श्रीमद्भागवतम् - १०-२ - दशमस्कन्धः उत्तरार्धम् Shrimad Bhagavatam Chhhanto 10b – Dashamaskandhah Uttarardham

श्रीशुक उवाच ।अस्तिः प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ ।मृते भर्तरि दुःखार्ते ईयतुः स्म पितुर्गृहान् ॥ १॥

śrīśuka uvāca |astiḥ prāptiśca kaṃsasya mahiṣyau bharatarṣabha |mṛte bhartari duḥkhārte īyatuḥ sma piturgṛhān || 1||

पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दुःखिते ।वेदयाञ्चक्रतुः सर्वमात्मवैधव्यकारणम् ॥ २॥

pitre magadharājāya jarāsandhāya duḥkhite |vedayāñcakratuḥ sarvamātmavaidhavyakāraṇam || 2||

स तदप्रियमाकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृप ।अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम् ॥ ३॥

sa tadapriyamākarṇya śokāmarṣayuto nṛpa |ayādavīṃ mahīṃ kartuṃ cakre paramamudyamam || 3||

अक्षौहिणीभिर्विंशत्या तिसृभिश्चापि संवृतः ।यदुराजधानीं मथुरां न्यरुणत्सर्वतोदिशम् ॥ ४॥

akṣauhiṇībhirviṃśatyā tisṛbhiścāpi saṃvṛtaḥ |yadurājadhānīṃ mathurāṃ nyaruṇatsarvatodiśam || 4||

निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् ।स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५॥

nirīkṣya tadbalaṃ kṛṣṇa udvelamiva sāgaram |svapuraṃ tena saṃruddhaṃ svajanaṃ ca bhayākulam || 5||

चिन्तयामास भगवान् हरिः कारणमानुषः ।तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६॥

cintayāmāsa bhagavān hariḥ kāraṇamānuṣaḥ |taddeśakālānuguṇaṃ svāvatāraprayojanam || 6||

हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् ।मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७॥

haniṣyāmi balaṃ hyetadbhuvi bhāraṃ samāhitam |māgadhena samānītaṃ vaśyānāṃ sarvabhūbhujām || 7||

अक्षौहिणीभिः सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरैः ।मागधस्तु न हन्तव्यो भूयः कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८॥

akṣauhiṇībhiḥ saṅkhyātaṃ bhaṭāśvarathakuñjaraiḥ |māgadhastu na hantavyo bhūyaḥ kartā balodyamam || 8||

एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे ।संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥ ९॥

etadartho'vatāro'yaṃ bhūbhāraharaṇāya me |saṃrakṣaṇāya sādhūnāṃ kṛto'nyeṣāṃ vadhāya ca || 9||

अन्योऽपि धर्मरक्षायै देहः सम्भ्रियते मया ।विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवतः क्वचित् ॥ १०॥

anyo'pi dharmarakṣāyai dehaḥ sambhriyate mayā |virāmāyāpyadharmasya kāle prabhavataḥ kvacit || 10||

एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात्सूर्यवर्चसौ ।रथावुपस्थितौ सद्यः ससूतौ सपरिच्छदौ ॥ ११॥

evaṃ dhyāyati govinda ākāśātsūryavarcasau |rathāvupasthitau sadyaḥ sasūtau saparicchadau || 11||

आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया ।दृष्ट्वा तानि हृषीकेशः सङ्कर्षणमथाब्रवीत् ॥ १२॥

āyudhāni ca divyāni purāṇāni yadṛcchayā |dṛṣṭvā tāni hṛṣīkeśaḥ saṅkarṣaṇamathābravīt || 12||

पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो ।एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३॥

paśyārya vyasanaṃ prāptaṃ yadūnāṃ tvāvatāṃ prabho |eṣa te ratha āyāto dayitānyāyudhāni ca || 13||

