विष्णुस्तोत्रम् (वसन्तकामाप्सरसकृतं स्कन्दपुराणान्तर्गतम् पश्याम नादिं तव देव नान्तं) Vasantakamapsarasakritam Vishnu Stotram

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः ।पश्याम नादिं तव देव नान्तं न मध्यमव्याकृतरूपपारम् ।परायणं त्वां जगतामनन्तं नताः स्म नारायणमात्मभूतम् ॥ १६॥

vasantakāmāpsarasa ūcuḥ |paśyāma nādiṃ tava deva nāntaṃ na madhyamavyākṛtarūpapāram |parāyaṇaṃ tvāṃ jagatāmanantaṃ natāḥ sma nārāyaṇamātmabhūtam || 16||

महीनभोवायुजलाग्नयस्त्वं शब्दादिरूपस्तु परापरात्मन् ।त्वत्तो भवत्यच्युत सर्वमेतद्भेदादिरूपोऽसि विभो त्वमात्मन् ॥ १७॥

mahīnabhovāyujalāgnayastvaṃ śabdādirūpastu parāparātman |tvatto bhavatyacyuta sarvametadbhedādirūpo'si vibho tvamātman || 17||

द्रष्टासि रूपस्य परस्य वेत्ता श्रोता च शब्दस्य हरे त्वमेकः ।स्रष्टा भवान् सर्वगतोऽखिलस्य घ्राता च गन्धस्य पृथक्शरीरी ॥ १८॥

draṣṭāsi rūpasya parasya vettā śrotā ca śabdasya hare tvamekaḥ |sraṣṭā bhavān sarvagato'khilasya ghrātā ca gandhasya pṛthakśarīrī || 18||

सुरेषु सर्वेषु न सोऽस्ति कश्चिन्मनुष्यलोकेषु न सोऽस्ति कश्चित् ।पश्वादिवर्गेषु न सोऽस्ति कश्चिद्यो नांशभूतस्तव देवदेव ॥ १९॥

sureṣu sarveṣu na so'sti kaścinmanuṣyalokeṣu na so'sti kaścit |paśvādivargeṣu na so'sti kaścidyo nāṃśabhūtastava devadeva || 19||

ब्रह्माम्बुधीन्दुप्रमुखानि सौम्य शक्रादिरूपाणि तवोत्तमानि ।समुद्ररूपं तव धैर्यवत्सु तेजः स्वरूपेषु रविस्तथाग्निः ॥ २०॥

brahmāmbudhīndupramukhāni saumya śakrādirūpāṇi tavottamāni |samudrarūpaṃ tava dhairyavatsu tejaḥ svarūpeṣu ravistathāgniḥ || 20||

क्षमाधनेषु क्षितिरूपमग्र्यं शीघ्रेषु शीघ्रो बलवत्सु वायुः ।मनुष्यरूपं तव राजवेषो मूढेषु सर्वेश्वर पादपोऽसि ॥ २१॥

kṣamādhaneṣu kṣitirūpamagryaṃ śīghreṣu śīghro balavatsu vāyuḥ |manuṣyarūpaṃ tava rājaveṣo mūḍheṣu sarveśvara pādapo'si || 21||

सर्वानयेष्वच्युत दानवस्त्वं सनत्सुजातश्च विवेकवत्सु ।रसस्वरूपेण जलस्थितोऽसि गन्धस्वरूपं भवतो धरित्र्याम् ॥ २२॥

sarvānayeṣvacyuta dānavastvaṃ sanatsujātaśca vivekavatsu |rasasvarūpeṇa jalasthito'si gandhasvarūpaṃ bhavato dharitryām || 22||

दृश्यस्वरूपश्च हुताशनस्त्वं स्पर्शस्वरूपं भवतः समीरे ।शब्दादिकं ते नभसि स्वरूपं मन्तव्यरूपो मनसि प्रभो त्वम् ॥ २३॥

dṛśyasvarūpaśca hutāśanastvaṃ sparśasvarūpaṃ bhavataḥ samīre |śabdādikaṃ te nabhasi svarūpaṃ mantavyarūpo manasi prabho tvam || 23||

बोधस्वरूपश्च मतौ त्वमेकः सर्वत्र सर्वेश्वर सर्वभूत ।पश्यामि ते नाभिसरोजमध्ये ब्रह्माणमीशं च हरं भृकुट्याम् ॥ २४॥

bodhasvarūpaśca matau tvamekaḥ sarvatra sarveśvara sarvabhūta |paśyāmi te nābhisarojamadhye brahmāṇamīśaṃ ca haraṃ bhṛkuṭyām || 24||

