प्रबोधरत्नमाला Shri Kubacharyapranita Prabodharatnamala

(श्रीकेवलरामाचार्य)रामं सुरेशार्चितपद्मपादं प्रफुल्लनीलाब्जसमानकान्तिम् ।एक बहुस्यामिति बुद्धिमन्तं नमामि नित्यं भवसिन्धुपोतम् ॥ १॥

(śrīkevalarāmācārya)rāmaṃ sureśārcitapadmapādaṃ praphullanīlābjasamānakāntim |eka bahusyāmiti buddhimantaṃ namāmi nityaṃ bhavasindhupotam || 1||

रामानन्दः प्रकृतितनुभृद् ब्रह्ममन्तात्रिदण्डंकाषायं यः श्रुतितनुपटं धारयन् ब्रह्मसूत्रे ।गीतायां वा उपनिषदिसमे दिव्यमानन्दभाष्यंकुर्वन् भक्तिं जयति भुवने तं स्तुवे संवितन्वन् ॥ २॥

rāmānandaḥ prakṛtitanubhṛd brahmamantātridaṇḍaṃkāṣāyaṃ yaḥ śrutitanupaṭaṃ dhārayan brahmasūtre |gītāyāṃ vā upaniṣadisame divyamānandabhāṣyaṃkurvan bhaktiṃ jayati bhuvane taṃ stuve saṃvitanvan || 2||

सायुज्यमुक्तिं यदि वाञ्छतिप्रभोस्तापत्रयाम्भोजविधुंसुमानवः ।रामस्यभक्ति ध्रुवशान्तिकारिणीं संवित्स्वरूपां सततं करोतु सः ॥ ३॥

sāyujyamuktiṃ yadi vāñchatiprabhostāpatrayāmbhojavidhuṃsumānavaḥ |rāmasyabhakti dhruvaśāntikāriṇīṃ saṃvitsvarūpāṃ satataṃ karotu saḥ || 3||

समस्तवेदतत्वज्ञं दान्तं वैराग्यभाजनम् ।दयासमन्वितं शश्वत्परोपकारशालिनम् ॥ ४॥

samastavedatatvajñaṃ dāntaṃ vairāgyabhājanam |dayāsamanvitaṃ śaśvatparopakāraśālinam || 4||

श्रीवैष्णवं लब्धसुराममन्त्रं गत्वाविरक्तं मनुजः सुखार्थी ।शान्तं गुरुंस्वात्मविशुद्धतायै वर्षत्रयन्तस्य जुषं विदध्यात् ॥ ५॥

śrīvaiṣṇavaṃ labdhasurāmamantraṃ gatvāviraktaṃ manujaḥ sukhārthī |śāntaṃ guruṃsvātmaviśuddhatāyai varṣatrayantasya juṣaṃ vidadhyāt || 5||

सौम्यं समित्करं शिष्यं वीक्ष्य तस्य भवच्छिदे ।गोशफप्रमितां दिव्यां शिखां विना बुधो गुरुः ॥ ६॥

saumyaṃ samitkaraṃ śiṣyaṃ vīkṣya tasya bhavacchide |gośaphapramitāṃ divyāṃ śikhāṃ vinā budho guruḥ || 6||

कारयित्वा ततः क्षीरं स्त्रपयित्वा विधानतः ।शिष्यं सुसत्वसम्पन्नं नव्यवस्त्रोपवीतिकम् ॥ ७॥

kārayitvā tataḥ kṣīraṃ strapayitvā vidhānataḥ |śiṣyaṃ susatvasampannaṃ navyavastropavītikam || 7||

श्रुतिमन्त्रैश्चसम्मादत्वा रामपदोदकम् ।तत्तस्मै बोधयित्वा सद् धर्मवाक्यं यथाविधि ॥ ८॥

śrutimantraiścasammādatvā rāmapadodakam |tattasmai bodhayitvā sad dharmavākyaṃ yathāvidhi || 8||

भगवत्सम्मुखे वेदी कृत्वा हुत्वा शुभे तिथौ ।श्रीराममन्त्रतः सम्यक् पञ्चामृते धनुः शेरौ ॥ ९॥

bhagavatsammukhe vedī kṛtvā hutvā śubhe tithau |śrīrāmamantrataḥ samyak pañcāmṛte dhanuḥ śerau || 9||

स्त्रापयित्वा ततस्तस्य शुद्धेऽग्नौ तापयेज्जले ।तप्तधनुः शराभ्याञ्च स्वङ्कयेद्वाहुमूलके ॥ १०॥

strāpayitvā tatastasya śuddhe'gnau tāpayejjale |taptadhanuḥ śarābhyāñca svaṅkayedvāhumūlake || 10||

सुद्वादशोर्ध्वपुण्ड्रांश्च रक्तश्रीभूषितान् किल ।विदध्यात् तिलकान् पश्चात् तुलसीमालीकां शुभाम् ॥ ११॥

sudvādaśordhvapuṇḍrāṃśca raktaśrībhūṣitān kila |vidadhyāt tilakān paścāt tulasīmālīkāṃ śubhām || 11||

दध्यात् षडक्षरं मन्त्रं श्रीरामस्य भवच्छिदम् ।तदर्थं तद्विधिश्चापि बोधयेत् तं विधानतः ॥ १२॥

dadhyāt ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ śrīrāmasya bhavacchidam |tadarthaṃ tadvidhiścāpi bodhayet taṃ vidhānataḥ || 12||

चरमादीन् किलान्याॅंस्तुमन्त्रांस्तस्मै दिशेद्गुरुः ।गायत्रीं वितरेत्सार्थं रामस्य सविधिन्तथा ॥ १३॥

caramādīn kilānyāeṃstumantrāṃstasmai diśedguruḥ |gāyatrīṃ vitaretsārthaṃ rāmasya savidhintathā || 13||

भगवन्नामसम्बन्धिनामकुर्यान्मनोहरम् ।एतान् पञ्चसुसंस्कारान्निवर्तयेद् गुरुः स्वयम् ॥ १४॥

bhagavannāmasambandhināmakuryānmanoharam |etān pañcasusaṃskārānnivartayed guruḥ svayam || 14||

श्रद्धालुभवेच्छिष्यो भवबन्धनमुक्तये ।गुरोराज्ञां सदा शिष्यः शिरोधार्यां सुमानयेत् ॥ १५॥

śraddhālubhavecchiṣyo bhavabandhanamuktaye |gurorājñāṃ sadā śiṣyaḥ śirodhāryāṃ sumānayet || 15||

गुरुश्चापि कदाचित् तं दुःखकर्मणीह हि ।न योजयेद्भवेरूर्ध्वरेतास्त्वं शिष्य शंव्रज ॥ १६॥

guruścāpi kadācit taṃ duḥkhakarmaṇīha hi |na yojayedbhaverūrdhvaretāstvaṃ śiṣya śaṃvraja || 16||

परार्थः सत्यसन्धश्च प्रेक्षायुक्तोऽप्यभूः सदा ।प्रातरुत्थाय शिष्य ! त्वं स्त्रनादिकार्यमाचरेः ॥ १७॥

parārthaḥ satyasandhaśca prekṣāyukto'pyabhūḥ sadā |prātarutthāya śiṣya ! tvaṃ stranādikāryamācareḥ || 17||

सन्ध्यां त्रैकालिकीं कुर्या स्ततो भगवतो जुषम् ।श्रीभागवतशुश्रूषां न तद् भेददृशं क्वचित् ॥ १८॥

sandhyāṃ traikālikīṃ kuryā stato bhagavato juṣam |śrībhāgavataśuśrūṣāṃ na tad bhedadṛśaṃ kvacit || 18||

स्वस्मै याञ्चा न कर्तव्या भागवतार्थमेव च ।एकाकी न कदापित्वं वसेऽस्तु वैष्णवैः समम् ॥ १९॥

svasmai yāñcā na kartavyā bhāgavatārthameva ca |ekākī na kadāpitvaṃ vase'stu vaiṣṇavaiḥ samam || 19||

विष्णुश्रीरामभक्ति श्रुतिगणविदितां कामधेनोः समानांशश्वत्सायुज्यमुक्तेः खलु सुवितरिणीन्धातृशर्वादिकाम्याम् ।प्रल्हादेष्टाशुकर्त्रीं सुरनिकरनुतां शेमुषी सस्वरूपांकुर्यान्नित्यं मनुष्योगतजनिकुशलीनो कदाचिद्विमुञ्चेत् ॥ २०॥

viṣṇuśrīrāmabhakti śrutigaṇaviditāṃ kāmadhenoḥ samānāṃśaśvatsāyujyamukteḥ khalu suvitariṇīndhātṛśarvādikāmyām |pralhādeṣṭāśukartrīṃ suranikaranutāṃ śemuṣī sasvarūpāṃkuryānnityaṃ manuṣyogatajanikuśalīno kadācidvimuñcet || 20||

वैष्णवानामपमानं कस्मिन्नंशेनकारयेत् ।अपिसत्कारमेवाशुविपरीतोऽशिवंव्रजेत् ॥ २१॥

vaiṣṇavānāmapamānaṃ kasminnaṃśenakārayet |apisatkāramevāśuviparīto'śivaṃvrajet || 21||

विरक्तो वैष्णवो भूत्वाविवाहं नहि कारयेत् ।रेतः पातो न कर्तव्यस्तं कृत्वापतितोभवेत् ॥ २२॥

virakto vaiṣṇavo bhūtvāvivāhaṃ nahi kārayet |retaḥ pāto na kartavyastaṃ kṛtvāpatitobhavet || 22||

भूत्वामहान्तोयदियोविरक्तोमौर्थ्यात्स्वकङ्कामयतेविवाहम् ।धर्मच्युतेस्तस्य वहिष्कृतिंसङ्कुर्युर्विरक्ताः स्तुतवैष्णवावै ॥ २३॥

bhūtvāmahāntoyadiyoviraktomaurthyātsvakaṅkāmayatevivāham |dharmacyutestasya vahiṣkṛtiṃsaṅkuryurviraktāḥ stutavaiṣṇavāvai || 23||

समाजदूषकः साधुर्यः कश्चित्स्यत्सुधीरपि ।स त्याज्यः सुविरक्तैश्च श्रीवैष्णवः सनातनैः ॥ २४॥

samājadūṣakaḥ sādhuryaḥ kaścitsyatsudhīrapi |sa tyājyaḥ suviraktaiśca śrīvaiṣṇavaḥ sanātanaiḥ || 24||

सङ्गतिर्यत्नतः कार्य्या परस्परं सुवैष्णवैः ।स्थानम्प्राप्यस्वधर्मो न हेयोबुद्धिविशारदैः ॥ २५॥

saṅgatiryatnataḥ kāryyā parasparaṃ suvaiṣṇavaiḥ |sthānamprāpyasvadharmo na heyobuddhiviśāradaiḥ || 25||

भगवद्वैष्णवेभ्यश्च यश्छद्मकारकोजनः ।अधः पतनमायाति सहस्त्रं जन्मनिश्चयम् ॥ २६॥

bhagavadvaiṣṇavebhyaśca yaśchadmakārakojanaḥ |adhaḥ patanamāyāti sahastraṃ janmaniścayam || 26||

निखिलभुवनजन्मस्थैर्यसंहारकर्तुःभजनमननलब्धेर्वेदबुद्धेश्च विष्णोः ।जनकुमुदसुधांशोर्ब्रह्मरामस्यमन्त्रःभवजलधिसुसेतोर्जीवमात्राय देयः ॥ २७॥

nikhilabhuvanajanmasthairyasaṃhārakartuḥbhajanamananalabdhervedabuddheśca viṣṇoḥ |janakumudasudhāṃśorbrahmarāmasyamantraḥbhavajaladhisusetorjīvamātrāya deyaḥ || 27||

