaramenamajñaḥ sehe tamīśa uta bhaktimato'parādham || 13\|38||utpātamīkṣya tu tadā'khilagopasaṅghastatrā'jagāma halinā pratibodhito'pi |dṛṣṭvā nijāśrayajanasya bahoḥ suduḥkhaṃ kṛṣṇaḥ svabhaktamapi nāgamamuṃ mamarda || 13\|39||tasyonnateṣu sa phaṇeṣu nanarta kṛṣṇo brahmādibhiḥ kusumavarṣibhirīḍyamānaḥ |ārto mukhairuru vaman rudhiraṃ sa nāgo nārāyaṇaṃ tamaraṇaṃ manasā jagāma || 13\|40||taccitratāṇḍavavirugṇaphaṇātapatraṃ raktaṃ vamantamuru sannadhiyaṃ nitāntam |dṛṣṭvā'hirājamupaseduramuṣya patnyo nemuśca sarvajagadādiguruṃ bhuvīśam || 13\|41||tābhiḥ stutaḥ sa bhagavānamunā ca tasmai dattvā'bhayaṃ yamasahodaravārito'mum |utsṛjya nirviṣajalāṃ yamunāṃ cakāra saṃ stūyamānacaritaḥ surasiddhasādhyaiḥ || 13\|42||gopairbalādibhirudīrṇatarapramodaiḥ sārddhaṃ sametya bhagavānaravindanetraḥ |tāṃ rātrimatra nivasan yamunātaṭe sadāvāgnimuddhatabalaṃ ca papau vrajārthe || 13\|43||itthaṃ surāsuragaṇairavicintyadivyakarmāṇi gokulagate'gaṇitoruśaktau |kurvatyaje vrajabhuvāmabhavadvināśa ugrābhidhādasuratastarurūpato'lam || 13\|44||(70) bhā\| u\| 10\|14\|67ckṣlvi|tadgandhato nṛpaśumukhyasamastabhūtānyāpurmṛtiṃ bahal| aroganipīḍitāni |dhāturvarājjagadabhāvakṛtaikabuddhirvad|hdhyo na kenacidasau tarurūpadaityaḥ || 13\|45||saṅkarṣaṇe'pi tadudāraviṣānuviṣṭe kṛṣṇo nijasparśatastamapetarogam |kṛtvā babhañja viṣavṛkṣamamuṃ balena tasyānugaiḥ saha tadākṛtibhiḥ samastaiḥ || 13\|46||daityāṃśca govapuṣa āttavarān viriñcānmṛtyūjjhitānapi nipātya dadāha vṛkṣān |vikrīḍya rāmasahito yamunājale sa nīrogamāśu kṛtavān vrajamabjanābhaḥ || 13\|47||saptokṣaṇo'tibalavīryayutānadamyān sarvairgirīśavarato ditijapradhānān |hatvā sutāmalabhadāśu vibhuryaśodābhrātuḥ sa kumbhakasamāhvayino'pi nīlām || 13\|48||yā pūrvajanmani tapaḥ prathamaiva bhāryā bhūyāsamityacaradasya hi saṅgamo me |syātkṛṣṇajanmani samastavarāṅganābhyaḥ pūrvaṃ tviti sma tadimāṃ prathamaṃ sa āpa || 13\|49||agre dvijatvata upāvahadeṣa nīlāṃ gopāṅganā api purā varamāpire yat |saṃ skārataḥ prathamameva susaṅgamo no bhūyāttaveti paramāpsarasaḥ purā yāḥ || 13\|50||tatrātha kṛṣṇamavadan sabalaṃ vayasyāḥ pakvāni tālasuphalānyanubhojayeti |ityarthitaḥ sabala āpa sa tālavṛndaṃ gopairdurāsadamatīva hi dhenukena || 13\|51||vighneśato varamavāpya sa duṣṭadaityo dīrghāyuruttamabalaḥ kadanapriyo'bhūt |nityoddhataḥ sa uta rāmamavekṣya tālavṛntātphalāni gal| ayantamathābhyadhāvat |tasya prahāramabhikāṅkṣata āśu pṛṣṭhapādau pragṛhya tṛṇarājaśiro'haratsaḥ || 13\|52||tasmin hate kharatare khararūpadaitye sarve kharāśca kharatālavanāntarasthāḥ |prāpuḥ kharasvaratarā khararākṣasāriṃ kṛṣṇaṃ balena sahitaṃ nihatāśca tena || 13\|53||sarvānnihatya khararūpadharān sa daityān vighneśvarasya varato'nyajanairavadhyān |pakvāni tālasuphalāni nijeṣu cādāddurvārapauruṣaguṇodbharito rameśaḥ || 13\|54||pakṣadvayena viharatsvatha gopakeṣu daityaḥ pralamba iti kaṃ savisṛṣṭa āgāt |kṛṣṇasya pakṣiṣu jayatsu sa rāmametya pāpaḥ parājita uvāha tamugrarūpaḥ || 13\|55||bhītena rohiṇisutena hariḥ stuto'sau svāviṣṭatāmupadideśa balābhipūrttyai |ckṣlvī|tenaiva pūritabalo'mbaracāriṇaṃ taṃ pāpaṃ pralambamurumuṣṭihataṃ cakāra || 13\|56||tasmin hate suragaṇā baladevanāma rāmasya cakruratitṛptiyutā hariśca |vahniṃ papau punarapi pradahantamuccairgopāṃśca gogaṇamagaṇyaguṇārṇavo'pāt || 13\|57||kṛṣṇaṃ kadācidatidūragataṃ vayasyā ūcuḥ kṣudhā'rditatarā vayamityudāram |so'pyāha satramiha vipragaṇāścaranti tān yācateti paripūrṇasamastakāmaḥ || 13\|58||tān prāpya kāmamanavāpya punaśca gopāḥ kṛṣṇaṃ samāpuratha tānavadatsa devaḥ |patnīḥ samarthayatmadvacanāditi sma cakruśca te tadapi tā bhagavantamāpuḥ || 13\|59||tāḥ ṣaḍvidhānnaparipūrṇakarāḥ sametāḥ prāptā visṛjya patiputrasamastabandhūn |ātmārcanaikaparamā visasarja kṛṣṇa ekā patipravidhutā padamāpa viṣṇoḥ || 13\|60||bhuktvā'tha gopasahito bhagavāṃ stadannaṃ reme ca gokulamavāpya saṃstanāthaḥ |ājñātilaṅghanakṛteḥ svakṛtāparādhātpaścātsutaptamanaso'pyabhavan sma viprāḥ || 13\|61||kṛṣṇo'tha vīkṣya puruhūtamahaprayatnaṃ gopānnyavārayadavismaraṇāya tasya |mā mānuṣo'yamiti māmavagacchatāṃ sa ityavyayo'sya vidadhe mahabhaṅgamīśaḥ || 13\|62||gopāṃśca tān girimaho'smadurusvadharma ityuktisacchalata ātmamahe'vatārya |bhūtvā'tivistṛtatanurbubhuje baliṃ sa nānāvidhānnarasapānaguṇaiḥ sahaiva || 13\|63||indro'tha vismṛtarathāṅgadharāvatāro meghān samādiśadurūdakapūgavṛṣṭyai |te preritāḥ sakalagokulanāśanāya dhārā viterurunāgakaraprakārāḥ || 13\|64||tābhirnipīḍitamudīkṣya sa kañjanābhaḥ sarvaṃ vrajaṃ girivaraṃ prasabhaṃ dadhāra |vāmena kañjadalakomal\| apāṇinaiva tatrākhilāḥ praviviśuḥ paśuṣāḥ svagobhiḥ || 13\|65||vṛṣṭvoruvāryatha nirantarasaptarātraṃ trātaṃ samīkṣya hariṇā vrajamaśrameṇa |śakro'nusaṃ smṛtasurapravarāvatāraḥ pādāmbujaṃ yadupateḥ śaraṇaṃ jagāma || 13\|66||tuṣṭāva cainamuruvedaśirogatābhirgīrbhiḥ sadā'gaṇitapūrṇaguṇārṇavaṃ tam |gobhṛdguruṃ haragurorapi gogaṇena yuktaḥ sahasraguragādhagumagryamagryāt || 13\|67||ckṣlvīi|tvatto jagatsakalamāvirabhūdagaṇyadhāmnastvameva paripāsi samastamante |atsi tvayaiva jagato'sya hi bandhamokṣau na tvatsamo'sti kuhacitparipūrṇaśakte || 13\|68||kṣantavyameva bhavatā mama bālyamīśa tvatsaṃ śrayo'smi hi sadetyabhivandito'jaḥ |kṣāntaṃ sadaiva bhavatastava śikṣaṇāya pūjāpahāravidhirityavadadrameśaḥ || 13\|69||govindamenamabhiṣicya sa gogaṇeto gobhirjagāma guṇapūrṇamamuṃ praṇamya |gopairgirāmpatirapi praṇato'bhigamya govarddhanoddharaṇasaṅgatasaṃ śayaiḥ saḥ || 13\|70||kṛṣṇaṃ tataḥ prabhṛti gopagaṇā vyajānannārāyaṇo'yamiti gargavacaśca nandāt |nārāyaṇasya sama ityuditaṃ niśamya pūjāṃ ca cakruradhikāmaravindanetre || 13\|71||skandādupāttavarato maraṇādapetaṃ dṛṣṭvā carāmanihataṃ balinaṃ pralambam |cakrurviniścayamamuṣya surādhikatve gopā athāsya vidadhuḥ paramāṃ ca pūjām || 13\|72||kātyāyanīvrataparāḥ svapatitvahetoḥ kanyā uvāha bhagavānaparāśca gopīḥ |anyairdhṛtā ayugabāṇaśarābhinunnāḥ prāptā niśāsvaramayacchaśirājitāsu || 13\|73||tāsvatra tena janitā daśalakṣaputrā nārāyaṇāhvayayutā balinaśca gopāḥ |sarve'pi daivatagaṇā bhagavatsutatvamāptuṃ dharātal\| agatā haribhaktihetoḥ || 13\|74||tāstatra pūrvavaradānakṛte rameśo rāmā dvijatvagamanādapi pūrvameva |sarvā niśāsvaramayatsamabhīṣṭasiddhicintāmaṇirhi bhagavānaśubhairaliptaḥ || 13\|75||sampūrṇacandrakararājitasadrajanyāṃ vṛndāvane kumudakundasugandhavāte |śrutvā mukundamukhanissṛtagītasāraṃ gopāṅganā mumuhuratra sasāra yakṣaḥ || 13\|76||rudraprasādakṛtarakṣa utāsya sakhyurbhṛtyo balī khalataro'pica śaṅkhacūḍaḥ |tāḥ kālayan bhagavatastal\| atāḍanena mṛtyuṃ jagāma maṇimasya jahāra kṛṣṇaḥ || 13\|77||nāmnā'pyariṣṭa urugāyavilomaceṣṭo goṣṭhaṃ jagāma vṛṣabhākṛtirapyavadhyaḥ |śambhorvarādanugataśca sadaiva kaṃ saṃ gā bhīṣayantamamumāhvayadāśu kṛṣṇaḥ || 13\|78||so'pyāsasāda harimugraviṣāṇakoṭimagre nidhāya jagṛhe'sya viṣāṇamīśaḥ |bhūmau nipātya ca vṛṣāsuramugravīryaṃ yajñe yathā paśumamārayadagryaśaktiḥ || 13\|79||ckṣlikṣ|keśī ca kaṃ savihitasturagasvarūpo giryātmajāvaramavāpya sadā vimṛtyuḥ |pāpaḥ sa keśavamavāpa mukhe'sya bāhuṃ prāveśayatsa bhagavān vavṛdhe'tha dehe || 13\|80||tatkhādanāya kumatiḥ sa kṛtaprayāsaḥ śīrṇāsyadantadaśanacchadaruddhavāyuḥ |dīrṇaḥ papāta ca mṛto harirapyaśeṣairbrahmeśaśakradinakṛtpramukhaiḥ stuto'bhūt || 13\|81||vyomaśca nāma mayasūnurajaprasādāllabdhāyutāyurakhilān vidadhe bile saḥ |taṃ śrīpatiḥ paśupatiḥ paśuvadviśasya niḥ sāritān bilamukhādakhilāṃścakāra || 13\|82||kurvatyananyaviṣayāṇi durantaśaktau karmāṇi gokulagate'khilalokanāthe |kaṃ sāya sarvamavadatsurakāryahetorbrahmāṅkajo munirakāri yadīśapitrā || 13\|83||śrutvā'tikoparabhasoccalitaḥ sa kaṃ so baddhvā sabhāryamatha śūrajamugrakarmā |akrūramāśvadiśadānayanāya viṣṇo rāmānvitasya saha gopagaṇai rathena || 13\|84||saṃ sevanāya sa harerabhavatpuraiva nāmnā kiśora iti yaḥ suragāyano'bhūt |svāyambhuvasya ca manoḥ paramāṃ śayukta āveśayukkamalajasya babhūva vidvān || 13\|85||so'krūra ityabhavaduttamapūjyakarmā vṛṣṇiṣvathā'sa sa hi bhojapateśca mantrī |ādiṣṭa eva jagadīśvaradṛṣṭihetorānandapūrṇasumanā abhavatkṛtārthaḥ || 13\|86||āruhya tadrathavaraṃ bhagavatpadābjamabjodbhavapraṇatamantaramantareṇa |sañcintayan pathi jagāma sa goṣṭhamārāddṛṣṭvā padāṅkitabhuvaṃ mumude parasya || 13\|87||so'veṣṭatātra jagadīśituraṅgasaṅgalabdhoccayena nikhilāghavidāraṇeṣu |pāṃ suṣvajeśapuruhūtamukhoccavidyudbhrājatkirīṭamaṇilocanagocareṣu || 13\|88||so'paśyatātha jagadekaguruṃ sametamagrodbhavena bhuvi gā api dohayantam |ānandasāndratanumakṣayamenamīkṣya hṛṣṭaḥ papāta padayoḥ puruṣottamasya || 13\|89||utthāpya taṃ yadupatiḥ sabalo gṛhaṃ svaṃ nītvopacāramakhilaṃ pravidhāya tasmin |nityoditākṣayacidapyakhilaṃ sa tasmācchuśrāva lokacaritānuviḍambanena || 13\|90||śrutvā sa kaṃ sahṛdi saṃ sthitamabjanābhaḥ prātastu gopasahito rathamāruroha |cl|rāmaśvaphalkatanayābhiyuto jagāma yānena tena yamunātaṭamavyayātmā || 13\|91||saṃ sthāpya tau rathavare jagatā'bhivandyau śvāphalkirāśvavatatāra yamasvasāram |snātvā sa tatra vidhinaiva kṛtāghamarṣaḥ śeṣāsanaṃ paramapūruṣamatra caikṣat || 13\|92||nityaṃ hi śeṣamabhipaśyati siddhamantro dāneśvaraḥ sa tu tadā dadṛśe hariṃ ca |agre hi bālatanumīkṣya sa kṛṣṇamatra kiṃ nāsti yāna iti yānamukho babhūva || 13\|93||tatrāpi kṛṣṇamabhivīkṣya punarnimajjya śeṣorubhogaśayanaṃ paramaṃ dadarśa |brahmeśaśakramukhadevamunīndravṛndasaṃ vanditāṅghriyugamindirayā sametam || 13\|94||stutvā varastutibhiravyayamabjanābhaṃ so'ntarhite bhagavati svakamāruroha |yānaṃ ca tena sahito bhagavān jagāma sāyaṃ purīṃ sahabalo madhurāmanantaḥ || 13\|95||agre'tha dānapatimakṣayapauruṣo'sāvīśo visṛjya sabalaḥ sahito vayasyaiḥ |draṣṭuṃ purīmabhijagāma narendramārge pauraiḥ kutūhalayutairabhipūjyamānaḥ || 13\|96||āsādya kuñjaragataṃ rajakaṃ yayāce vastrāṇi kaṃ sadayitaṃ giriśāvareṇa |mṛtyūjjhitaṃ sapadi tena duruktividdhaḥ pāpaṃ karāgramṛditaṃ vyanayadyamāya || 13\|97||hatvā tamakṣatabalo bhagavān pragṛhya vastrāṇi cā'tmasamitāni balasya cā'dāt |datvā'parāṇi sakhigopajanasya śiṣṭānyāstīrya tatra ca padaṃ praṇidhāya cā'gāt || 13\|98||grāhyā'paheyarahitaikacidātmasāndrasvānandapūrṇavapurapyayaśoṣahīnaḥ |lokān viḍambya naravatsamalaktakādyairvaptrā vibhūṣita ivābhavadaprameyaḥ || 13\|99||mālā avāpya ca sudāmata ātmatantrastāvakṣayo'nujagṛhe nijapārṣadau hi |pūrvaṃ vikuṇṭhasadanāddharisevanāya prāptau bhuvaṃ mṛjanapuṣpakarau purā'pi || 13\|100||sarveṣṭapuṣṭimiha tatra sarūpatāṃ ca kṛṣṇastayorvaramadādatha rājamārge |gacchan dadarśa vanitāṃ naradevayogyamādāya gandhamadhikaṃ kuṭilāṃ vrajantīm || 13\|101||tenārthitā sapadi gandhamadāttrivakrā tenāgrajena sahito bhagavān lilimpe |tāṃ cā'śvṛjutvamanayatsa tayā'rthito'lamāyāmi kālata iti prahasannamuñcat || 13\|102||cli|pūrṇenduvṛndanivahādhikakāntaśāntasūryāmitoruparamadyutisaukhyadehaḥ |pītāmbaraḥ kanakabhāsuragandhamālyaḥ śṛṅgāravāridhiragaṇyaguṇārṇavo'gāt || 13\|103||prāpyātha cā'yudhagṛhaṃ dhanurīśadattaṃ kṛṣṇaḥ prasaṃ hya jagṛhe sakalairabhedyam |kāṃ saṃ sa nityaparipūrṇasamastaśaktirāropya cainamanukṛṣya babhañja madhye || 13\|104||tasmin surāsuragaṇairakhilairabhedye bhagne babhūva jagadaṇḍavibhedabhīmaḥ |śabdaḥ sa yena nipapāta bhuvi prabhagnasāro'suro dhṛtiyuto'pi tadaiva kaṃ saḥ || 13\|105||ādiṣṭamapyurubalaṃ bhagavān sa tena sarvaṃ nihatya sabalaḥ prayayau punaśca |nandādigopasamitiṃ hariratra rātrau bhuktvā payo'nvitaśubhānnamuvāsa kāmam || 13\|106||kaṃ so'pyatīva bhayakampitahṛtsarojaḥ prātarnarendragaṇamadhyagato'dhikoccam |mañcaṃ viveśa saha jānapadaiśca paurairnānā'numañcakagatairyuvatīsametaiḥ || 13\|107||saṃ sthāpya nāgamururaṅgamukhe kuvalyāpīḍaṃ girīndrasadṛśaṃ karisādiyuktam |cāṇūramuṣṭikamukhānapi mallavīrān raṅge nidhāya harisaṃ yamanaṃ kilaicchat || 13\|108||akṣohiṇī gaṇitamasya balaṃ ca viṃ śadāsīdasaṃ hyamuruvīryamananyavadhyam |śambhorvarādapi ca tasya sunīthanāmā yaḥ pūrvamāsa vṛkityasuro'nujo'bhūt || 13\|109||saptānujā api hi tasya purātanā ye sarve'pi kaṃ sapṛtanāsahitāḥ sma raṅge |tasthuḥ sarāmamabhiyāntamudīkṣya kṛṣṇamāttāyudhā yudhi vijetumajaṃ supāpāḥ || 13\|110||kṛṣṇo'pi sūra udite sabalo vayasyaiḥ sārddhaṃ jagāma vararaṅgamukhaṃ sureśaiḥ |saṃ stūyamāna uruvikrama āsurāṇāṃ nirmūlanāya sakal\| ācalitoruśaktiḥ || 13\|111||āyan jagadgurutamo balinaṃ gajendraṃ rudraprasādaparirakṣitamāśvapaśyat |duṣṭoruraṅgamukhasaṃ sthitamīkṣya caibhyaṃ pāpāpayāhi nacirāditi vācamūde || 13\|112||kṣiptaḥ sa īśvaratamena girīśalabdhāddṛpto varājjagati sarvajanairavadhyaḥ |nāgaṃ tvavadhyamabhiyāpayate tato'gre pāpo durantamahimaṃ prati vāsudevam || 13\|113||vikrīḍya tena kariṇā bhagavān sa kiñciddhaste pragṛhya vinikṛṣya nipātya bhūmau |kumbhe padaṃ pratinidhāya viṣāṇayugmamutkṛṣya hastipamahannipapāta so'pi || 13\|114||clīṃāgaṃ sasādinamavadhyamasau nihatya skandhe viṣāṇamavasajjya sahāgrajena |nāgendrasāndramadabindubhirañcitāṅgaḥ pūrṇātmaśaktiramalaḥ praviveśa raṅgam || 13\|115||viṣṭe jagadgurutame balavīryamūrtau raṅgaṃ mumoda ca śuśoṣa jano'khilo'tra |kañjaṃ tathā'pi kumudaṃ ca yathaiva