नारायणोत्तरतापिनीयोपनिषत् Narayanottaratapiniya Upanishad

स होवाच भगवान् ब्रह्मा आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्सच्चिदानन्दम्बरूपो भवति ।द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः ।तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ॥अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः ।तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥वासनाद्वासुदेवस्य वासितं हि जगत्त्रयम् ।सर्वभूतनिवासोऽसि वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥भूश्च नारायणः । भुवश्च नारायणः । सुवश्च नारायणः ।महश्च नारायणः । जनश्च नारायणः । तपश्च नारायणः ।सत्यं च नारायणः । नारायणः परं ब्रह्म । नारायण एवेदं सर्वम् ।नारायणान्न किञ्चिदस्ति । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितंगुहायां परमे व्योमन् । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः ।आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्याओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । नारायणः सर्वपुरुषएवेदं परब्रह्म । नारायणः सर्वभूतान्तर्याम्यात्मा । आत्मेदं सर्वंनारायणः । नारायणः स्वयं ज्योतिः । तस्मात्प्रकाशात्मा ॥

sa hovāca bhagavān brahmā ānandaṃ brahmaṇo vidvānsaccidānandambarūpo bhavati |dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte |tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti ||yo vedādau svaraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ |tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ ||aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ |tamakratuṃ paśyati vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamīśam ||vāsanādvāsudevasya vāsitaṃ hi jagattrayam |sarvabhūtanivāso'si vāsudeva namo'stu te ||bhūśca nārāyaṇaḥ | bhuvaśca nārāyaṇaḥ | suvaśca nārāyaṇaḥ |mahaśca nārāyaṇaḥ | janaśca nārāyaṇaḥ | tapaśca nārāyaṇaḥ |satyaṃ ca nārāyaṇaḥ | nārāyaṇaḥ paraṃ brahma | nārāyaṇa evedaṃ sarvam |nārāyaṇānna kiñcidasti | satyaṃ jñānamanantaṃ brahma | yo veda nihitaṃguhāyāṃ parame vyoman | tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ |ākāśādvāyuḥ | vāyoragniḥ | agnerāpaḥ | adbhyaḥ pṛthivī | pṛthivyāoṣadhayaḥ | oṣadhībhyo'nnam | annātpuruṣaḥ | nārāyaṇaḥ sarvapuruṣaevedaṃ parabrahma | nārāyaṇaḥ sarvabhūtāntaryāmyātmā | ātmedaṃ sarvaṃnārāyaṇaḥ | nārāyaṇaḥ svayaṃ jyotiḥ | tasmātprakāśātmā ||

नीवारशूकवत्तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा ।तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः ॥पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तः सनातनः ।तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावेन तण्डुल ॥परब्रह्म स्वयं चात्मा साक्षान्नारायणः स्मृतः ।नारायणमनादिं च योगनिद्रापरायणम् ॥जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीषु सर्वकालव्यवस्थितम् ।नारायणं महात्मानं महाध्यानपरायणम् ।सर्ववेदान्तसंलक्ष्यं तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते ॥स होवाच भगवान् नारायण एवेदं सर्वं प्रतिष्ठितं य एवं वेद ।इत्युपनिषत् ॥इत्याथर्वणरहस्ये नारायणोत्तरतापिनीये प्रथमः खण्ड ।

nīvāraśūkavattanvī pītā bhāsvatyaṇūpamā |tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ ||pāśabaddhaḥ smṛto jīvaḥ pāśamuktaḥ sanātanaḥ |tuṣeṇa baddho vrīhiḥ syāttuṣābhāvena taṇḍula ||parabrahma svayaṃ cātmā sākṣānnārāyaṇaḥ smṛtaḥ |nārāyaṇamanādiṃ ca yoganidrāparāyaṇam ||jāgratsvapnasuṣuptīṣu sarvakālavyavasthitam |nārāyaṇaṃ mahātmānaṃ mahādhyānaparāyaṇam |sarvavedāntasaṃlakṣyaṃ tadbrahmetyabhidhīyate ||sa hovāca bhagavān nārāyaṇa evedaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ ya evaṃ veda |ityupaniṣat ||ityātharvaṇarahasye nārāyaṇottaratāpinīye prathamaḥ khaṇḍa |