तवाश्विनौ कर्णगतौ समस्तास्तवास्थिता बाहुषु लोकपालाः ।घ्राणोऽनिलो नेत्रगतौ रवीन्दु जिह्वा च ते नाथ सरस्वतीयम् ॥ २५॥

tavāśvinau karṇagatau samastāstavāsthitā bāhuṣu lokapālāḥ |ghrāṇo'nilo netragatau ravīndu jihvā ca te nātha sarasvatīyam || 25||

पादौ धरित्री जठरं समस्तांल्लोकान् हृषीकेश विलोकयामः ।जङ्घे वयं पादतलाङ्गुलीषु पिशाचयक्षोरगसिद्धसङ्घाः ॥ २६॥

pādau dharitrī jaṭharaṃ samastāṃllokān hṛṣīkeśa vilokayāmaḥ |jaṅghe vayaṃ pādatalāṅgulīṣu piśācayakṣoragasiddhasaṅghāḥ || 26||

पुंस्त्वे प्रजानां पतिरोष्ठयुग्मे प्रतिष्ठितास्ते क्रतवः समस्ताः ।सर्वे वयं ते दशनेषु देव दंष्ट्रासु देवा ह्यभवंश्च दन्ताः ॥ २७॥

puṃstve prajānāṃ patiroṣṭhayugme pratiṣṭhitāste kratavaḥ samastāḥ |sarve vayaṃ te daśaneṣu deva daṃṣṭrāsu devā hyabhavaṃśca dantāḥ || 27||

रोमाण्यशेषास्तव देवसङ्घा विद्याधरा नाथ तवाङ्घ्रिरेखाः ।साङ्गाः समस्तास्तव देव वेदाः समास्थिताः सन्धिषु बाहुभूताः ॥ २८॥

romāṇyaśeṣāstava devasaṅghā vidyādharā nātha tavāṅghrirekhāḥ |sāṅgāḥ samastāstava deva vedāḥ samāsthitāḥ sandhiṣu bāhubhūtāḥ || 28||

वराहभूतं धरणीधरस्ते नृसिंहरूपं च सदा करालम् ।पश्याम ते वाजिशिरस्तथोच्चैस्त्रिविक्रमे यच्च तदाप्रमेयम् ॥ २९॥

varāhabhūtaṃ dharaṇīdharaste nṛsiṃharūpaṃ ca sadā karālam |paśyāma te vājiśirastathoccaistrivikrame yacca tadāprameyam || 29||

अमी समुद्रास्तव देव देहे मौर्वालयः शैलधरास्तथामी ।इमाश्च गङ्गाप्रमुखाः स्रवन्त्यो द्वीपाण्यशेषाणि वनादिदेशाः ॥ ३०॥

amī samudrāstava deva dehe maurvālayaḥ śailadharāstathāmī |imāśca gaṅgāpramukhāḥ sravantyo dvīpāṇyaśeṣāṇi vanādideśāḥ || 30||

स्तुवन्ति चेमे मुनयस्तवेश देहे स्थितास्त्वन्महिमानमग्र्यम् ।त्वामीशितारं जगतामनन्तं यजन्ति यज्ञैः किल यज्ञिनोऽमी ॥ ३१॥

stuvanti ceme munayastaveśa dehe sthitāstvanmahimānamagryam |tvāmīśitāraṃ jagatāmanantaṃ yajanti yajñaiḥ kila yajñino'mī || 31||

त्वत्तो हि सौम्यं जगतीह किञ्चित्त्वत्तो न रौद्रं च समस्तमूर्ते ।त्वत्तो न शीतं च न केशवोष्णं सर्वस्वरूपातिशयी त्वमेव ॥ ३२॥

tvatto hi saumyaṃ jagatīha kiñcittvatto na raudraṃ ca samastamūrte |tvatto na śītaṃ ca na keśavoṣṇaṃ sarvasvarūpātiśayī tvameva || 32||

प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सनातनात्मा परमेश्वरेश ।त्वन्मायया मोहितमानसाभिर्यत्तेऽपराद्धं तदिदं क्षमस्व ॥ ३३॥

prasīda sarveśvara sarvabhūta sanātanātmā parameśvareśa |tvanmāyayā mohitamānasābhiryatte'parāddhaṃ tadidaṃ kṣamasva || 33||

किं वापराद्धं तव देवदेव यन्मायया नो हृदयं तवापि ।मायाभिशङ्किप्रणतार्तिहन्तर्मनो हि नो विह्वलतामुपैति ॥ ३४॥

kiṃ vāparāddhaṃ tava devadeva yanmāyayā no hṛdayaṃ tavāpi |māyābhiśaṅkipraṇatārtihantarmano hi no vihvalatāmupaiti || 34||

न तेऽपराद्धं यदि तेऽपराद्धमस्माभिरुन्मार्गविवर्तिनीभिः ।तत्क्षम्यतां सृष्टिकृतस्तवैव देवापराधः सृजतो विवेकम् ॥ ३५॥

na te'parāddhaṃ yadi te'parāddhamasmābhirunmārgavivartinībhiḥ |tatkṣamyatāṃ sṛṣṭikṛtastavaiva devāparādhaḥ sṛjato vivekam || 35||