sūrya udyatyaje'nubhavino viparītakāśca || 13\|116||raṅgapraviṣṭamabhivīkṣya jagāda mallaḥ kaṃ sapriyārthamabhibhāṣya jagannivāsam |cāṇūra ityabhihito jagatāmavadhyaḥ śambhuprasādata idaṃ śṛṇu mādhaveti || 13\|117||rājaiva daivatamiti pravadanti viprā rājñaḥ priyaṃ kṛtavataḥ paramā hi siddhiḥ |yotsyāva tena nṛpatipriyakāmyayā vāṃ rāmo'bhiyud|hdhyatu balī saha muṣṭikena || 13\|118||ityukta āha bhagavān parihāsapūrvamevaṃ bhavatviti sa tena tadā'bhiyātaḥ |sandarśya daivatapatiryudhi mallalīlāṃ mauhūrtikīmatha padorjagṛhe svaśatrum || 13\|119||utkṣipya taṃ gaganagaṃ girisannikāśamudbhrāmya cātha śataśaḥ kuliśākṣatāṅgam |āvid|hdhya durdharabalo bhuvi niṣpipeṣa cūrṇīkṛtaḥ sa nipapāta yathā girīndraḥ || 13\|120||kṛṣṇaṃ ca tuṣṭuvuratho divi devasaṅghā martyā bhuvi pravaramuttamapūruṣāṇām |tadvadbalasya dṛḍhamuṣṭinipiṣṭamūrdhā bhraṣṭastadaiva nipapāta sa muṣṭiko'pi || 13\|121||kūṭaśca kosala uta cchalanāmadheyo dvau tatra kṛṣṇanihatāvaparo balena |kaṃ sasya ye tvavarajāśca sunīthamukhyāḥ sarve balena nihatāḥ parigheṇa vīrāḥ || 13\|122||tābhyāṃ hatānabhisamīkṣya nijān samastān kaṃ so dideśa balamakṣayamugravīryam |rudraprasādakṛtarakṣamavadhyamenau nissārya daṇḍamadhikaṃ kuruteti pāpaḥ || 13\|123||śrutvaiva rājavacanaṃ balamakṣayaṃ tadakṣohiṇīdaśakayugmamanantavīryam |kṛṣṇaṃ cakāra vividhāstradharaṃ svakoṣṭhe siṃ haṃ yathā kila sṛgālabalaṃ sametam || 13\|124||jānannapīśvaramanantabalaṃ mahendraḥ kṛṣṇaṃ rathaṃ nijamayāpayadāyudhāḍhyam |śuśrūṣaṇāya paramasya yathā samudramarghyeṇa pūrayati pūrṇajalaṃ jano'yam || 13\|125||svasyandanaṃ tu bhagavān sa mahendradattamāruhya sūtavaramātalisaṅgṛhītam |clīiṃānāyudhograkiraṇastaraṇiryathaiva dhvāntaṃ vyanāśayadaśeṣata āśu sainyam || 13\|126||niḥ śeṣato vinihate svabale sa kaṃ saścarmāsipāṇirabhiyātumiyeṣa kṛṣṇam |tāvattameva bhagavantamabhiprayātamuttuṅgamañcaśirasi pradadarśa vīram || 13\|127||taṃ śyenavegamabhitaḥ pratisañcarantaṃ niśchidramāśu jagṛhe bhagavān prasahya |keśeṣu cainamabhibhṛśya kareṇa vāmenoddhṛtya dakṣiṇakareṇa jaghāna ke'sya || 13\|128||sañcālitena mukuṭena vikuṇḍalena karṇadvayena vigatābharaṇorasā ca |srastāmbareṇa jaghanena suśocyarūpaḥ kaṃ so babhūva narasiṃ hakarāgrasaṃ sthaḥ || 13\|129||utkṛṣya taṃ surapatiḥ paramoccamañcādanyairajeyamativīryabalopapannam |abjodbhaveśavaraguptamanantaśaktirbhūmau nipātya sa dadau padayoḥ prahāram || 13\|130||dehe tu yo'bhavadamuṣya rameśabandhurvāyuḥ sa kṛṣṇatanumāśrayadanyapāpam |daityaṃ cakarṣa hariratra śarīrasaṃ sthaṃ paśyatsu kañjajamukheṣu sureṣvanantaḥ || 13\|131||dveṣātsa sarvajagadekaguroḥ svakīyaiḥ pūrvapramāpitajanaiḥ sahitaḥ samastaiḥ |dhātryādibhiḥ pratiyayau kumatistamo'ndhamanye'pi caivamupayānti harāvabhaktāḥ || 13\|132||nityātiduḥkhamanivṛtti sukhavyapetamandhaṃ tamo niyatameti harāvabhaktaḥ |bhakto'pi kañjajagirīśamukheṣu sarvadharmārṇavo'pi nikhilāgamanirṇayena || 13\|133||yo vetti niścitamatirharimabjajeśapūrvākhilasya jagataḥ sakale'pi kāle |sṛṣṭisthitipral\| ayamokṣadamātmatantraṃ lakṣmyā apīśamatibhaktiyutaḥ sa mucyet || 13\|134||tasmādanantaguṇapūrṇamamuṃ rameśaṃ niścitya doṣarahitaṃ parayaiva bhaktyā |vijñāya daivatagaṇāṃśca yathākrameṇa bhaktā hareriti sadaiva bhajeta dhīraḥ || 13\|135||nihatya kaṃ samojasā vidhātṛśambhupūrvakaiḥ |stutaḥ prasūnavarṣibhirmumoda keśavo'dhikam || 13\|136||sadaiva modarūpiṇo mudoktirasya laukikī |yathodayo raverbhavetsadoditasya lokataḥ || 13\|137||cliv'nantacitsukhārṇavaḥ sadoditaikarūpakaḥ |samastadoṣavarjito harirguṇātmakaḥ sadā || 13\|138||

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णयेकंसवधो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmahābhāratatātparyanirṇayekaṃsavadho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||

(उद्धवप्रतियानम्)ॐ । कृष्णो विमोच्य पितरावभिवन्द्य सर्ववन्द्योऽपि रामसहितः प्रतिपालनाय ।धर्मस्य राज्यपदवीं प्रणिधाय चोग्रसेने द्विजत्वमुपगम्य मुमोच नन्दम् ॥ १४\।१॥नन्दोऽपि सान्त्ववचनैरनुनीय मुक्तः कृष्णेन तच्चरणपङ्कजमात्मसं स्थम् ।कृत्वा जगाम सह गोपगणेन कृच्छ्राद्।ह्ध्यायन् जनार्दनमुवास वने सभार्यः ॥ १४\।२॥कृष्णोऽप्यवन्तिपुरवासिनमेत्य विप्रं सान्दीपनिं सह बलेन ततोऽध्यगीष्ट ।वेदान् सकृन्निगदितान्निखिलाश्च विद्याः सम्पूर्णसं विदपि दैवतशिक्षणाय ॥ १४\।३॥धर्मो हि सर्वविदुषामपि दैवतानां प्राप्ते नरेषु जनने नरवत्प्रवृत्तिः ।ज्ञानादिगूहनमुताध्ययनादिरत्र तज्ज्ञापनार्थमवसद्भगवान् गुरौ च ॥ १४\।४॥गुर्वर्थमेष मृतपुत्रमदात्पुनश्च रामेण सार्द्धमगमन्मधुरां रमेशः ।पौरैः सजानपदबन्धुजनैरजस्रमभ्यर्चितो न्यवसदिष्टकृदात्मपित्रोः ॥ १४\।५॥सर्वेऽपि ते पतिमवाप्य हरिं पुराऽभितप्ता हि भोजपतिना मुमुर्दुनितान्तम् ।किं वाच्यमत्र सुतमाप्य हरिं स्वपित्रोर्यत्राखिलस्य सुजनस्य बभूव मोदः ॥ १४\।६॥कृष्णाश्रयो वसति यत्र जनोऽपि तत्र वृद्धिर्भवेत्किमु रमाधिपतेर्निवासे ।वृन्दावनं यदधिवासत आस सध्र्यङ्माहेन्द्रसद्मसदृशं किमु तत्र पुर्याः ॥ १४\।७॥येनाधिवासमृषभो जगतां विधत्ते विष्णुस्ततो हि वरता सदने विधातुः ।तस्मात्प्रभोर्निवसनान्मधुरा पुरी सा शश्वत्समृद्धजनसङ्कुलिता बभूव ॥ १४\।८॥रक्षत्यजे त्रिजगतां परिरक्षकेऽस्मिन् सर्वान् यदून्मगधराजसुते स्वभर्तुः ।कृष्णान्मृतिं पितुरवाप्य समीपमस्तिप्रास्ती शशं सतुरतीव च दुःखितेऽस्मै ॥ १४\।९॥श्रुत्वैव तन्मगधराज उरुप्ररूढबाह्वोर्बलेन नजितो युधि सर्वलोकैः ।ब्रह्मेशचण्डमुनिदत्तवरैरजेयो मृत्यूज्झितश्च विजयी जगतश्चुकोप ॥ १४\।१०॥क्षुब्धोऽतिकोपवशतः स्वगदाममोघां दत्तां शिवेन जगृहे शिवभक्तवन्द्यः ।शैवागमाखिलविदत्र च सुस्थिरोऽसौ चिक्षेप योजनशतं स तु तां परस्मै ॥ १४\।११॥च्ल्विऽर्वाक्पपात च गदा मधुराप्रदेशात्सा योजनेन यदिमं प्रजगाद पृष्टः ।एकोत्तरामपि शताच्छतयोजनेति देवर्षिरत्र मधुरां भगवत्प्रियार्थे ॥ १४\।१२॥शक्तस्य चापि हि गदाप्रविघातने तु शुश्रूषणं मदुचितं त्विति चिन्तयानः ।विष्णोर्मुनिः स निजगाद ह योजनोनं मार्गं पुरो भगवतो मगधेशपृष्टः ॥ १४\।१३॥क्षिप्ता तु सा भगवतोऽथ गदा जराख्यां तत्सन्धिनीमसुभिराशु वियोज्य पापाम् ।मर्त्याशिनीं भगवतः पुनराज्ञयैव याता गिरीशसदनं मगधं विसृज्य ॥ १४\।१४॥राजा स्वमातृत उतो गदया चहीनः क्रोधात्समस्तनृपतीनभिसन्निपात्य ।अक्षोहिणीत्र्यधिकविं शयुतोऽतिवेलदर्पोद्धतः सपदि कृष्णपुरीं जगाम ॥ १४\।१५॥सर्वां पुरीं प्रतिनिरुद्।ह्ध्य दिदेश विन्दविन्दानुजौ भगवतः कुमतिः स दूतौ ।तावूचतुर्भगवतेऽस्य वचोऽतिदर्पपूर्णं तथा भगवतोऽप्यपहासयुक्तम् ॥ १४\।१६॥लोकेऽप्रतीतबलपौरुषसाररूपस्त्वं ह्येक एष्यभवतो बलवीर्यसारम् ।ज्ञात्वा सुते नतु मया प्रतिपादिते हि कं सस्य वीर्यरहितेन हतस्त्वया सः ॥ १४\।१७॥सोऽहं हि दुर्बलतमो बलिनां वरिष्ठं कृत्वैव दृष्टिविषयं विगतप्रतापः ।यास्ये तपोवनमथो सहितः सुताभ्यां क्षिप्रं ममाद्य विषये भव चक्षुषोऽतः ॥ १४\।१८॥साक्षेपमीरितमिदं बलदर्पपूर्णमात्मापहाससहितं भगवान्निशम्य ।