यानमास्थाय जह्येतद्व्यसनात्स्वान् समुद्धर ।एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् ॥ १४॥

yānamāsthāya jahyetadvyasanātsvān samuddhara |etadarthaṃ hi nau janma sādhūnāmīśa śarmakṛt || 14||

त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ।एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् ॥ १५॥

trayoviṃśatyanīkākhyaṃ bhūmerbhāramapākuru |evaṃ sammantrya dāśārhau daṃśitau rathinau purāt || 15||

निर्जग्मतुः स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसाऽऽवृतौ ।शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथिः ॥ १६॥

nirjagmatuḥ svāyudhāḍhyau balenālpīyasā''vṛtau |śaṅkhaṃ dadhmau vinirgatya harirdārukasārathiḥ || 16||

ततोऽभूत्परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथुः ।तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम ॥ १७॥

tato'bhūtparasainyānāṃ hṛdi vitrāsavepathuḥ |tāvāha māgadho vīkṣya he kṛṣṇa puruṣādhama || 17||

न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया ।गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन् ॥ १८॥

na tvayā yoddhumicchāmi bālenaikena lajjayā |guptena hi tvayā manda na yotsye yāhi bandhuhan || 18||

तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह ।हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि ॥ १९॥

tava rāma yadi śraddhā yudhyasva dhairyamudvaha |hitvā vā maccharaiśchinnaṃ dehaṃ svaryāhi māṃ jahi || 19||

श्रीभगवानुवाच ।न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम् ।न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्षतः ॥ २०॥

śrībhagavānuvāca |na vai śūrā vikatthante darśayantyeva pauruṣam |na gṛhṇīmo vaco rājannāturasya mumūrṣataḥ || 20||

श्रीशुक उवाच ।जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौमहाबलौघेन बलीयसाऽऽवृणोत् ।ससैन्ययानध्वजवाजिसारथीसूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभिः ॥ २१॥

śrīśuka uvāca |jarāsutastāvabhisṛtya mādhavaumahābalaughena balīyasā''vṛṇot |sasainyayānadhvajavājisārathīsūryānalau vāyurivābhrareṇubhiḥ || 21||

सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथावलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मृधे ।स्त्रियः पुराट्टालकहर्म्यगोपुरंसमाश्रिताः सम्मुमुहुः शुचार्दिताः ॥ २२॥

suparṇatāladhvajacihnitau rathāvalakṣayantyo harirāmayormṛdhe |striyaḥ purāṭṭālakaharmyagopuraṃsamāśritāḥ sammumuhuḥ śucārditāḥ || 22||

हरिः परानीकपयोमुचां मुहुःशिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम् ।स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितंव्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम् ॥ २३॥

hariḥ parānīkapayomucāṃ muhuḥśilīmukhātyulbaṇavarṣapīḍitam |svasainyamālokya surāsurārcitaṃvyasphūrjayacchārṅgaśarāsanottamam || 23||

गृह्णन् निषङ्गादथ सन्दधच्छरान्विकृष्य मुञ्चन् शितबाणपूगान् ।निघ्नन् रथान् कुञ्जरवाजिपत्तीन्निरन्तरं यद्वदलातचक्रम् ॥ २४॥

gṛhṇan niṣaṅgādatha sandadhaccharānvikṛṣya muñcan śitabāṇapūgān |nighnan rathān kuñjaravājipattīnnirantaraṃ yadvadalātacakram || 24||

निर्भिन्नकुम्भाः करिणो निपेतुरनेकशोऽश्वाः शरवृक्णकन्धराः ।रथा हताश्वध्वजसूतनायकाःपदातयश्छिन्नभुजोरुकन्धराः ॥ २५॥

nirbhinnakumbhāḥ kariṇo nipeturanekaśo'śvāḥ śaravṛkṇakandharāḥ |rathā hatāśvadhvajasūtanāyakāḥpadātayaśchinnabhujorukandharāḥ || 25||

सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिनामङ्ग प्रसूताः शतशोऽसृगापगाः ।भुजाहयः पूरुषशीर्षकच्छपाहतद्विपद्वीपहयग्रहाकुलाः ॥ २६॥

sañchidyamānadvipadebhavājināmaṅga prasūtāḥ śataśo'sṛgāpagāḥ |bhujāhayaḥ pūruṣaśīrṣakacchapāhatadvipadvīpahayagrahākulāḥ || 26||

करोरुमीना नरकेशशैवलाधनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुलाः ।अच्छूरिकावर्तभयानका महामणिप्रवेकाभरणाश्मशर्कराः ॥ २७॥

karorumīnā narakeśaśaivalādhanustaraṅgāyudhagulmasaṅkulāḥ |acchūrikāvartabhayānakā mahāmaṇipravekābharaṇāśmaśarkarāḥ || 27||

प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधेमनस्विनां हर्षकरीः परस्परम् ।विनिघ्नतारीन् मुसलेन दुर्मदान्सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २८॥

pravartitā bhīrubhayāvahā mṛdhemanasvināṃ harṣakarīḥ parasparam |vinighnatārīn musalena durmadānsaṅkarṣaṇenāparimeyatejasā || 28||

बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवंदुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् ।क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयोर्विक्रीडितं तज्जगदीशयोः परम् ॥ २९॥

balaṃ tadaṅgārṇavadurgabhairavaṃdurantapāraṃ magadhendrapālitam |kṣayaṃ praṇītaṃ vasudevaputrayorvikrīḍitaṃ tajjagadīśayoḥ param || 29||

स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य यःसमीहतेऽनन्तगुणः स्वलीलया ।न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रहस्तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥ ३०॥

sthityudbhavāntaṃ bhuvanatrayasya yaḥsamīhate'nantaguṇaḥ svalīlayā |na tasya citraṃ parapakṣanigrahastathāpi martyānuvidhasya varṇyate || 30||

जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् ।हतानीकावशिष्टासुं सिंहः सिंहमिवौजसा ॥ ३१॥

jagrāha virathaṃ rāmo jarāsandhaṃ mahābalam |hatānīkāvaśiṣṭāsuṃ siṃhaḥ siṃhamivaujasā || 31||

बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषैः ।वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया ॥ ३२॥

badhyamānaṃ hatārātiṃ pāśairvāruṇamānuṣaiḥ |vārayāmāsa govindastena kāryacikīrṣayā || 32||

स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मतः ।तपसे कृतसङ्कल्पो वारितः पथि राजभिः ॥ ३३॥

sa mukto lokanāthābhyāṃ vrīḍito vīrasammataḥ |tapase kṛtasaṅkalpo vāritaḥ pathi rājabhiḥ || 33||

वाक्यैः पवित्रार्थपदैर्नयनैः प्राकृतैरपि ।स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभवः ॥ ३४॥

vākyaiḥ pavitrārthapadairnayanaiḥ prākṛtairapi |svakarmabandhaprāpto'yaṃ yadubhiste parābhavaḥ || 34||

हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा ।उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ ॥ ३५॥

hateṣu sarvānīkeṣu nṛpo bārhadrathastadā |upekṣito bhagavatā magadhān durmanā yayau || 35||

मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णवः ।विकीर्यमाणः कुसुमैस्त्रिदशैरनुमोदितः ॥ ३६॥

mukundo'pyakṣatabalo nistīrṇāribalārṇavaḥ |vikīryamāṇaḥ kusumaistridaśairanumoditaḥ || 36||

माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभिः ।उपगीयमानविजयः सूतमागधवन्दिभिः ॥ ३७॥

māthurairupasaṅgamya vijvarairmuditātmabhiḥ |upagīyamānavijayaḥ sūtamāgadhavandibhiḥ || 37||

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः ।वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३८॥