सच्चारित्रदयाशमादिनिलयः श्रीरामभक्तिप्रियःदम्भासत्यविवर्जितोमितवचाः कामादिशत्रुत्यजः ।सौम्योविश्वजनीन आर्षमतगोवक्ता च सद्वर्त्मनःकृत्याकृत्यमतिः पुनातिभुवनं वा ईदृशोवैष्णवः ॥ २८॥

saccāritradayāśamādinilayaḥ śrīrāmabhaktipriyaḥdambhāsatyavivarjitomitavacāḥ kāmādiśatrutyajaḥ |saumyoviśvajanīna ārṣamatagovaktā ca sadvartmanaḥkṛtyākṛtyamatiḥ punātibhuvanaṃ vā īdṛśovaiṣṇavaḥ || 28||

श्रीरामार्पितमन्नं यद्देवदुर्लभमस्तितत् ।भुञ्जते भाग्यवन्तः श्रीतुलसीदलमिश्रितम् ॥ २९॥

śrīrāmārpitamannaṃ yaddevadurlabhamastitat |bhuñjate bhāgyavantaḥ śrītulasīdalamiśritam || 29||

श्रीरामकृष्णमूर्तिः सच्छालग्रामाकृतिस्तथा ।पूज्याध्येयासदाभक्त्या श्रीवैष्णवैर्जगद्धितैः ॥ ३०॥

śrīrāmakṛṣṇamūrtiḥ sacchālagrāmākṛtistathā |pūjyādhyeyāsadābhaktyā śrīvaiṣṇavairjagaddhitaiḥ || 30||

प्रतिष्ठा भगवन्मूर्तेः कार्या श्रीवैष्णवैर्बुधैः ।तदन्यैः स्थापिता सा चेत्संस्कार्य्या वैष्णवैः पुनः ॥ ३१॥

pratiṣṭhā bhagavanmūrteḥ kāryā śrīvaiṣṇavairbudhaiḥ |tadanyaiḥ sthāpitā sā cetsaṃskāryyā vaiṣṇavaiḥ punaḥ || 31||

अन्यथासाऽनमस्कार्य्यातथोपास्तिविवर्जिता ।सा च भवति निस्तेजा भानूदये प्रदीपवत् ॥ ३२॥

anyathāsā'namaskāryyātathopāstivivarjitā |sā ca bhavati nistejā bhānūdaye pradīpavat || 32||

सार्धहस्तत्रयं वस्त्रं सकौपीनं श्रुतीरितम् ।तदेवधार्य्यमस्ति श्रीवैष्णवानां शुभावहम् ॥ ३३॥

sārdhahastatrayaṃ vastraṃ sakaupīnaṃ śrutīritam |tadevadhāryyamasti śrīvaiṣṇavānāṃ śubhāvaham || 33||

धौतं कच्छयुतं नोहि धार्य्यं विरक्तवैष्णवैः ।नोतर्हि विमलेधर्मे दोषोलगतिनैजके ॥ ३४॥

dhautaṃ kacchayutaṃ nohi dhāryyaṃ viraktavaiṣṇavaiḥ |notarhi vimaledharme doṣolagatinaijake || 34||

स्ववेषोलोभतो भीतेर्नहेयोवैष्णवैः समैः ।मूर्खोभवति सत्याज्यस्तथासतिस्वधर्महा ॥ ३५॥

svaveṣolobhato bhīternaheyovaiṣṇavaiḥ samaiḥ |mūrkhobhavati satyājyastathāsatisvadharmahā || 35||

एकादशीव्रतङ्कार्यं श्रीरामनवमीव्रतम् ।कृष्णाष्टमीव्रतं दिव्यं निजात्मशुद्धयैसदा ॥ ३६॥

ekādaśīvrataṅkāryaṃ śrīrāmanavamīvratam |kṛṣṇāṣṭamīvrataṃ divyaṃ nijātmaśuddhayaisadā || 36||

अन्यमतं न निन्देद्धिस्वमतं मानयञ् छुभम् ।प्राणिभिः सहबैरं नो प्रकुर्याद्वैष्णवोबुधः ॥ ३७॥

anyamataṃ na nindeddhisvamataṃ mānayañ chubham |prāṇibhiḥ sahabairaṃ no prakuryādvaiṣṇavobudhaḥ || 37||

प्राप्ता अतिथयः सर्वे सत्कार्यायत्नतः सदा ।यथाशक्तिनिजस्थानेवैष्णवास्तुविशेषतः ॥ ३८॥

prāptā atithayaḥ sarve satkāryāyatnataḥ sadā |yathāśaktinijasthānevaiṣṇavāstuviśeṣataḥ || 38||

उत्सवोनिखिलः कार्योभगवतश्चवार्षिकः ।नव्यान्नं सुफलं नव्यं तन्नैवेद्यार्थमानयेत् ॥ ३९॥

utsavonikhilaḥ kāryobhagavataścavārṣikaḥ |navyānnaṃ suphalaṃ navyaṃ tannaivedyārthamānayet || 39||

यथासम्पत्तिसानन्दं कार्य्यातन्न्यूनतानहि ।अनर्पितं न भोक्तव्यं किञ्चिद्वस्तुक्वचित्प्रभोः ॥ ४०॥

yathāsampattisānandaṃ kāryyātannyūnatānahi |anarpitaṃ na bhoktavyaṃ kiñcidvastukvacitprabhoḥ || 40||

अन्यथापतितोभूत्वाऽधोगतिं लभते ध्रुवम् ।महान्तपदविङ्गत्वा यः श्रीभगवतोधनम् ॥ ४१॥

anyathāpatitobhūtvā'dhogatiṃ labhate dhruvam |mahāntapadaviṅgatvā yaḥ śrībhagavatodhanam || 41||

स्वस्मै कुटुम्बिने राति दुरव्ययं करोति च ।स चाण्डालत्वमाप्नोति जन्मकोटिशतं किल ॥ ४२॥

svasmai kuṭumbine rāti duravyayaṃ karoti ca |sa cāṇḍālatvamāpnoti janmakoṭiśataṃ kila || 42||

धर्मार्थमिलितं द्रव्यं योऽधर्मेव्ययते शठः ।वैष्णवार्थञ्चसम्प्राप्तं वस्तुतेभ्योनरातिचेत् ॥ ४३॥

dharmārthamilitaṃ dravyaṃ yo'dharmevyayate śaṭhaḥ |vaiṣṇavārthañcasamprāptaṃ vastutebhyonarāticet || 43||