सत्यं तदित्युरु वचोऽर्थवदभ्युदीर्य मन्दं प्रहस्य निरगात्सहितो बलेन ॥ १४\।१९॥द्वारेषु सात्यकिपुरस्सरमात्मसैन्यं त्रिष्वभ्युदीर्य भगवान् स्वयमुत्तरेण ।रामद्वितीय उदगान्मगधाधिराजं योद्धुं नृपेन्द्रकटकेन युतं परेशः ॥ १४\।२०॥तस्येच्छयैव पृथिवीमवतेरुराशु तस्याऽयुधानि सबलस्य सुभास्वराणि ।शार्ङ्गासिचक्रदरतूणगदाः स्वकीया जग्राह दारुकगृहीतरथे स्थितः सः ॥ १४\।२१॥आरुह्य भूमयरथं प्रतियुक्तमश्वैर्वेदात्मकैर्धनुरधिज्यमथ प्रगृह्य ।शार्ङ्गं शरांश्च निशितान्मगधाधिराजमुग्रं नृपेन्द्रसहितं प्रययौ जवेन ॥ १४\।२२॥रामः प्रगृह्य मुसलं स हलं च यानमास्थाय सायकशरासनतूणयुक्तः ।च्ल्वी।सैन्यं जरासुतसुरक्षितमभ्यधावद्धर्षान्नदन्नुरुबलोऽरिबलैरधृष्यः ॥ १४\।२३॥उद्वीक्ष्य कृष्णमभियान्तमनन्तशक्तिं राजेन्द्रवृन्दसहितो मगधाधिराजः ।उद्वेलसागरवदाश्वभियाय कोपान्नानाविधायुधवरैरभिवर्षमाणः ॥ १४\।२४॥तं वै चुकोपयिषुरग्रत उग्रसेनं कृष्णो निधाय समगात्स्वयमस्य पश्चात् ।दृष्ट्वाऽग्रतो मगधराट्स्थितमुग्रसेनं कोपाच्चलत्तनुरिदं वचनं बभाषे ॥ १४\।२५॥पापापयाहि पुरतो मम राज्यकाम निर्लज्ज पुत्रवधकारण शत्रुपक्ष ।त्वं जीर्णबस्तसदृशो न मयेह वध्यः सिं हो हि सिं हमभियाति न वै सृगालम् ॥ १४\।२६॥आक्षिप्त इत्थममुनाऽथ स भोजराजस्तूणात्प्रगृह्य निशितं शरमाशु तेन ।छित्वा जरासुतधनुर्बलवन्ननाद विव्याध सायकगणैश्च पुनस्तमुग्रैः ॥ १४\।२७॥अन्यच्छरासनवरं प्रतिगृह्य कोपसं रक्तनेत्रमभियान्तमुदीक्ष्य कृष्णः ।भोजाधिराजवधकाङ्क्षिणमुग्रवेगं बार्हद्रथं प्रतिययौ परमो रथेन ॥ १४\।२८॥आयान्तमीक्ष्य भगवन्तमनन्तवीर्यं चेदीशपौण्ड्रमुखराजगणैः समेतः ।नानाविधास्त्रवरशस्त्रगणैर्ववर्ष मेरुं यथा घन उदीर्णरवो जलौघैः ॥ १४\।२९॥शस्त्रास्त्रवृष्टिमभितो भगवान् विवृश्च्य शार्ङ्गोत्थसायकगणैर्विरथाश्वसूतम् ।चक्रे निरायुधमसौ मगधेन्द्रमाशु च्छिन्नातपत्रवरकेतुमचिन्त्यशक्तिः ॥ १४\।३०॥नैनं जघान भगवान् सुशकं च भीमे भक्तिं निजां प्रथयितुं यश उच्चधर्मम् ।चेदीशपौण्ड्रकसकीचकमद्रराजसाल्वैकलव्यकमुखान् विरथांश्चकार ॥ १४\।३१॥ये चापि हं सडिभकद्रुमरुग्मिमुख्या बाह्लीकभौमसुतमैन्दपुरस्सराश्च ।सर्वे प्रदुद्रुवुरजस्य शरैर्विभिन्ना अन्ये च भूमिपतयो य इहाऽसुरुर्व्याम् ॥ १४\।३२॥छिन्नायुधध्वजपताकरथाश्वसूतवर्माण उग्रशरताडितभिन्नगात्राः ।स्रस्ताम्बराभरणमूर्धजमाल्यदीना रक्तं वमन्त उरु दुद्रुवुराशु भीताः ॥ १४\।३३॥शोच्यां दशामुपगतेषु नृपेषु सर्वेष्वस्तायुधेषु हरिणा युधि विद्रवत्सु ।नानायुधाढ्यमपरं रथमुग्रवीर्य आस्थाय मागधपतिः प्रससार रामम् ॥ १४\।३४॥च्ल्वीइ।आधावतोऽस्य मुसलेन रथं बभञ्ज रामो गदामुरुतरोरसि सोऽपि तस्य ।चिक्षेप तं च मुसलेन तताड रामस्तावुत्तमौ बलवतां युयुधात उग्रम् ॥ १४\।३५॥तौ चक्रतुः पुरु नियुद्धमपि स्म तत्र सञ्चूर्ण्य सर्वगिरिवृक्षशिलासमूहान् ।दीर्घं नियुद्धमभवत्सममेतयोस्तद्वज्राद्दृढाङ्गतमयोर्बलिनोर्नितान्तम् ॥ १४\।३६॥श्रुत्वाऽथ शङ्खरवमम्बुजलोचनस्य विद्रावितानपि नृपानभिवीक्ष्य रामः ।युद्।ह्ध्यन्तमीक्ष्य च रिपुं ववृधे बलेन त्यक्त्वा रिपुं मुसलमादद आश्वमोघम् ॥ १४\।३७॥तेनाऽहतः शिरसि सम्मुमुहेऽतिवेलं बार्हद्रथो जगृह एनमथो हली सः ।तत्रैकलव्य उत कृष्णशरैः पलायन्नस्त्राणि रामशिरसि प्रमुमोच शीघ्रम् ॥ १४\।३८॥भीतेन तेन समरं भगवाननिच्छन् प्रद्युम्नमाश्वसृजदात्मसुतं मनोजम् ।प्रद्युम्न एनमभियाय महास्त्रजालै रामस्तु मागधमथाऽत्मरथं निनाय ॥ १४\।३९॥युद्ध्वा चिरं रणमुखे भगवत्सुतोऽसौ चक्रे निरायुधममुं स्थिरमेकलव्यम् ।अं शेन यो भुवमगान्मणिमानिति स्म स क्रोधतन्त्रकगणेष्वधिपो निषादः ॥ १४\।४०॥प्रद्युम्नमात्मनि निधाय पुनः स कृष्णः सं हृत्य मागधबलं निखिलं शरौघैः ।भूयश्चमूमभिविनेतुमुदारकर्मा बार्हद्रथं त्वमुचदक्षयपौरुषोऽजः ॥ १४\।४१॥व्रील्। आनताच्छविमुखः सहितो नृपैस्तैर्बार्हद्रथः प्रतिययौ स्वपुरीं स पापः ।आत्माभिषिक्तमपि भोजवराधिपत्ये दौहित्रमग्रत उत प्रणिधाय मन्दः ॥ १४\।४२॥जित्वा तमूर्जितबलं भगवानजेशशक्रादिभिः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानः ।रामादिभिः सहित आशु पुरीं प्रविश्य रेमेऽभिवन्दितपदो महतां समूहैः ॥ १४\।४३॥वर्द्धत्सु पाण्डुतनयेषु चतुर्दशं तु जन्मर्क्षमास तनयस्य सहस्रदृष्टेः ।प्रत्याब्दिकं मुनिगणान् परिवेषयन्ती कुन्ती तदाऽस बहुकार्यपरा नयज्ञा ॥ १४\।४४॥तत्काल एव नृपतिः सह माद्रवत्या पुं स्कोकिलाकुलितफुल्लवनं ददर्श ।तस्मिन् वसन्तपवनस्पर्शेधितः स कन्दर्पमार्गणवशं सहसा जगाम ॥ १४\।४५॥जग्राह तामथ तया रममाण एव यातो यमस्य सदनं हरिपादसङ्गी ।पूर्वं शचीरमणमिच्छत एव विघ्नं शक्रस्य तद्दर्शनोपगतो हि चक्रे ॥ १४\।४६॥च्लिक्ष्।तेनैव मानुषमवाप्य रतिस्थ एव पञ्चत्वमाप रतिविघ्नमपुत्रतां च ।स्वात्मोत्तमेष्वथ सुरेषु विशेषतश्च स्वल्पोऽपि दोष उरुतामभियाति यस्मात् ॥ १४\।४७॥माद्री पतिं मृतमवेक्ष्य रुराव दूरात्तच्छुश्रुवुश्च पृथया सह पाण्डुपुत्राः ।तेष्वागतेषु वचनादपि माद्रवत्याः पुत्रान्निवार्य तु पृथा स्वयमत्र चाऽगात् ॥ १४\।४८॥पत्युः कल्। एवरमवेक्ष्य निशम्य माद्र्याः कुन्ती भृशं व्यथितहृत्कमल्। ऐव माद्रीम् ।धिक्कृत्य चानुमरणाय मतिं चकार तस्याः स्वनो रुदितजः श्रुत आशु पार्थैः ॥ १४\।४९॥तेष्वागतेष्वधिक आस विराव एतं सर्वेऽपि शुश्रुवुरृषिप्रवरा अथात्र ।आजग्मुरुत्तमकृपा ऋषिलोकमध्ये पत्नी नृपानुगमनाय च पस्पृधाते ॥ १४\।५०॥ते सन्निवार्य तु पृथामथ माद्रवत्या भर्तुः सहानुगमनं बहु चार्थयन्त्याः ।सं वादमेव निजदोषमवेक्ष्य तस्याश्चक्रुः सदाऽवगतभागवतोच्चधर्माः ॥ १४\।५१॥भर्तुर्गुणैरनधिकौ तनयार्थमेव माद्र्या कृतौ सुरवरावधिकौ स्वतोऽपि ।तेनैव भर्तृमृतिहेतुरभूत्समस्तलोकैश्च नातिमहिता सुगुणाऽपि माद्री ॥ १४\।५२॥पाण्डोः सुता मुनिगणैः पितृमेधमत्र चक्रुर्यथावदथ तेन सहैव माद्री ।हुत्वाऽत्मदेहमुरु पापमदः कृतं च सम्मार्ज्य लोकमगमन्निजभर्तुरेव ॥ १४\।५३॥पाण्डुश्च पुत्रकगुणैः स्वगुणैश्च साक्षात्कृष्णात्मजः सततमस्य पदैकभक्तः ।लोकानवाप विमलान्महितान्महद्भिः किं चित्रमत्र हरिपादविनम्रचित्ते ॥ १४\।५४॥पाण्डोः सुताश्च पृथया सहिता मुनीन्द्रैर्नारायणाश्रमत आशु पुरं स्वकीयम् ।जग्मुस्तथैव धृतराष्ट्रपुरो मुनीन्द्राः वृत्तं समस्तमवदन्ननुजं मृतं च ॥ १४\।५५॥तूष्णीं स्थिते तु नृपतौ तनुजे च नद्याः क्षत्तर्युताऽप्त उरुमोदमतीव पापाः ।ऊचुः सुयोधनमुखाः सह सौबलेन पाण्डोर्मृतिः किल पुरा तनयाः क्व तस्य ॥ १४\।५६॥न क्षेत्रजा अपि मृते पितरि स्वकीयैः सम्यङ्नियोगमनवाप्य भवाय योग्याः ।तेषामितीरितवचोऽनु जगाद वायुराभाष्य कौरवगणान् गगनस्थ एव ॥ १४\।५७॥एते हि धर्ममरुदिन्द्रभिषग्वरेभ्यो जाताः प्रजीवति पितर्युरुधामसाराः ।च्ल्क्ष्।शक्याश्च नैव भवतां क्वचिदग्रहाय नारायणेन सततं परिरक्षिता यत् ॥ १४\।५८॥वायोरदृश्यवचनं परिशङ्कमानेष्वाविर्बभूव भगवान् स्वयमब्जनाभः ।व्यासस्वरूप उरुसर्वगुणैकदेह आदाय तानगमदाशु च पाण्डुगेहम् ॥ १४\।५९॥तत्स्वीकृतेषु सकला अपि भीष्ममुख्या वैचित्रवीर्यसहिताः परिपूज्य सर्वान् ।कुन्त्या सहैव जगृहुः सुभृशं तदाऽर्ता वैचित्रवीर्यतनयाः सह सौबलेन ॥ १४\।६०॥वैचित्रवीर्यतनयाः कृपतो महास्त्राण्यापुश्च पाण्डुतनयैः सह सर्वराज्ञाम् ।पुत्राश्च तत्र विविधा अपि बालचेष्टाः कुर्वत्सु वायुतनयेन जिताः समस्ताः ॥ १४\।६१॥पक्वोरुभोज्यफलसन्नयनाय वृक्षेष्वारूढराजतनयानभिवीक्ष्य भीमः ।पादप्रहारमुरुवृक्षतल्\। ए प्रदाय साकं फलैर्विनिपतत्सु फलान्यभुङ्क्त ॥ १४\।६२॥युद्धे नियुद्ध उत धावन उत्प्लवे च वारिप्लवे च सहितान्निखिलान् कुमारान् ।एको जिगाय तरसा परमार्यकर्मा विष्णोः सुपूर्णसदनुग्रहतः सुनित्यात् ॥ १४\।६३॥सर्वान् प्रगृह्य विनिमज्जति वारिमध्ये श्रान्तान् विसृज्य हसति स्म स विष्णुपद्याम् ।