नमो नमस्ते गोविन्द नारायण जनार्दन ।त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु ॥ ३६॥

namo namaste govinda nārāyaṇa janārdana |tvannāmasmaraṇātpāpamaśeṣaṃ naḥ praṇaśyatu || 36||

नमोऽनन्त नमस्तुभ्यं विश्वात्मन्विश्वभावन ।त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु ॥ ३७॥

namo'nanta namastubhyaṃ viśvātmanviśvabhāvana |tvannāmasmaraṇātpāpamaśeṣaṃ naḥ praṇaśyatu || 37||

वरेण्य यज्ञपुरुष प्रजापालन वामन ।त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु ॥ ३८॥

vareṇya yajñapuruṣa prajāpālana vāmana |tvannāmasmaraṇātpāpamaśeṣaṃ naḥ praṇaśyatu || 38||

नमोऽस्तु तेऽब्जनाभाय प्रजापतिकृते हर ।त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु ॥ ३९॥

namo'stu te'bjanābhāya prajāpatikṛte hara |tvannāmasmaraṇātpāpamaśeṣaṃ naḥ praṇaśyatu || 39||

संसारार्णवपोताय नमस्तुभ्यमधोक्षज ।त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु ॥ ४०॥

saṃsārārṇavapotāya namastubhyamadhokṣaja |tvannāmasmaraṇātpāpamaśeṣaṃ naḥ praṇaśyatu || 40||

नमः परस्मै श्रीशाय वासुदेवाय वेधसे ।स्वेच्छया गुणयुक्ताय सर्गस्थित्यन्तकारिणे ॥ ४१॥

namaḥ parasmai śrīśāya vāsudevāya vedhase |svecchayā guṇayuktāya sargasthityantakāriṇe || 41||

उपसंहर विश्वात्मन् रूपमेतत्सनातनम् ।वर्धमानं न नो द्रष्टुं समर्थं चक्षुरीश्वर ॥ ४२॥

upasaṃhara viśvātman rūpametatsanātanam |vardhamānaṃ na no draṣṭuṃ samarthaṃ cakṣurīśvara || 42||

प्रलयाग्निसहस्रस्य समा दीप्तिस्तवाच्युत ।प्रमाणेन दिशो भूमिर्गगनं च समावृतम् ॥ ४३॥

pralayāgnisahasrasya samā dīptistavācyuta |pramāṇena diśo bhūmirgaganaṃ ca samāvṛtam || 43||

न विद्मः कुत्र वर्तामो भवान्नाथोपलक्ष्यते ।सर्वं जगदिहैकस्थं पिण्डितं लक्षयामहे ॥ ४४॥

na vidmaḥ kutra vartāmo bhavānnāthopalakṣyate |sarvaṃ jagadihaikasthaṃ piṇḍitaṃ lakṣayāmahe || 44||

किं वर्णयामो रूपं ते किं प्रमाणमिदं हरे ।माहात्म्यं किं नु ते देव यज्जिह्वाया न गोचरे ॥ ४५॥

kiṃ varṇayāmo rūpaṃ te kiṃ pramāṇamidaṃ hare |māhātmyaṃ kiṃ nu te deva yajjihvāyā na gocare || 45||

वक्तारो वायुतेनापि बुद्धीनामयुतायुतैः ।गुणनिर्वर्णनं नाथ कर्तुं तव न शक्यते ॥ ४६॥

vaktāro vāyutenāpi buddhīnāmayutāyutaiḥ |guṇanirvarṇanaṃ nātha kartuṃ tava na śakyate || 46||

तदेतद्दर्शितं रूपं प्रसादः परमः कृतः ।छन्दतो जगतामीश तदेतदुपसंहर ॥ ४७॥

tadetaddarśitaṃ rūpaṃ prasādaḥ paramaḥ kṛtaḥ |chandato jagatāmīśa tadetadupasaṃhara || 47||

इति श्रीस्कन्दपुराणे आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे त्रिनवत्यधिकशततमाध्यायान्तर्गतं वसन्तकामाप्सरसकृतं विष्णुस्तोत्रंसमाप्तम् ।स्कन्दपुराण । आवन्त्यखण्ड । अध्याय १९३/१६४७॥स्कन्दपुराण । आवन्त्यखण्ड । अध्याय १९३/१६-४७॥

iti śrīskandapurāṇe āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe trinavatyadhikaśatatamādhyāyāntargataṃ vasantakāmāpsarasakṛtaṃ viṣṇustotraṃsamāptam |skandapurāṇa | āvantyakhaṇḍa | adhyāya 193/1647||skandapurāṇa | āvantyakhaṇḍa | adhyāya 193/16-47||