स गर्दभत्वमायाति सहस्त्रं जन्मनिश्चयम् ।वैष्णवार्थं किलस्वल्पं तथा भगवतेऽपि च ॥ ४४॥

sa gardabhatvamāyāti sahastraṃ janmaniścayam |vaiṣṇavārthaṃ kilasvalpaṃ tathā bhagavate'pi ca || 44||

वस्तु ददातिनैजार्थम्महन्महच्चमन्दधीः ।गृहीत्वा रमतेनित्यं शूकरत्वं स गच्छति ॥ ४५॥

vastu dadātinaijārthammahanmahaccamandadhīḥ |gṛhītvā ramatenityaṃ śūkaratvaṃ sa gacchati || 45||

रामभक्तेरसं सर्वकल्याणदं सभ्यसामाजसन्मानदं सुन्दरम् ।सम्पिवेद्वैष्णवोऽसभ्यतासूचकं धूमपानं विदध्यान्नदुःखावहम् ॥ ४६॥

rāmabhakterasaṃ sarvakalyāṇadaṃ sabhyasāmājasanmānadaṃ sundaram |sampivedvaiṣṇavo'sabhyatāsūcakaṃ dhūmapānaṃ vidadhyānnaduḥkhāvaham || 46||

भव्यां सम्पत्तिमीशस्य धर्मार्थमिलितां हरेः ।तत्सेवायान्तथा च श्रीवैष्णवसत्कृतौ व्ययेत् ॥ ४७॥

bhavyāṃ sampattimīśasya dharmārthamilitāṃ hareḥ |tatsevāyāntathā ca śrīvaiṣṇavasatkṛtau vyayet || 47||

त्रिपुण्ड्रं भस्मनोदध्याच्छ्रीवैष्णवः कदापि वै ।पञ्चकेशजटा श्रीमद्भद्ररूपातिशोभितः ॥ ४८॥

tripuṇḍraṃ bhasmanodadhyācchrīvaiṣṇavaḥ kadāpi vai |pañcakeśajaṭā śrīmadbhadrarūpātiśobhitaḥ || 48||

रामानन्दसुमानिते श्रुतिनुते श्रीसम्प्रदाये शुभेकाषायोऽस्ति पटः सितोऽपि विहितोभव्यः शिखासंयुतः ।श्रीलश्रीतिलकेन भूषिततमो यज्ञोपवीतस्तुतःसंन्यासोऽस्ति वरस्त्रिदण्डसहितोमान्यश्चतुर्थाश्रमः ॥ ४९॥

rāmānandasumānite śrutinute śrīsampradāye śubhekāṣāyo'sti paṭaḥ sito'pi vihitobhavyaḥ śikhāsaṃyutaḥ |śrīlaśrītilakena bhūṣitatamo yajñopavītastutaḥsaṃnyāso'sti varastridaṇḍasahitomānyaścaturthāśramaḥ || 49||

देवभाषा सतीपाठ्या विरक्तैः वैष्णवैः समैः ।तां विना निजधर्मोऽपि शशशृङ्गायते ध्रुवम् ॥ ५०॥

devabhāṣā satīpāṭhyā viraktaiḥ vaiṣṇavaiḥ samaiḥ |tāṃ vinā nijadharmo'pi śaśaśṛṅgāyate dhruvam || 50||

सद् व्याख्यानैः सदाचारैः स्वधर्माचरणैस्तथा ।आत्मनश्च जनताया हितं कुर्याद्धिवैष्णवः ॥ ५१॥

sad vyākhyānaiḥ sadācāraiḥ svadharmācaraṇaistathā |ātmanaśca janatāyā hitaṃ kuryāddhivaiṣṇavaḥ || 51||

एकमेवाद्वितीयं न भोः सिद्।ह्ध्यते वाक्यतोऽद्वैतवादश्च तन्नेति वै ।एकशब्दोऽस्ति नामादिभिर्घातको ह्यद्वितीयं पराधारहीनं पदम् ॥ ५२॥

ekamevādvitīyaṃ na bhoḥ sid|hdhyate vākyato'dvaitavādaśca tanneti vai |ekaśabdo'sti nāmādibhirghātako hyadvitīyaṃ parādhārahīnaṃ padam || 52||

रामः कुजा वायुसुतो विधिः सुधीः श्रीमान् वशिष्ठः सुपराशरोनुतः ।व्यासः शुकः संसृतिजीवमोक्षदस्त्वित्यादिकाऽऽचार्यपरम्पराऽस्ति मे ॥ ५३॥

rāmaḥ kujā vāyusuto vidhiḥ sudhīḥ śrīmān vaśiṣṭhaḥ suparāśaronutaḥ |vyāsaḥ śukaḥ saṃsṛtijīvamokṣadastvityādikā''cāryaparamparā'sti me || 53||

अस्मन्मतं वरीवर्ति विशिष्टाद्वैतमीरितम् ।ब्रह्मसूत्रेषु गीतायां सर्वोपनिषदि ध्रुवम् ॥ ५४॥

asmanmataṃ varīvarti viśiṣṭādvaitamīritam |brahmasūtreṣu gītāyāṃ sarvopaniṣadi dhruvam || 54||

उपास्यो वर्तते रामो हेयगुणप्रहीणकः ।राम एव परम्ब्रह्मेति मन्ये कथितः प्रभुः ॥ ५५॥

upāsyo vartate rāmo heyaguṇaprahīṇakaḥ |rāma eva parambrahmeti manye kathitaḥ prabhuḥ || 55||

दाक्षिण्यादिगुणैर्युक्तः सर्वज्ञो व्यापको हरिः ।सत्यसाकेतधामस्थो नित्यमूर्तिसमाश्रितः ॥ ५६॥

dākṣiṇyādiguṇairyuktaḥ sarvajño vyāpako hariḥ |satyasāketadhāmastho nityamūrtisamāśritaḥ || 56||