सर्वानुदूह्य च कदाचिदुरुप्रवाहां गङ्गां सुतारयति सारसुपूर्णपौं स्यः ॥ १४\।६४॥द्वेषं ह्यृते नहि हरौ तमसि प्रवेशः प्राणे च तेन जगतीमनु तौ प्रपन्नौ ।तत्कारणान्यकुरुतां परमौ करां सि देवद्विषां सततविस्तृतसाधुपौं स्यौ ॥ १४\।६५॥दृष्ट्वाऽमितान्यथ करां सि मरुत्सुतेन नित्यं कृतानि तनया निखिलाश्च राज्ञाम् ।तस्यामितं बलमुदीक्ष्य सदोरुवृद्धद्वेषा बभूवुरथ मन्त्रममन्त्रयंश्च ॥ १४\।६६॥येये हि तत्र नरदेवसुताः सुरां शाः प्रीतिं परां पवनजे निखिला अकुर्वन् ।तां स्तान् विहाय दितिजा नरदेववं शजाता विचार्य वधनिश्चयमस्य चक्रुः ॥ १४\।६७॥अस्मिन् हते विनिहता अखिलाश्च पार्थाः शक्यो बलाच्च न निहन्तुमयं बलाढ्यः ।छद्मप्रयोगत इमं विनिहत्य वीर्यात्पार्थं निहत्य निगल्\। ए च विदध्महेऽन्यान् ॥ १४\।६८॥एवं कृते निहतकण्टकमस्य राज्यं दुर्योधनस्य हि भवेन्न ततोऽन्यथा स्यात् ।अस्मिन् हते निपतिते च सुरेन्द्रसूनौ शेषा भवेयुरपि सौबलिपुत्रदासाः ॥ १४\।६९॥च्ल्क्षि।एवं विचार्य विषमुल्बणमन्तकाभं क्षीरोदधेर्मथनजं तपसा गिरीशात् ।शुक्रेण लब्धममुतः सुबलात्मजेन प्राप्तं प्रतोष्य मरुतस्तनयाय चादुः ॥ १४\।७०॥सम्मन्त्र्य राजतनयैर्धृतराष्ट्रजैस्तद्दत्तं स्वसूदमुखतोऽखिलभक्ष्यभोज्ये ।ज्ञात्वा युयुत्सुगदितं बलवान् स भीमो विष्णोरनुग्रहबलाज्जरयाञ्चकार ॥ १४\।७१॥जीर्णे विषे कुमतयः परमाभितप्ताः प्रासादमाशु विदधुर्हरिपादतोये ।ज्ञात्वा युयुत्सुमुखतः स्वयमत्र चान्ते सुष्वाप मारुतिरमा धृतराष्ट्रपुत्रैः ॥ १४\।७२॥दोषान् प्रकाशयितुमेव विचित्रवीर्यपुत्रात्मजेषु नृवरं प्रतिसुप्तमीक्ष्य ।बद्ध्वाऽभिमन्त्रणदृढैरयसा कृतैस्तं पाशैर्विचिक्षिपुरुदे हरिपादजायाः ॥ १४\।७३॥तत्कोटियोजनगभीरमुदं विगाह्य भीमो विजृम्भणत एव विवृश्च्य पाशान् ।उत्तीर्य सज्जनगणस्य विधाय हर्षं तस्थावनन्तगुणविष्णुसदातिहार्दः ॥ १४\।७४॥तं वीक्ष्य दुष्टमनसोऽतिविपन्नचित्ताः सम्मन्त्र्य भूय उरुनागगणानथाष्टौ ।शुक्रोक्तमन्त्रबलतः पुर आह्वयित्वा पश्चात्सुपञ्जरगतान् प्रददुः स्वसूते ॥ १४\।७५॥दुर्योधनेन पृथुमन्त्रबलोपहूतां स्तत्सारथिः फणिगणान् पवनात्मजस्य ।सुप्तस्य विस्तृत उरस्यमुचद्विशीर्णदन्ता बभूवुरमुमाशु विदश्य नागाः ॥ १४\।७६॥क्षिप्त्वा सुदूरमुरुनागवरानथाष्टौ तद्वं शजान् स विनिहत्य पिपीलिकावत् ।जघ्ने च सूतमपहस्तत एव भीमः सुष्वाप पूर्ववदनुत्थित एव तल्पात् ॥ १४\।७७॥तत्तस्य नैजबलमप्रमयं निरीक्ष्य सर्वे क्षितीशतनया अधिकं विषेदुः ।निश्वासतो दर्शनादपि भस्म येषां भूयासुरेव भुवनानि च ते मृषाऽसन् ॥ १४\।७८॥दद्भिर्विदश्य न विकारममुष्य कर्तुं शेकुर्भुजङ्गमवरा अपि सुप्रयत्नाः ।कस्यापि नेदृशबलं श्रुतपूर्वमासीद्दृष्टं किमु स्म तनयेऽपि हिरण्यकस्य ॥ १४\।७९॥स्वात्मावनार्थमधिकां स्तुतिमेव कृत्वा विष्णोः स दैत्यतनयो हरिणाऽवितोऽभूत् ।नत्वौरसं बलममुष्य स कृष्यते हि भृत्यैर्बलात्स पितुरौरसमस्य वीर्यम् ॥ १४\।८०॥नैसर्गिकप्रियमिमं प्रवदन्ति विप्रा विष्णोर्नितान्तमपि सत्यमिदं ध्रुवं हि ।नैवान्यथौरसबलं भवतीदृशं तदुत्साद्य एष हरिणैव सहैष नोऽर्थः ॥ १४\।८१॥च्ल्क्षी।कृष्णः किलैष च हरिर्यदुषु प्रजातः सोऽस्याऽश्रयः कुरुत तस्य बहु प्रतीपम् ।सम्मन्त्र्य चैवमतिपापतमा नरेन्द्रपुत्रा हरेश्च बहु चक्रुरथ प्रतीपम् ॥ १४\।८२॥तैः प्रेरिता नृपतयः पितरश्च तेषां साकं बृहद्रथसुतेन हरेः सकाशम् ।युद्धाय जग्मुरमुनाऽष्टदशेषु युद्धेष्वत्यन्तभग्नबलदर्पमदा निवृत्ताः ॥ १४\।८३॥तेनाऽगृहीतगजवाजिरथा नितान्तं शस्त्रैः परिक्षततनूभिरलं वमन्तः ।रक्तं विशस्त्रकवचध्वजवाजिसूताः स्रस्ताम्बराः श्लथितमूर्द्धजिनो निवृत्ताः ॥ १४\।८४॥एवं बृहद्रथसुतोऽपि सुशोच्यरूप आर्तो ययौ बहुश एव पुरं स्वकीयम् ।कृष्णेन पूर्णबलवीर्यगुणेन मुक्तो जीवेत्यतीव विजितः श्वसितावशेषः ॥ १४\।८५॥एवं गतेषु बहुशो नतकन्धरेषु राजस्वजोऽपि मधुरां स्वपुरीं प्रविश्य ।रामेण सार्धमखिलैर्यदुभिः समेतो रेमे रमापतिरचिन्त्यबलो जयश्रीः ॥ १४\।८६॥व्यर्थोद्यमाः पुनरपि स्म सधार्तराष्ट्रा भीमं निहन्तुमुरुयत्नमकुर्वताज्ञाः ।राज्ञां सुतास्तमखिलं स मृषैव कृत्वा चक्रे जयाय च दिशां बलवान् प्रयत्नम् ॥ १४\।८७॥प्राचीं दिशं प्रथममेव जिगाय पश्चाद्याम्यां जलेशपरिपालितया सहान्याम् ।यौ तौ पुरातनदशाननकुम्भकर्णौ मातृष्वसातनयतां च गतौ जिगाय ॥ १४\।८८॥पूर्वस्तयोर्हि दमघोषसुतः प्रजातः प्राहुश्च यं नृपतयः शिशुपालनाम्ना ।अन्यं वदन्ति च करूशनृपं तथाऽन्यमातृष्वसातनयमेव च दन्तवक्रम् ॥ १४\।८९॥जित्वैव तावपि जिगाय च पौण्ड्रकाख्यं शौरैः सुतं सुतमजैदथ भीष्मकस्य ।यः पूर्वमास दितिजो नरहेल्वलाख्यो रुग्मीति नाम च बभूव स कुण्डिनेशः ॥ १४\।९०॥भागेत एव तनयस्य स एव वह्नेर्नाम्ना शुचेः स तु पिताऽस्य हि मित्रभागः ।राह्वं शयुक्तदनुजौ क्रथकैशिकाख्यौ भागौ तथाऽग्निसुतयोः पवमानशुन्ध्योः ॥ १४\।९१॥बन्धोर्निजस्य तु बलं सुपरीक्षमाणः शल्योऽपि तेन युयुधे विजितस्तथैव ।भीमो जिगाय युधि वीरमथैकलव्यं सर्वे नृपाश्च विजिता अमुनैवमेव ॥ १४\।९२॥तद्बाहुवीर्यपरिपालित इन्द्रसूनुः शेषान्नृपांश्च समजैद्बलवानयत्नात् ।च्ल्क्षीइ।साल्वं च हं सडिभकौ च विजित्य भीमो नागाह्वयं पुरमगात्सहितोऽर्जुनेन ॥ १४\।९३॥तद्बाहुवीर्यमथ वीक्ष्य मुमोद धर्मसूनुः समातृयमजो विदुरः सभीष्मः ।अन्ये च सज्जनगणाः सहपौरराष्ट्राः श्रुत्वैव सर्वयदवो जहृषुर्नितान्तम् ॥ १४\।९४॥कृष्णः सुयोधनमुखाक्रममाम्बिकेयं जानन् स्वपुत्रवशवर्तिनमेव गत्वा ।श्वाफल्किनो गृहममुं धृतराष्ट्रशान्त्यै गन्तुं दिदेश गजनाम पुरं परेशः ॥ १४\।९५॥सोऽयाद्गजाह्वयममुत्र विचित्रवीर्यपुत्रेण भीष्मसहितैः कुरुभिः समस्तैः ।सम्पूजितः कतिपयानवसच्च मासान् ज्ञातुं हि पाण्डुषु मनः प्रसृतिं कुरूणाम् ॥ १४\।९६॥ज्ञात्वा स कुन्तिविदुरोक्तित आत्मना च मित्रारिमध्यमजनां स्तनयेषु पाण्डोः ।विज्ञाय पुत्रवशगं धृतराष्ट्रमञ्जः साम्नैव भेदसहितेन जगाद विद्वान् ॥ १४\।९७॥पुत्रेषु पाण्डुतनयेषु चसाम्यवृत्तिः कीर्तिं च धर्ममुरुमेषि तथाऽर्थकामौ ।प्रीतिं परां त्वयि करिष्यति वासुदेवः साकं समस्तयदुभिः सहितः सुराद्यैः ॥ १४\।९८॥धर्मार्थकामसहितां च विमुक्तिमेषि तत्प्रीतितः सुनियतं विपरीतवृत्तिः ।यास्येव राजवर तत्फलवैपरीत्यमित्थं वचो निगदितं तव कार्ष्णमद्य ॥ १४\।९९॥इत्थं समस्तकुरुमध्य उपात्तवाक्यो राजाऽपि पुत्रवशगो वचनं जगाद ।सर्वं वशे भगवतो न वयं स्वतन्त्रा भूभारसं हृतिकृते स इहावतीर्णः ॥ १४\।१००॥एतन्निशम्य वचनं स तु यादवोऽस्य ज्ञात्वा मनोऽस्य कलुषं तव नैव पुत्राः ।इत्यूचिवान् सह मरुत्तनयार्जुनाभ्यां प्रायात्पुरीं च सहदेवयुतः स्वकीयाम् ॥ १४\।१०१॥ज्ञानं तु भागवतमुत्तममात्मयोग्यं भीमार्जुनौ भगवतः समवाप्य कृष्णात् ।तत्रोषतुर्भगवता सह युक्तचेष्टौ सम्पूजितौ यदुभिरुत्तमकर्मसारौ ॥ १४\।१०२॥प्रत्युद्यमो भगवताऽपि भवेद्गदायाः शिक्षा यदा भगवता क्रियते नचेमम् ।कुर्यादिति स्म भगवत्समनुज्ञयैव रामादशिक्षदुरुगायपुरः स भीमः ॥ १४\।१०३॥रामोऽपि शिक्षितमरीन्द्रधरात्पुरोऽस्य भीमे ददावथ वराणि हरेरवाप ।अस्त्राणि शक्रतनयः सहदेव आर नीतिं तथोद्धवमुखात्सकलामुदाराम् ॥ १४\।१०४॥च्ल्क्षिव्।कृष्णोऽथ चौपगविमुत्तमनीतियुक्तं सम्प्रेषयन्निदमुवाच ह गोकुलाय ।दुःखं विनाशय वचोभिररे मदीयैर्नन्दादिनां विरहजं मम चाऽशु याहि ॥ १४\।१०५॥मत्तो वियोग इह कस्यचिदस्ति नैव यस्मादहं तनुभृतां निहतोऽन्तरेव ।नाहं मनुष्य इति कुत्रच वोऽस्तु बुद्धिर्ब्रह्मैव निर्मलतमं प्रवदन्ति मां हि ॥ १४\।१०६॥पूर्वं यदा ह्यजगरो निजगार नन्दं सर्वे न शेकुरथ तत्प्रविमोक्षणाय ।मत्पादसं स्पर्शतः स तदाऽतिदिव्यो विद्याधरस्तदुदितं निखिलं स्मरन्तु ॥ १४\।१०७॥पूर्वं स रूपमदतः प्रजहास विप्रान्नित्यं तपः कृशतराङ्गिरसो विरूपान् ।तैः प्रापितः सपदि सोऽजगरत्वमेव मत्तो निजां तनुमवाप्य जगाद नन्दम् ॥ १४\।१०८॥नायं नरो हरिरयं परमः परेभ्यो विश्वेश्वरः सकलकारण आत्मतन्त्रः ।विज्ञाय चैनमुरुसं सृतितो विमुक्ता यान्त्यस्य पादयुगल्\। अं मुनयो विरागाः ॥ १४\।१०९॥नन्दं यदा च जगृहे वरुणस्य दूतस्तत्रापि मां जलपतेर्गृहमाशु यातम् ।सम्पूज्य वारिपतिराह विमुच्य नन्दं नायं सुतस्तव पुमान् परमः स एषः ॥ १४\।११०॥सन्दर्शितो ननु मयैव विकुण्ठलोको गोजीविनां स्थितिरपि प्रवरा मदीया ।मानुष्यबुद्धिमपनेतुमजे मयि स्म तस्मान्मयि स्थितिमवाप्य शमं प्रयान्तु ॥ १४\।१११॥श्रुत्वोद्धवो निगदितं परमस्य पुं सो वृन्दावनं प्रति ययौ वचनैश्च तस्य ।दुःखं व्यपोह्य निखिलं पशुजीवनानामायात्पुनश्चरणसन्निधिमेव विष्णोः ॥ १४\।११२॥