śaṅkhadundubhayo nedurbherītūryāṇyanekaśaḥ |vīṇāveṇumṛdaṅgāni puraṃ praviśati prabhau || 38||

सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरलङ्कृताम् ।निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३९॥

siktamārgāṃ hṛṣṭajanāṃ patākābhiralaṅkṛtām |nirghuṣṭāṃ brahmaghoṣeṇa kautukābaddhatoraṇām || 39||

निचीयमानो नारीभिर्माल्यदध्यक्षताङ्कुरैः ।निरीक्ष्यमाणः सस्नेहं प्रीत्युत्कलितलोचनैः ॥ ४०॥

nicīyamāno nārībhirmālyadadhyakṣatāṅkuraiḥ |nirīkṣyamāṇaḥ sasnehaṃ prītyutkalitalocanaiḥ || 40||

आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् ।यदुराजाय तत्सर्वमाहृतं प्रादिशत्प्रभुः ॥ ४१॥

āyodhanagataṃ vittamanantaṃ vīrabhūṣaṇam |yadurājāya tatsarvamāhṛtaṃ prādiśatprabhuḥ || 41||

एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीबलः ।युयुधे मागधो राजा यदुभिः कृष्णपालितैः ॥ ४२॥

evaṃ saptadaśakṛtvastāvatyakṣauhiṇībalaḥ |yuyudhe māgadho rājā yadubhiḥ kṛṣṇapālitaiḥ || 42||

अक्षिण्वंस्तद्बलं सर्वं वृष्णयः कृष्णतेजसा ।हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽयादरिभिर्नृपः ॥ ४३॥

akṣiṇvaṃstadbalaṃ sarvaṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇatejasā |hateṣu sveṣvanīkeṣu tyakto'yādaribhirnṛpaḥ || 43||

अष्टादशमसङ्ग्रामे आगामिनि तदन्तरा ।नारदप्रेषितो वीरो यवनः प्रत्यदृश्यत ॥ ४४॥

aṣṭādaśamasaṅgrāme āgāmini tadantarā |nāradapreṣito vīro yavanaḥ pratyadṛśyata || 44||

रुरोध मथुरामेत्य तिसृभिर्म्लेच्छकोटिभिः ।नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन् श्रुत्वाऽऽत्मसम्मितान् ॥ ४५॥

rurodha mathurāmetya tisṛbhirmlecchakoṭibhiḥ |nṛloke cāpratidvandvo vṛṣṇīn śrutvā''tmasammitān || 45||

तं दृष्ट्वाचिन्तयत्कृष्णः सङ्कर्षणसहायवान् ।अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत् ॥ ४६॥

taṃ dṛṣṭvācintayatkṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇasahāyavān |aho yadūnāṃ vṛjinaṃ prāptaṃ hyubhayato mahat || 46||

यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबलः ।मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वाऽऽगमिष्यति ॥ ४७॥

yavano'yaṃ nirundhe'smānadya tāvanmahābalaḥ |māgadho'pyadya vā śvo vā paraśvo vā''gamiṣyati || 47||

आवयोर्युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुतः ।बन्धून् वधिष्यत्यथ वा नेष्यते स्वपुरं बली ॥ ४८॥

āvayoryudhyatorasya yadyāgantā jarāsutaḥ |bandhūn vadhiṣyatyatha vā neṣyate svapuraṃ balī || 48||

तस्मादद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपददुर्गमम् ।तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे ॥ ४९॥

tasmādadya vidhāsyāmo durgaṃ dvipadadurgamam |tatra jñātīn samādhāya yavanaṃ ghātayāmahe || 49||

इति सम्मन्त्र्य भगवान् दुर्गं द्वादशयोजनम् ।अन्तःसमुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतमचीकरत् ॥ ५०॥

iti sammantrya bhagavān durgaṃ dvādaśayojanam |antaḥsamudre nagaraṃ kṛtsnādbhutamacīkarat || 50||