अन्तर्यामी प्रभू रामो धर्माधर्मप्रशासकः ।धर्मोऽधर्मोजडत्वात्स्वं फलं दातुं न शक्नुयात् ॥ ५७॥

antaryāmī prabhū rāmo dharmādharmapraśāsakaḥ |dharmo'dharmojaḍatvātsvaṃ phalaṃ dātuṃ na śaknuyāt || 57||

धर्मादिफललब्धारो दृश्यन्ते बहवो जनाः ।अतस्तत्प्रेरको रामो मन्तव्योऽस्ति विचक्षणैः ॥ ५८॥

dharmādiphalalabdhāro dṛśyante bahavo janāḥ |atastatprerako rāmo mantavyo'sti vicakṣaṇaiḥ || 58||

जीवोऽल्पज्ञोऽविभुर्नित्यो ज्ञानं तस्य विभु स्मृतम् ।अनेकं वस्तु गृह्णाति युगपद्धि यतः स्वयम् ॥ ५९॥

jīvo'lpajño'vibhurnityo jñānaṃ tasya vibhu smṛtam |anekaṃ vastu gṛhṇāti yugapaddhi yataḥ svayam || 59||

केशाग्रशतभागोऽस्ति स चानन्त्यं व्रजेद् ध्रुवम् ।ब्रह्मसमानमुक्तिः स जगद्व्यापारवर्जितः ॥ ६०॥

keśāgraśatabhāgo'sti sa cānantyaṃ vrajed dhruvam |brahmasamānamuktiḥ sa jagadvyāpāravarjitaḥ || 60||

भव्या सायुज्यमुक्तिस्तु तस्य वेदे समीरिता ।घटनारहितमायेत्युच्यते बुद्धिमत्तमैः ॥ ६१॥

bhavyā sāyujyamuktistu tasya vede samīritā |ghaṭanārahitamāyetyucyate buddhimattamaiḥ || 61||

सत्त्वादिनिलयोऽज्ञा सा मान्याऽजा प्रकृतिर्बुधैः ।परार्थो विश्वयोन्यंशोऽनेकवर्णा च विद्यते ॥ ६२॥

sattvādinilayo'jñā sā mānyā'jā prakṛtirbudhaiḥ |parārtho viśvayonyaṃśo'nekavarṇā ca vidyate || 62||

तद्विशिष्टस्तमोहन्ता रामो ब्रह्माभिधः स्मृतः ।दयालुः प्रलये भाति सच्चिदानन्दमूर्तिकः ॥ ६३॥

tadviśiṣṭastamohantā rāmo brahmābhidhaḥ smṛtaḥ |dayāluḥ pralaye bhāti saccidānandamūrtikaḥ || 63||

मायाजीवौ हरेर्देहौ परवन्तौ सदा हि तौ ।हरिर्नित्योऽस्य देहोऽपि नातो दोषलवो भवेत् ॥ ६४॥

māyājīvau harerdehau paravantau sadā hi tau |harirnityo'sya deho'pi nāto doṣalavo bhavet || 64||

जीवोऽणुर्यदि मन्यते सहचरं कर्मापि तस्यास्ति भोःसाकेतं गतवाञ्जनः सुखमितः शीघ्रं सुखाप्तिर्भवेत् ।निर्हेतुर्नहि कारणं किलविना स स्यादिदं दूषणंसङ्कल्पस्तददृष्टकं भगवतो रामो विभुर्विद्यते ॥ ६५॥

jīvo'ṇuryadi manyate sahacaraṃ karmāpi tasyāsti bhoḥsāketaṃ gatavāñjanaḥ sukhamitaḥ śīghraṃ sukhāptirbhavet |nirheturnahi kāraṇaṃ kilavinā sa syādidaṃ dūṣaṇaṃsaṅkalpastadadṛṣṭakaṃ bhagavato rāmo vibhurvidyate || 65||

तद्ब्रह्मापि प्रभुरामपृथक् सिद्धिसम्बन्धतोयत्सूर्याब्जेन्द्रप्रभृतिविवुधाशासकं भक्तिलभ्यम् ।तत्तत्कार्येयुतजनिमतां दर्शनाच्चानुमेयंस्वस्मात् सृष्टौहिं मनुजकृतौदोष आत्माश्रयादिः ॥ ६६॥

tadbrahmāpi prabhurāmapṛthak siddhisambandhatoyatsūryābjendraprabhṛtivivudhāśāsakaṃ bhaktilabhyam |tattatkāryeyutajanimatāṃ darśanāccānumeyaṃsvasmāt sṛṣṭauhiṃ manujakṛtaudoṣa ātmāśrayādiḥ || 66||

कर्मानधीनतनको निजवाञ्छया यःपातुं कलेवरगणं धरते प्रपन्नान् ।रामो ह्यजो निखिलशक्तिगृहं सुजीवांज्ञेयो दयार्द्रहृदयो विजरो विमृत्युः ॥ ६७॥

karmānadhīnatanako nijavāñchayā yaḥpātuṃ kalevaragaṇaṃ dharate prapannān |rāmo hyajo nikhilaśaktigṛhaṃ sujīvāṃjñeyo dayārdrahṛdayo vijaro vimṛtyuḥ || 67||

स्थूलप्रकृतिजोऽतो न मम मतेऽस्ति परिणामवादः ।सद्वारकोब्रह्मणि हि विकारसंज्ञो दोषः श्रीरामे ॥ ६८॥

sthūlaprakṛtijo'to na mama mate'sti pariṇāmavādaḥ |sadvārakobrahmaṇi hi vikārasaṃjño doṣaḥ śrīrāme || 68||

यथोर्णनाभिः स्वाऽऽस्यात् तन्तून् निःसार्वगृहं विरचय्य च ।निवसति न तत्स्वरूपेऽपि विकारस्तथेनस्य मम नहि ॥ ६९॥

yathorṇanābhiḥ svā''syāt tantūn niḥsārvagṛhaṃ viracayya ca |nivasati na tatsvarūpe'pi vikārastathenasya mama nahi || 69||

सत्ख्यातिरस्ति मन्तव्या वैष्णवसमये शुभे ।पञ्चीकरणरीत्या हि सर्वं सर्वत्र वर्तते ॥ ७०॥

satkhyātirasti mantavyā vaiṣṇavasamaye śubhe |pañcīkaraṇarītyā hi sarvaṃ sarvatra vartate || 70||