(uddhavapratiyānam)oṃ | kṛṣṇo vimocya pitarāvabhivandya sarvavandyo'pi rāmasahitaḥ pratipālanāya |dharmasya rājyapadavīṃ praṇidhāya cograsene dvijatvamupagamya mumoca nandam || 14\|1||nando'pi sāntvavacanairanunīya muktaḥ kṛṣṇena taccaraṇapaṅkajamātmasaṃ stham |kṛtvā jagāma saha gopagaṇena kṛcchrād|hdhyāyan janārdanamuvāsa vane sabhāryaḥ || 14\|2||kṛṣṇo'pyavantipuravāsinametya vipraṃ sāndīpaniṃ saha balena tato'dhyagīṣṭa |vedān sakṛnnigaditānnikhilāśca vidyāḥ sampūrṇasaṃ vidapi daivataśikṣaṇāya || 14\|3||dharmo hi sarvaviduṣāmapi daivatānāṃ prāpte nareṣu janane naravatpravṛttiḥ |jñānādigūhanamutādhyayanādiratra tajjñāpanārthamavasadbhagavān gurau ca || 14\|4||gurvarthameṣa mṛtaputramadātpunaśca rāmeṇa sārddhamagamanmadhurāṃ rameśaḥ |pauraiḥ sajānapadabandhujanairajasramabhyarcito nyavasadiṣṭakṛdātmapitroḥ || 14\|5||sarve'pi te patimavāpya hariṃ purā'bhitaptā hi bhojapatinā mumurdunitāntam |kiṃ vācyamatra sutamāpya hariṃ svapitroryatrākhilasya sujanasya babhūva modaḥ || 14\|6||kṛṣṇāśrayo vasati yatra jano'pi tatra vṛddhirbhavetkimu ramādhipaternivāse |vṛndāvanaṃ yadadhivāsata āsa sadhryaṅmāhendrasadmasadṛśaṃ kimu tatra puryāḥ || 14\|7||yenādhivāsamṛṣabho jagatāṃ vidhatte viṣṇustato hi varatā sadane vidhātuḥ |tasmātprabhornivasanānmadhurā purī sā śaśvatsamṛddhajanasaṅkulitā babhūva || 14\|8||rakṣatyaje trijagatāṃ parirakṣake'smin sarvān yadūnmagadharājasute svabhartuḥ |kṛṣṇānmṛtiṃ pituravāpya samīpamastiprāstī śaśaṃ saturatīva ca duḥkhite'smai || 14\|9||śrutvaiva tanmagadharāja uruprarūḍhabāhvorbalena najito yudhi sarvalokaiḥ |brahmeśacaṇḍamunidattavarairajeyo mṛtyūjjhitaśca vijayī jagataścukopa || 14\|10||kṣubdho'tikopavaśataḥ svagadāmamoghāṃ dattāṃ śivena jagṛhe śivabhaktavandyaḥ |śaivāgamākhilavidatra ca susthiro'sau cikṣepa yojanaśataṃ sa tu tāṃ parasmai || 14\|11||clvi'rvākpapāta ca gadā madhurāpradeśātsā yojanena yadimaṃ prajagāda pṛṣṭaḥ |ekottarāmapi śatācchatayojaneti devarṣiratra madhurāṃ bhagavatpriyārthe || 14\|12||śaktasya cāpi hi gadāpravighātane tu śuśrūṣaṇaṃ maducitaṃ tviti cintayānaḥ |viṣṇormuniḥ sa nijagāda ha yojanonaṃ mārgaṃ puro bhagavato magadheśapṛṣṭaḥ || 14\|13||kṣiptā tu sā bhagavato'tha gadā jarākhyāṃ tatsandhinīmasubhirāśu viyojya pāpām |martyāśinīṃ bhagavataḥ punarājñayaiva yātā girīśasadanaṃ magadhaṃ visṛjya || 14\|14||rājā svamātṛta uto gadayā cahīnaḥ krodhātsamastanṛpatīnabhisannipātya |akṣohiṇītryadhikaviṃ śayuto'tiveladarpoddhataḥ sapadi kṛṣṇapurīṃ jagāma || 14\|15||sarvāṃ purīṃ pratinirud|hdhya dideśa vindavindānujau bhagavataḥ kumatiḥ sa dūtau |tāvūcaturbhagavate'sya vaco'tidarpapūrṇaṃ tathā bhagavato'pyapahāsayuktam || 14\|16||loke'pratītabalapauruṣasārarūpastvaṃ hyeka eṣyabhavato balavīryasāram |jñātvā sute natu mayā pratipādite hi kaṃ sasya vīryarahitena hatastvayā saḥ || 14\|17||so'haṃ hi durbalatamo balināṃ variṣṭhaṃ kṛtvaiva dṛṣṭiviṣayaṃ vigatapratāpaḥ |yāsye tapovanamatho sahitaḥ sutābhyāṃ kṣipraṃ mamādya viṣaye bhava cakṣuṣo'taḥ || 14\|18||sākṣepamīritamidaṃ baladarpapūrṇamātmāpahāsasahitaṃ bhagavānniśamya |satyaṃ tadityuru vaco'rthavadabhyudīrya mandaṃ prahasya niragātsahito balena || 14\|19||dvāreṣu sātyakipurassaramātmasainyaṃ triṣvabhyudīrya bhagavān svayamuttareṇa |rāmadvitīya udagānmagadhādhirājaṃ yoddhuṃ nṛpendrakaṭakena yutaṃ pareśaḥ || 14\|20||tasyecchayaiva pṛthivīmavaterurāśu tasyā'yudhāni sabalasya subhāsvarāṇi |śārṅgāsicakradaratūṇagadāḥ svakīyā jagrāha dārukagṛhītarathe sthitaḥ saḥ || 14\|21||āruhya bhūmayarathaṃ pratiyuktamaśvairvedātmakairdhanuradhijyamatha pragṛhya |śārṅgaṃ śarāṃśca niśitānmagadhādhirājamugraṃ nṛpendrasahitaṃ prayayau javena || 14\|22||rāmaḥ pragṛhya musalaṃ sa halaṃ ca yānamāsthāya sāyakaśarāsanatūṇayuktaḥ |clvī|sainyaṃ jarāsutasurakṣitamabhyadhāvaddharṣānnadannurubalo'ribalairadhṛṣyaḥ || 14\|23||udvīkṣya kṛṣṇamabhiyāntamanantaśaktiṃ rājendravṛndasahito magadhādhirājaḥ |udvelasāgaravadāśvabhiyāya kopānnānāvidhāyudhavarairabhivarṣamāṇaḥ || 14\|24||taṃ vai cukopayiṣuragrata ugrasenaṃ kṛṣṇo nidhāya samagātsvayamasya paścāt |dṛṣṭvā'grato magadharāṭsthitamugrasenaṃ kopāccalattanuridaṃ vacanaṃ babhāṣe || 14\|25||pāpāpayāhi purato mama rājyakāma nirlajja putravadhakāraṇa śatrupakṣa |tvaṃ jīrṇabastasadṛśo na mayeha vadhyaḥ siṃ ho hi siṃ hamabhiyāti na vai sṛgālam || 14\|26||ākṣipta itthamamunā'tha sa bhojarājastūṇātpragṛhya niśitaṃ śaramāśu tena |chitvā jarāsutadhanurbalavannanāda vivyādha sāyakagaṇaiśca punastamugraiḥ || 14\|27||anyaccharāsanavaraṃ pratigṛhya kopasaṃ raktanetramabhiyāntamudīkṣya kṛṣṇaḥ |bhojādhirājavadhakāṅkṣiṇamugravegaṃ bārhadrathaṃ pratiyayau paramo rathena || 14\|28||āyāntamīkṣya bhagavantamanantavīryaṃ cedīśapauṇḍramukharājagaṇaiḥ sametaḥ |nānāvidhāstravaraśastragaṇairvavarṣa meruṃ yathā ghana udīrṇaravo jalaughaiḥ || 14\|29||śastrāstravṛṣṭimabhito bhagavān vivṛścya śārṅgotthasāyakagaṇairvirathāśvasūtam |cakre nirāyudhamasau magadhendramāśu cchinnātapatravaraketumacintyaśaktiḥ || 14\|30||nainaṃ jaghāna bhagavān suśakaṃ ca bhīme bhaktiṃ nijāṃ prathayituṃ yaśa uccadharmam |cedīśapauṇḍrakasakīcakamadrarājasālvaikalavyakamukhān virathāṃścakāra || 14\|31||ye cāpi haṃ saḍibhakadrumarugmimukhyā bāhlīkabhaumasutamaindapurassarāśca |sarve pradudruvurajasya śarairvibhinnā anye ca bhūmipatayo ya ihā'sururvyām || 14\|32||chinnāyudhadhvajapatākarathāśvasūtavarmāṇa ugraśaratāḍitabhinnagātrāḥ |srastāmbarābharaṇamūrdhajamālyadīnā raktaṃ vamanta uru dudruvurāśu bhītāḥ || 14\|33||śocyāṃ daśāmupagateṣu nṛpeṣu sarveṣvastāyudheṣu hariṇā yudhi vidravatsu |nānāyudhāḍhyamaparaṃ rathamugravīrya āsthāya māgadhapatiḥ prasasāra rāmam || 14\|34||clvīi|ādhāvato'sya musalena rathaṃ babhañja rāmo gadāmurutarorasi so'pi tasya |cikṣepa taṃ ca musalena tatāḍa rāmastāvuttamau balavatāṃ yuyudhāta ugram || 14\|35||tau cakratuḥ puru niyuddhamapi sma tatra sañcūrṇya sarvagirivṛkṣaśilāsamūhān |dīrghaṃ niyuddhamabhavatsamametayostadvajrāddṛḍhāṅgatamayorbalinornitāntam || 14\|36||śrutvā'tha śaṅkharavamambujalocanasya vidrāvitānapi nṛpānabhivīkṣya rāmaḥ |yud|hdhyantamīkṣya ca ripuṃ vavṛdhe balena tyaktvā ripuṃ musalamādada āśvamogham || 14\|37||tenā'hataḥ śirasi sammumuhe'tivelaṃ bārhadratho jagṛha enamatho halī saḥ |tatraikalavya uta kṛṣṇaśaraiḥ palāyannastrāṇi rāmaśirasi pramumoca śīghram || 14\|38||bhītena tena samaraṃ bhagavānanicchan pradyumnamāśvasṛjadātmasutaṃ manojam |pradyumna enamabhiyāya mahāstrajālai rāmastu māgadhamathā'tmarathaṃ nināya || 14\|39||yuddhvā ciraṃ raṇamukhe bhagavatsuto'sau cakre nirāyudhamamuṃ sthiramekalavyam |aṃ śena yo bhuvamagānmaṇimāniti sma sa krodhatantrakagaṇeṣvadhipo niṣādaḥ || 14\|40||pradyumnamātmani nidhāya punaḥ sa kṛṣṇaḥ saṃ hṛtya māgadhabalaṃ nikhilaṃ śaraughaiḥ |bhūyaścamūmabhivinetumudārakarmā bārhadrathaṃ tvamucadakṣayapauruṣo'jaḥ || 14\|41||vrīl| ānatācchavimukhaḥ sahito nṛpaistairbārhadrathaḥ pratiyayau svapurīṃ sa pāpaḥ |ātmābhiṣiktamapi bhojavarādhipatye dauhitramagrata uta praṇidhāya mandaḥ || 14\|42||jitvā tamūrjitabalaṃ bhagavānajeśaśakrādibhiḥ kusumavarṣibhirīḍyamānaḥ |rāmādibhiḥ sahita āśu purīṃ praviśya reme'bhivanditapado mahatāṃ samūhaiḥ || 14\|43||varddhatsu pāṇḍutanayeṣu caturdaśaṃ tu janmarkṣamāsa tanayasya sahasradṛṣṭeḥ |pratyābdikaṃ munigaṇān pariveṣayantī kuntī tadā'sa bahukāryaparā nayajñā || 14\|44||tatkāla eva nṛpatiḥ saha mādravatyā puṃ skokilākulitaphullavanaṃ dadarśa |tasmin vasantapavanasparśedhitaḥ sa kandarpamārgaṇavaśaṃ sahasā jagāma || 14\|45||jagrāha tāmatha tayā ramamāṇa eva yāto yamasya sadanaṃ haripādasaṅgī |pūrvaṃ śacīramaṇamicchata eva vighnaṃ śakrasya taddarśanopagato hi cakre || 14\|46||clikṣ|tenaiva mānuṣamavāpya ratistha eva pañcatvamāpa rativighnamaputratāṃ ca |svātmottameṣvatha sureṣu viśeṣataśca svalpo'pi doṣa urutāmabhiyāti yasmāt || 14\|47||mādrī patiṃ mṛtamavekṣya rurāva dūrāttacchuśruvuśca pṛthayā saha pāṇḍuputrāḥ |teṣvāgateṣu vacanādapi mādravatyāḥ putrānnivārya tu pṛthā svayamatra cā'gāt || 14\|48||patyuḥ kal| evaramavekṣya niśamya mādryāḥ kuntī bhṛśaṃ vyathitahṛtkamal| aiva mādrīm |dhikkṛtya cānumaraṇāya matiṃ cakāra tasyāḥ svano ruditajaḥ śruta āśu pārthaiḥ || 14\|49||teṣvāgateṣvadhika āsa virāva etaṃ sarve'pi śuśruvurṛṣipravarā athātra |ājagmuruttamakṛpā ṛṣilokamadhye patnī nṛpānugamanāya ca paspṛdhāte || 14\|50||te sannivārya tu pṛthāmatha mādravatyā bhartuḥ sahānugamanaṃ bahu cārthayantyāḥ |saṃ vādameva nijadoṣamavekṣya tasyāścakruḥ sadā'vagatabhāgavatoccadharmāḥ || 14\|51||bharturguṇairanadhikau tanayārthameva mādryā kṛtau suravarāvadhikau svato'pi |tenaiva bhartṛmṛtiheturabhūtsamastalokaiśca nātimahitā suguṇā'pi mādrī || 14\|52||pāṇḍoḥ sutā munigaṇaiḥ pitṛmedhamatra cakruryathāvadatha tena sahaiva mādrī |hutvā'tmadehamuru pāpamadaḥ kṛtaṃ ca sammārjya lokamagamannijabhartureva || 14\|53||pāṇḍuśca putrakaguṇaiḥ svaguṇaiśca sākṣātkṛṣṇātmajaḥ satatamasya padaikabhaktaḥ |lokānavāpa vimalānmahitānmahadbhiḥ kiṃ citramatra haripādavinamracitte || 14\|54||pāṇḍoḥ sutāśca pṛthayā sahitā munīndrairnārāyaṇāśramata āśu puraṃ svakīyam |jagmustathaiva dhṛtarāṣṭrapuro munīndrāḥ vṛttaṃ samastamavadannanujaṃ mṛtaṃ ca || 14\|55||tūṣṇīṃ sthite tu nṛpatau tanuje ca nadyāḥ kṣattaryutā'pta urumodamatīva pāpāḥ |ūcuḥ suyodhanamukhāḥ saha saubalena pāṇḍormṛtiḥ kila purā tanayāḥ kva tasya || 14\|56||na kṣetrajā api mṛte pitari svakīyaiḥ samyaṅniyogamanavāpya bhavāya yogyāḥ |teṣāmitīritavaco'nu jagāda vāyurābhāṣya kauravagaṇān gaganastha eva || 14\|57||ete hi dharmamarudindrabhiṣagvarebhyo jātāḥ prajīvati pitaryurudhāmasārāḥ |clkṣ|śakyāśca naiva bhavatāṃ kvacidagrahāya nārāyaṇena satataṃ parirakṣitā yat || 14\|58||vāyoradṛśyavacanaṃ pariśaṅkamāneṣvāvirbabhūva bhagavān svayamabjanābhaḥ |vyāsasvarūpa urusarvaguṇaikadeha ādāya tānagamadāśu ca pāṇḍugeham || 14\|59||tatsvīkṛteṣu sakalā api bhīṣmamukhyā vaicitravīryasahitāḥ paripūjya sarvān |kuntyā sahaiva jagṛhuḥ subhṛśaṃ tadā'rtā vaicitravīryatanayāḥ saha saubalena || 14\|60||vaicitravīryatanayāḥ kṛpato mahāstrāṇyāpuśca pāṇḍutanayaiḥ saha sarvarājñām |putrāśca tatra vividhā api bālaceṣṭāḥ kurvatsu vāyutanayena jitāḥ samastāḥ || 14\|61||pakvorubhojyaphalasannayanāya vṛkṣeṣvārūḍharājatanayānabhivīkṣya bhīmaḥ |pādaprahāramuruvṛkṣatal\| e pradāya sākaṃ phalairvinipatatsu phalānyabhuṅkta || 14\|62||yuddhe niyuddha uta dhāvana utplave ca vāriplave ca sahitānnikhilān kumārān |eko jigāya tarasā paramāryakarmā viṣṇoḥ supūrṇasadanugrahataḥ sunityāt || 14\|63||sarvān pragṛhya vinimajjati vārimadhye śrāntān visṛjya hasati sma sa viṣṇupadyām |sarvānudūhya ca kadācidurupravāhāṃ gaṅgāṃ sutārayati sārasupūrṇapauṃ syaḥ || 14\|64||dveṣaṃ hyṛte nahi harau tamasi praveśaḥ prāṇe ca tena jagatīmanu tau prapannau |tatkāraṇānyakurutāṃ paramau karāṃ si devadviṣāṃ satatavistṛtasādhupauṃ syau || 14\|65||dṛṣṭvā'mitānyatha karāṃ si marutsutena nityaṃ kṛtāni tanayā nikhilāśca rājñām |tasyāmitaṃ balamudīkṣya sadoruvṛddhadveṣā babhūvuratha mantramamantrayaṃśca || 14\|66||yeye hi tatra naradevasutāḥ surāṃ śāḥ prītiṃ parāṃ pavanaje nikhilā akurvan |tāṃ stān vihāya ditijā naradevavaṃ śajātā vicārya vadhaniścayamasya cakruḥ || 14\|67||asmin hate vinihatā akhilāśca pārthāḥ śakyo balācca na nihantumayaṃ balāḍhyaḥ |chadmaprayogata imaṃ vinihatya vīryātpārthaṃ nihatya nigal\| e ca vidadhmahe'nyān || 14\|68||evaṃ kṛte nihatakaṇṭakamasya rājyaṃ duryodhanasya hi bhavenna tato'nyathā syāt |asmin hate nipatite ca surendrasūnau śeṣā bhaveyurapi saubaliputradāsāḥ || 14\|69||clkṣi|evaṃ vicārya viṣamulbaṇamantakābhaṃ kṣīrodadhermathanajaṃ tapasā girīśāt |śukreṇa labdhamamutaḥ subalātmajena prāptaṃ pratoṣya marutastanayāya cāduḥ || 14\|70||sammantrya rājatanayairdhṛtarāṣṭrajaistaddattaṃ svasūdamukhato'khilabhakṣyabhojye |jñātvā yuyutsugaditaṃ balavān sa bhīmo viṣṇoranugrahabalājjarayāñcakāra || 14\|71||jīrṇe viṣe kumatayaḥ paramābhitaptāḥ prāsādamāśu vidadhurharipādatoye |jñātvā yuyutsumukhataḥ svayamatra cānte suṣvāpa mārutiramā dhṛtarāṣṭraputraiḥ || 14\|72||doṣān prakāśayitumeva vicitravīryaputrātmajeṣu nṛvaraṃ pratisuptamīkṣya |baddhvā'bhimantraṇadṛḍhairayasā kṛtaistaṃ pāśairvicikṣipurude haripādajāyāḥ || 14\|73||tatkoṭiyojanagabhīramudaṃ vigāhya bhīmo vijṛmbhaṇata eva