सर्वः किल पदार्थश्च प्रतीत्यभ्युपगम्यकः ।सत्ख्यातिः सुदृढा जातेत्येतेन ज्ञायतां बुधाः ॥ ७१॥

sarvaḥ kila padārthaśca pratītyabhyupagamyakaḥ |satkhyātiḥ sudṛḍhā jātetyetena jñāyatāṃ budhāḥ || 71||

नास्ति प्रतीतिविषयः खलु यः पदार्थस्तत्कल्पना खसुमनः सदृशी सुवेद्या ।यद् यत् पदं जगति वाञ्छति वै मनुष्योनाप्नोति तर्हि जगदीशपवित्रसत्ता ॥ ७२॥

nāsti pratītiviṣayaḥ khalu yaḥ padārthastatkalpanā khasumanaḥ sadṛśī suvedyā |yad yat padaṃ jagati vāñchati vai manuṣyonāpnoti tarhi jagadīśapavitrasattā || 72||

यदि सा मन्यते तर्हि क्षितौ वह्नेर्गुणः स्वयम् ।प्रतीयेतोच्यते ह्यत्र निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ७३॥

yadi sā manyate tarhi kṣitau vahnerguṇaḥ svayam |pratīyetocyate hyatra niścitaṃ matamuttamam || 73||

उर्व्यामग्नेर्न भानं स्यादुर्व्या अधिकभागतः ।यदाधिक्यं तु तद्भानं काऽत्र युक्तिर्निशम्यताम् ॥ ७४॥

urvyāmagnerna bhānaṃ syādurvyā adhikabhāgataḥ |yadādhikyaṃ tu tadbhānaṃ kā'tra yuktirniśamyatām || 74||

वैशेष्यात् त्विति मानेन सन्तोषः क्रियतामये ।तत्त्वमस्यादिवाक्यैस्तु केवलाद्वैतधीनहि ॥ ७५॥

vaiśeṣyāt tviti mānena santoṣaḥ kriyatāmaye |tattvamasyādivākyaistu kevalādvaitadhīnahi || 75||

शरीरशरीरिभावो निश्चेतुं शक्यस्तत्त्वमसि पदे ।षष्ठ्यादेः प्रथमातो व्यत्ययो बहुलमिति सूत्रतस्तदिह ॥ ७६॥

śarīraśarīribhāvo niścetuṃ śakyastattvamasi pade |ṣaṣṭhyādeḥ prathamāto vyatyayo bahulamiti sūtratastadiha || 76||

यस्याऽऽत्मा शरीरं च श्रुतितोऽस्ति शरीरशरीरिभावोऽपि ।निर्गुणमिति वाक्यार्थेऽयं हेयगुणप्रहीणं ? ॥ ७७॥

yasyā''tmā śarīraṃ ca śrutito'sti śarīraśarīribhāvo'pi |nirguṇamiti vākyārthe'yaṃ heyaguṇaprahīṇaṃ ? || 77||

दयादाक्षिण्यकाद्यब्धिरिति ज्ञेयो भवादृशैः ।श्रीरामो ब्रह्मशब्देन सर्वोपनिषदीरितः ॥ ७८॥

dayādākṣiṇyakādyabdhiriti jñeyo bhavādṛśaiḥ |śrīrāmo brahmaśabdena sarvopaniṣadīritaḥ || 78||

शब्दशास्त्रदिशा वादिन् निराकारत्वमन्ननो ।ब्रह्मणि सिध्यते किन्तु साकारत्वं स्थिरं भवेत् ॥ ७९॥

śabdaśāstradiśā vādin nirākāratvamannano |brahmaṇi sidhyate kintu sākāratvaṃ sthiraṃ bhavet || 79||

आकारञ्च विना पूर्वं समासो जायते कथम् ।व्याकरणस्य नो लेशो वर्तते त्वयि निश्चितम् ॥ ८०॥

ākārañca vinā pūrvaṃ samāso jāyate katham |vyākaraṇasya no leśo vartate tvayi niścitam || 80||

तत्सिद्।ह्ध्यर्थञ्च पूर्वं त्वं शब्यशास्त्रं गुरोः पठ ।नो चेद् भवद्वचः सौम्य ह्याकाशकुसुमायते ॥ ८१॥

tatsid|hdhyarthañca pūrvaṃ tvaṃ śabyaśāstraṃ guroḥ paṭha |no ced bhavadvacaḥ saumya hyākāśakusumāyate || 81||

स्वाकारे भेदवादे च ह्यवतारे हरेः प्रभोः ।श्रुतिरस्ति यतो मर्त्यो न सन्देग्धि क्वचित् किल ॥ ८२॥

svākāre bhedavāde ca hyavatāre hareḥ prabhoḥ |śrutirasti yato martyo na sandegdhi kvacit kila || 82||

स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणं शुभं शरीरं पृथिवीति यस्य यत् ।तमेव भृत्वा निदधे पदं त्विदं विचक्रमेविष्णुरिति प्रसिद्धकम् ॥ ८३॥

sa paryagācchukramakāyamavraṇaṃ śubhaṃ śarīraṃ pṛthivīti yasya yat |tameva bhṛtvā nidadhe padaṃ tvidaṃ vicakrameviṣṇuriti prasiddhakam || 83||

जिज्ञास्यजिज्ञासकभावना भवेद् भेदे हि नाभेद इति प्रसिद्धकम् ।यद् द्वा सुपर्णा श्रुतिरस्ति वै भिदीवा वक्ति शं तत् त्वम सीति भेदकम् ॥ ८४॥

jijñāsyajijñāsakabhāvanā bhaved bhede hi nābheda iti prasiddhakam |yad dvā suparṇā śrutirasti vai bhidīvā vakti śaṃ tat tvama sīti bhedakam || 84||

वराकी सम्मता माया शक्नोति भवतां नहि ।कार्यं किमपि कर्तुं साऽज्ञत्वाज्जडत्वहेतुतः ॥ ८५॥

varākī sammatā māyā śaknoti bhavatāṃ nahi |kāryaṃ kimapi kartuṃ sā'jñatvājjaḍatvahetutaḥ || 85||

किन्तु समं जगत् स्वयं चिदचिदात्मकं ब्रह्म कुरुतेऽङ्ग ।जगत् प्रति तदेवास्ति ह्मभिन्ननिमित्तोपादानकारणम् ॥ ८६॥

kintu samaṃ jagat svayaṃ cidacidātmakaṃ brahma kurute'ṅga |jagat prati tadevāsti hmabhinnanimittopādānakāraṇam || 86||

निराकारमिति श्रुत्यर्थोऽयं ब्रह्म नु वर्तते ।कर्मानायत्तन्मूर्ति प्रतिभा शक्तितंसितम् ॥ ८७॥

nirākāramiti śrutyartho'yaṃ brahma nu vartate |karmānāyattanmūrti pratibhā śaktitaṃsitam || 87||

घटाभावे कथं तस्याभावं शक्ताः प्रवल्गितुम् ।भवादृशा भविष्यन्ति युक्तिः काऽत्र विचार्यताम् ॥ ८८॥

ghaṭābhāve kathaṃ tasyābhāvaṃ śaktāḥ pravalgitum |bhavādṛśā bhaviṣyanti yuktiḥ kā'tra vicāryatām || 88||

तथैव प्रकृते ज्ञेयमतस्तत् साकृतीष्यताम् ।साऽऽकारं नाशमाप्नोति वस्तु घटादिवत् सदा ॥ ८९॥

tathaiva prakṛte jñeyamatastat sākṛtīṣyatām |sā''kāraṃ nāśamāpnoti vastu ghaṭādivat sadā || 89||

तथैव तदपि स्याद् भो दोषोऽयं वार्यतां त्वया ।शृणुताङ्गः न तद् ब्रह्माऽनित्याकारघटादिवत् ॥ ९०॥

tathaiva tadapi syād bho doṣo'yaṃ vāryatāṃ tvayā |śṛṇutāṅgaḥ na tad brahmā'nityākāraghaṭādivat || 90||

किन्तु नित्याऽऽकृति ब्रह्माकर्तृकं वर्तते कुतः ।नाशार्हं स्यादनवस्था तस्मिन् सकर्तृकेऽप्रिया ॥ ९१॥

kintu nityā''kṛti brahmākartṛkaṃ vartate kutaḥ |nāśārhaṃ syādanavasthā tasmin sakartṛke'priyā || 91||

प्रकृतेः शरीरवतां प्रभोर्जगदीश्वरस्य च कीदृशःवदताऽयि नैकनिवादिनः ! खलु वर्तते भवतां मते ।शुभदेहदेहिकशेषशेषिकभावकः शृणु मायिक !इति भो नियम्यनियामकत्वमयं पटो मम बुध्यताम् ॥ ९२॥

prakṛteḥ śarīravatāṃ prabhorjagadīśvarasya ca kīdṛśaḥvadatā'yi naikanivādinaḥ ! khalu vartate bhavatāṃ mate |śubhadehadehikaśeṣaśeṣikabhāvakaḥ śṛṇu māyika !iti bho niyamyaniyāmakatvamayaṃ paṭo mama budhyatām || 92||

आजानुबाहुर्निगमादिगीतः सत्यव्रतः सद्द्विभुजः स्वतन्त्रः ।सद्धीरयोध्यापतिशार्ङ्गपाणिर्नित्याऽऽकृतिः सत्यदयादिगेहम् ॥ ९३॥

ājānubāhurnigamādigītaḥ satyavrataḥ saddvibhujaḥ svatantraḥ |saddhīrayodhyāpatiśārṅgapāṇirnityā''kṛtiḥ satyadayādigeham || 93||

श्रुतिमार्गाब्जसप्ताश्वः श्रीरामो भक्तवत्सलः ।जानरायपदेनापि स एव प्रथितो भुवि ॥ ९४॥

śrutimārgābjasaptāśvaḥ śrīrāmo bhaktavatsalaḥ |jānarāyapadenāpi sa eva prathito bhuvi || 94||

साकारं ज्ञायते वस्तु भूमिजलादिवत् सदा ।शशशृङ्गादिवज्जातु निराकारं न बुध्यते ॥ ९५॥

sākāraṃ jñāyate vastu bhūmijalādivat sadā |śaśaśṛṅgādivajjātu nirākāraṃ na budhyate || 95||

ज्ञातृज्ञेयादि भेदे हि भोगमात्रादि साम्यकम् ।व्यासोक्तिः कथयन्यती स्यात् सार्थिका नान्यथा किल ॥ ९६॥

jñātṛjñeyādi bhede hi bhogamātrādi sāmyakam |vyāsoktiḥ kathayanyatī syāt sārthikā nānyathā kila || 96||

अनिर्वाच्याख्यातिश्च सदसद्विलक्षणार्थिकाऽस्तीति ते ।कथं न खपुष्पसदृशं कथं शशशृङ्गवत् तद्विलक्षणम् ॥ ९७॥

anirvācyākhyātiśca sadasadvilakṣaṇārthikā'stīti te |kathaṃ na khapuṣpasadṛśaṃ kathaṃ śaśaśṛṅgavat tadvilakṣaṇam || 97||

वस्त्वेवाप्रसिद्धं नु जगति शुक्त्यादौ रजतादि सत्यम् ।अस्तीति विज्ञायेत पञ्चीकरणप्रक्रियया समकैः ॥ ९८॥

vastvevāprasiddhaṃ nu jagati śuktyādau rajatādi satyam |astīti vijñāyeta pañcīkaraṇaprakriyayā samakaiḥ || 98||

सा तु भवताऽपि सततं मन्यते तयाऽस्ति सर्वं सर्वत्र ।समस्मिन् सर्वलाभः स्यादिति न वाच्यं तत् तद्विशेषात् ॥ ९९॥

sā tu bhavatā'pi satataṃ manyate tayā'sti sarvaṃ sarvatra |samasmin sarvalābhaḥ syāditi na vācyaṃ tat tadviśeṣāt || 99||

क्षितिशुक्तौ शुक्तयंशोऽधिकोऽस्तीति स उपलभ्यते सर्वैः ।तेजोभागाल्पत्वान्न तदुपलभ्यते मद्विजयः ॥ १००॥

kṣitiśuktau śuktayaṃśo'dhiko'stīti sa upalabhyate sarvaiḥ |tejobhāgālpatvānna tadupalabhyate madvijayaḥ || 100||

तद्विलक्षणोत्पत्ती रजतस्य जायते नहि सतोजनेः ।निषेधनादतश्च सत्ख्यातेः सिद्धिरनिर्वाच्यं कस्मात् ॥ १०१॥

tadvilakṣaṇotpattī rajatasya jāyate nahi satojaneḥ |niṣedhanādataśca satkhyāteḥ siddhiranirvācyaṃ kasmāt || 101||

धृतोर्ध्वपुण्ड्र इत्येषा श्रीधन्वनाऽङ्कितः श्रुतिः ।ज्ञायतां च हि सद् बीजमूर्ध्वपुण्ड्र धनुर्विधौ ॥ १०२॥

dhṛtordhvapuṇḍra ityeṣā śrīdhanvanā'ṅkitaḥ śrutiḥ |jñāyatāṃ ca hi sad bījamūrdhvapuṇḍra dhanurvidhau || 102||

दासः पदं श्रुतावस्ति नातो घृणा विधीयताम् ।श्रुत्यनभिज्ञ ! पश्य त्वमरं दासो न मीढुषे ॥ १०३॥

dāsaḥ padaṃ śrutāvasti nāto ghṛṇā vidhīyatām |śrutyanabhijña ! paśya tvamaraṃ dāso na mīḍhuṣe || 103||

तुलसीमालाधृतिश्चनाप्रामाणिकीविगण्यताम् ।श्रुतिरस्तितत्रत्वमितिमालान्तुलसीजां पश्य ॥ १०४॥

tulasīmālādhṛtiścanāprāmāṇikīvigaṇyatām |śrutirastitatratvamitimālāntulasījāṃ paśya || 104||

आम्नायापौरुषेयत्वमस्ति सर्वयुगेष्वपि ।तन्नित्यत्वमिदं किञ्च सर्ववेदान्तसम्मतम् ॥ १०५॥

āmnāyāpauruṣeyatvamasti sarvayugeṣvapi |tannityatvamidaṃ kiñca sarvavedāntasammatam || 105||

आनुपूर्व्या अभङ्गस्तु वेदमन्त्रव्रजस्य हि ।कस्मिन् युगेऽपि नेशश्च तदानुपूर्विकां द्यति ॥ १०६॥

ānupūrvyā abhaṅgastu vedamantravrajasya hi |kasmin yuge'pi neśaśca tadānupūrvikāṃ dyati || 106||

पुरासृष्टेरीशोजनयतिविधिं शान्तिनिलयोजगत्सृष्टिं कर्तुं ह्युपदिशति तस्मै श्रुतिचयम् ।यथापूर्वं सर्वान् सृजति स तु लोकान् सितमतिःत्रयीणां नित्यत्वं द्रढयति शमेतेन विमलः ॥ १०७॥

purāsṛṣṭerīśojanayatividhiṃ śāntinilayojagatsṛṣṭiṃ kartuṃ hyupadiśati tasmai śruticayam |yathāpūrvaṃ sarvān sṛjati sa tu lokān sitamatiḥtrayīṇāṃ nityatvaṃ draḍhayati śametena vimalaḥ || 107||

भो वादिन् ! प्रतिमापूजनान्न फलं किञ्चिद्भवतीति नहि यतःसर्वस्मिन्स्तदभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् प्रतिमाऽर्चनकविधेः ।काले श्रुत्युपचये वर्तनाच्च ततोमुक्तेः प्रतिपादनककृतेःसत्त्वाच्छास्त्रचये चन्द्रमामनसोजातस्त्वितितत् सफलत्वगात् ॥ १०८॥

bho vādin ! pratimāpūjanānna phalaṃ kiñcidbhavatīti nahi yataḥsarvasminstadabhāvasya vaktumaśakyatvāt pratimā'rcanakavidheḥ |kāle śrutyupacaye vartanācca tatomukteḥ pratipādanakakṛteḥsattvācchāstracaye candramāmanasojātastvititat saphalatvagāt || 108||

न तस्य प्रतिमाऽस्तीति तन्निषेधादुपासितुं कल्प्यते ।फलवार्ताऽसत्या तद्यस्यनाममहद्यशः सदृशार्थकम् ॥ १०९॥

na tasya pratimā'stīti tanniṣedhādupāsituṃ kalpyate |phalavārtā'satyā tadyasyanāmamahadyaśaḥ sadṛśārthakam || 109||

रामानुजमताद्भिन्नं श्रीरामानन्दसन्मतम् ।मन्त्रोपास्येष्टदेवस्य भेदादेवेति निश्चितम् ॥ ११०॥

rāmānujamatādbhinnaṃ śrīrāmānandasanmatam |mantropāsyeṣṭadevasya bhedādeveti niścitam || 110||

रामानन्दमहासुहृत्सुरसुरानन्दस्य सद्वंशजःरक्तश्रीतिलकाभिरामशिरसः सत्क्षान्तिपाथोनिधेः ।मायावादिगजेन्द्रकुम्भदलने सिंहायमानस्य चशिष्योऽहं नरसिंहनामकगुरोः श्रीझीथडावासकः ॥ १११॥

rāmānandamahāsuhṛtsurasurānandasya sadvaṃśajaḥraktaśrītilakābhirāmaśirasaḥ satkṣāntipāthonidheḥ |māyāvādigajendrakumbhadalane siṃhāyamānasya caśiṣyo'haṃ narasiṃhanāmakaguroḥ śrījhīthaḍāvāsakaḥ || 111||

इति श्रीकुबाचार्यप्रणीता प्रबोधरत्नमाला सम्पूर्णा ।

iti śrīkubācāryapraṇītā prabodharatnamālā sampūrṇā |