vivṛścya pāśān |uttīrya sajjanagaṇasya vidhāya harṣaṃ tasthāvanantaguṇaviṣṇusadātihārdaḥ || 14\|74||taṃ vīkṣya duṣṭamanaso'tivipannacittāḥ sammantrya bhūya urunāgagaṇānathāṣṭau |śukroktamantrabalataḥ pura āhvayitvā paścātsupañjaragatān pradaduḥ svasūte || 14\|75||duryodhanena pṛthumantrabalopahūtāṃ statsārathiḥ phaṇigaṇān pavanātmajasya |suptasya vistṛta urasyamucadviśīrṇadantā babhūvuramumāśu vidaśya nāgāḥ || 14\|76||kṣiptvā sudūramurunāgavarānathāṣṭau tadvaṃ śajān sa vinihatya pipīlikāvat |jaghne ca sūtamapahastata eva bhīmaḥ suṣvāpa pūrvavadanutthita eva talpāt || 14\|77||tattasya naijabalamapramayaṃ nirīkṣya sarve kṣitīśatanayā adhikaṃ viṣeduḥ |niśvāsato darśanādapi bhasma yeṣāṃ bhūyāsureva bhuvanāni ca te mṛṣā'san || 14\|78||dadbhirvidaśya na vikāramamuṣya kartuṃ śekurbhujaṅgamavarā api suprayatnāḥ |kasyāpi nedṛśabalaṃ śrutapūrvamāsīddṛṣṭaṃ kimu sma tanaye'pi hiraṇyakasya || 14\|79||svātmāvanārthamadhikāṃ stutimeva kṛtvā viṣṇoḥ sa daityatanayo hariṇā'vito'bhūt |natvaurasaṃ balamamuṣya sa kṛṣyate hi bhṛtyairbalātsa pituraurasamasya vīryam || 14\|80||naisargikapriyamimaṃ pravadanti viprā viṣṇornitāntamapi satyamidaṃ dhruvaṃ hi |naivānyathaurasabalaṃ bhavatīdṛśaṃ tadutsādya eṣa hariṇaiva sahaiṣa no'rthaḥ || 14\|81||clkṣī|kṛṣṇaḥ kilaiṣa ca hariryaduṣu prajātaḥ so'syā'śrayaḥ kuruta tasya bahu pratīpam |sammantrya caivamatipāpatamā narendraputrā hareśca bahu cakruratha pratīpam || 14\|82||taiḥ preritā nṛpatayaḥ pitaraśca teṣāṃ sākaṃ bṛhadrathasutena hareḥ sakāśam |yuddhāya jagmuramunā'ṣṭadaśeṣu yuddheṣvatyantabhagnabaladarpamadā nivṛttāḥ || 14\|83||tenā'gṛhītagajavājirathā nitāntaṃ śastraiḥ parikṣatatanūbhiralaṃ vamantaḥ |raktaṃ viśastrakavacadhvajavājisūtāḥ srastāmbarāḥ ślathitamūrddhajino nivṛttāḥ || 14\|84||evaṃ bṛhadrathasuto'pi suśocyarūpa ārto yayau bahuśa eva puraṃ svakīyam |kṛṣṇena pūrṇabalavīryaguṇena mukto jīvetyatīva vijitaḥ śvasitāvaśeṣaḥ || 14\|85||evaṃ gateṣu bahuśo natakandhareṣu rājasvajo'pi madhurāṃ svapurīṃ praviśya |rāmeṇa sārdhamakhilairyadubhiḥ sameto reme ramāpatiracintyabalo jayaśrīḥ || 14\|86||vyarthodyamāḥ punarapi sma sadhārtarāṣṭrā bhīmaṃ nihantumuruyatnamakurvatājñāḥ |rājñāṃ sutāstamakhilaṃ sa mṛṣaiva kṛtvā cakre jayāya ca diśāṃ balavān prayatnam || 14\|87||prācīṃ diśaṃ prathamameva jigāya paścādyāmyāṃ jaleśaparipālitayā sahānyām |yau tau purātanadaśānanakumbhakarṇau mātṛṣvasātanayatāṃ ca gatau jigāya || 14\|88||pūrvastayorhi damaghoṣasutaḥ prajātaḥ prāhuśca yaṃ nṛpatayaḥ śiśupālanāmnā |anyaṃ vadanti ca karūśanṛpaṃ tathā'nyamātṛṣvasātanayameva ca dantavakram || 14\|89||jitvaiva tāvapi jigāya ca pauṇḍrakākhyaṃ śauraiḥ sutaṃ sutamajaidatha bhīṣmakasya |yaḥ pūrvamāsa ditijo narahelvalākhyo rugmīti nāma ca babhūva sa kuṇḍineśaḥ || 14\|90||bhāgeta eva tanayasya sa eva vahnernāmnā śuceḥ sa tu pitā'sya hi mitrabhāgaḥ |rāhvaṃ śayuktadanujau krathakaiśikākhyau bhāgau tathā'gnisutayoḥ pavamānaśundhyoḥ || 14\|91||bandhornijasya tu balaṃ suparīkṣamāṇaḥ śalyo'pi tena yuyudhe vijitastathaiva |bhīmo jigāya yudhi vīramathaikalavyaṃ sarve nṛpāśca vijitā amunaivameva || 14\|92||tadbāhuvīryaparipālita indrasūnuḥ śeṣānnṛpāṃśca samajaidbalavānayatnāt |clkṣīi|sālvaṃ ca haṃ saḍibhakau ca vijitya bhīmo nāgāhvayaṃ puramagātsahito'rjunena || 14\|93||tadbāhuvīryamatha vīkṣya mumoda dharmasūnuḥ samātṛyamajo viduraḥ sabhīṣmaḥ |anye ca sajjanagaṇāḥ sahapaurarāṣṭrāḥ śrutvaiva sarvayadavo jahṛṣurnitāntam || 14\|94||kṛṣṇaḥ suyodhanamukhākramamāmbikeyaṃ jānan svaputravaśavartinameva gatvā |śvāphalkino gṛhamamuṃ dhṛtarāṣṭraśāntyai gantuṃ dideśa gajanāma puraṃ pareśaḥ || 14\|95||so'yādgajāhvayamamutra vicitravīryaputreṇa bhīṣmasahitaiḥ kurubhiḥ samastaiḥ |sampūjitaḥ katipayānavasacca māsān jñātuṃ hi pāṇḍuṣu manaḥ prasṛtiṃ kurūṇām || 14\|96||jñātvā sa kuntividuroktita ātmanā ca mitrārimadhyamajanāṃ stanayeṣu pāṇḍoḥ |vijñāya putravaśagaṃ dhṛtarāṣṭramañjaḥ sāmnaiva bhedasahitena jagāda vidvān || 14\|97||putreṣu pāṇḍutanayeṣu casāmyavṛttiḥ kīrtiṃ ca dharmamurumeṣi tathā'rthakāmau |prītiṃ parāṃ tvayi kariṣyati vāsudevaḥ sākaṃ samastayadubhiḥ sahitaḥ surādyaiḥ || 14\|98||dharmārthakāmasahitāṃ ca vimuktimeṣi tatprītitaḥ suniyataṃ viparītavṛttiḥ |yāsyeva rājavara tatphalavaiparītyamitthaṃ vaco nigaditaṃ tava kārṣṇamadya || 14\|99||itthaṃ samastakurumadhya upāttavākyo rājā'pi putravaśago vacanaṃ jagāda |sarvaṃ vaśe bhagavato na vayaṃ svatantrā bhūbhārasaṃ hṛtikṛte sa ihāvatīrṇaḥ || 14\|100||etanniśamya vacanaṃ sa tu yādavo'sya jñātvā mano'sya kaluṣaṃ tava naiva putrāḥ |ityūcivān saha maruttanayārjunābhyāṃ prāyātpurīṃ ca sahadevayutaḥ svakīyām || 14\|101||jñānaṃ tu bhāgavatamuttamamātmayogyaṃ bhīmārjunau bhagavataḥ samavāpya kṛṣṇāt |tatroṣaturbhagavatā saha yuktaceṣṭau sampūjitau yadubhiruttamakarmasārau || 14\|102||pratyudyamo bhagavatā'pi bhavedgadāyāḥ śikṣā yadā bhagavatā kriyate nacemam |kuryāditi sma bhagavatsamanujñayaiva rāmādaśikṣadurugāyapuraḥ sa bhīmaḥ || 14\|103||rāmo'pi śikṣitamarīndradharātpuro'sya bhīme dadāvatha varāṇi hareravāpa |astrāṇi śakratanayaḥ sahadeva āra nītiṃ tathoddhavamukhātsakalāmudārām || 14\|104||clkṣiv|kṛṣṇo'tha caupagavimuttamanītiyuktaṃ sampreṣayannidamuvāca ha gokulāya |duḥkhaṃ vināśaya vacobhirare madīyairnandādināṃ virahajaṃ mama cā'śu yāhi || 14\|105||matto viyoga iha kasyacidasti naiva yasmādahaṃ tanubhṛtāṃ nihato'ntareva |nāhaṃ manuṣya iti kutraca vo'stu buddhirbrahmaiva nirmalatamaṃ pravadanti māṃ hi || 14\|106||pūrvaṃ yadā hyajagaro nijagāra nandaṃ sarve na śekuratha tatpravimokṣaṇāya |matpādasaṃ sparśataḥ sa tadā'tidivyo vidyādharastaduditaṃ nikhilaṃ smarantu || 14\|107||pūrvaṃ sa rūpamadataḥ prajahāsa viprānnityaṃ tapaḥ kṛśatarāṅgiraso virūpān |taiḥ prāpitaḥ sapadi so'jagaratvameva matto nijāṃ tanumavāpya jagāda nandam || 14\|108||nāyaṃ naro harirayaṃ paramaḥ parebhyo viśveśvaraḥ sakalakāraṇa ātmatantraḥ |vijñāya cainamurusaṃ sṛtito vimuktā yāntyasya pādayugal\| aṃ munayo virāgāḥ || 14\|109||nandaṃ yadā ca jagṛhe varuṇasya dūtastatrāpi māṃ jalapatergṛhamāśu yātam |sampūjya vāripatirāha vimucya nandaṃ nāyaṃ sutastava pumān paramaḥ sa eṣaḥ || 14\|110||sandarśito nanu mayaiva vikuṇṭhaloko gojīvināṃ sthitirapi pravarā madīyā |mānuṣyabuddhimapanetumaje mayi sma tasmānmayi sthitimavāpya śamaṃ prayāntu || 14\|111||śrutvoddhavo nigaditaṃ paramasya puṃ so vṛndāvanaṃ prati yayau vacanaiśca tasya |duḥkhaṃ vyapohya nikhilaṃ paśujīvanānāmāyātpunaścaraṇasannidhimeva viṣṇoḥ || 14\|112||