स होवाच भगवान् ब्रह्मा नारायणः परवस्तु भवतीति विज्ञायते ।सच्चिदानन्दरूपाय ज्ञानायामिततेजसे ।परब्रह्मस्वरूपाय नारायण नमोऽस्तु ते ॥नित्यशुद्धाय बुद्धाय नित्यायाद्वैतरूपिणे ।आनन्दायात्मरूपाय नारायण नमोऽस्तु ते ॥ॐ नमो भगवते श्रीमन्नारायणाय महाविष्णवे अमितबलपराक्रमायशङ्खचक्रगदाधराय लक्ष्मीसमेताय गरुडवाहनाय दशावतारायसर्वदुष्टदैत्यदानवसंहरणाय शिष्टप्रतिपालकाय परब्रह्मरूपायमहात्मने परमपुरुषाय पुण्डरीकाक्षाय पुराणपुरुषाय शुद्धबुद्धायसच्चिदानन्दस्वरूपाय महात्मने घृणिः सूर्य आदित्य ॐ नमो नारायणायसहस्रार हुं फट् स्वाहा ॥

sa hovāca bhagavān brahmā nārāyaṇaḥ paravastu bhavatīti vijñāyate |saccidānandarūpāya jñānāyāmitatejase |parabrahmasvarūpāya nārāyaṇa namo'stu te ||nityaśuddhāya buddhāya nityāyādvaitarūpiṇe |ānandāyātmarūpāya nārāyaṇa namo'stu te ||oṃ namo bhagavate śrīmannārāyaṇāya mahāviṣṇave amitabalaparākramāyaśaṅkhacakragadādharāya lakṣmīsametāya garuḍavāhanāya daśāvatārāyasarvaduṣṭadaityadānavasaṃharaṇāya śiṣṭapratipālakāya parabrahmarūpāyamahātmane paramapuruṣāya puṇḍarīkākṣāya purāṇapuruṣāya śuddhabuddhāyasaccidānandasvarūpāya mahātmane ghṛṇiḥ sūrya āditya oṃ namo nārāyaṇāyasahasrāra huṃ phaṭ svāhā ||

नारायणाय शान्ताय शाश्वताय मुरारये ।यज्ञेश्वराय यज्ञाय शरण्याय नमो नमः ॥स होवाच भगवान् ब्रह्मा सर्वं विश्वमिदं नारायणः य एवं वेद ।इत्युपनिषत् ॥

nārāyaṇāya śāntāya śāśvatāya murāraye |yajñeśvarāya yajñāya śaraṇyāya namo namaḥ ||sa hovāca bhagavān brahmā sarvaṃ viśvamidaṃ nārāyaṇaḥ ya evaṃ veda |ityupaniṣat ||

इत्याथर्वणरहस्ये नारायणोत्तरतापिनीये द्वितीयः खण्ड ।

ityātharvaṇarahasye nārāyaṇottaratāpinīye dvitīyaḥ khaṇḍa |

स होवाच भगवान् ब्रह्मा नारायणः परब्रह्मेति य एवं वेद ।नारायणात्मा वेदं सर्वं निर्विकारं निरञ्जनवस्तु प्रतिपाद्यते ।स नारायणो विराट्पुरुषो भवाति । देवानां वासवो भवति । इन्द्रियाणां मनोभवति । सर्वेषां वस्तूनां मुख्यवस्तु भवति । ॐ नमो नारायणादन्योमन्त्रः नारायणादन्योपास्तिर्नास्ति । नान्यन्नारायणादुपासितव्यम् । सर्वंनारायण एव भवतीति विज्ञायते । योऽधीते नित्यं सर्वान् कामानवाप्नोति ।स ब्रह्महत्यायाः पूतो भवति । सुरापानात् पूतो भवति । स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति । गुरुतल्पगमनात् पूतो भवति । अगम्यागमनात् पूतो भवति ।अभक्ष्यभक्षात् पूतो भवति । स उपपातकमहापातकेभ्यः पूतो भवति ।सर्ववेदमधीयानो भवति । सर्वक्रतुफलं प्राप्नोति । सर्वकर्मकर्ताभवति । चतुःसमुद्रपर्यन्तभूदानफलं प्राप्नोति । द्विजोत्तमो भवति ।चतुर्वर्गफलं प्राप्नोति । ब्रह्मचारी ज्ञानवान् भवति । गृहीपुत्रपौत्रमहैश्वर्यवान् भवति । संन्यासई मोक्षवान् भवति ॥

sa hovāca bhagavān brahmā nārāyaṇaḥ parabrahmeti ya evaṃ veda |nārāyaṇātmā vedaṃ sarvaṃ nirvikāraṃ nirañjanavastu pratipādyate |sa nārāyaṇo virāṭpuruṣo bhavāti | devānāṃ vāsavo bhavati | indriyāṇāṃ manobhavati | sarveṣāṃ vastūnāṃ mukhyavastu bhavati | oṃ namo nārāyaṇādanyomantraḥ nārāyaṇādanyopāstirnāsti | nānyannārāyaṇādupāsitavyam | sarvaṃnārāyaṇa eva bhavatīti vijñāyate | yo'dhīte nityaṃ sarvān kāmānavāpnoti |sa brahmahatyāyāḥ pūto bhavati | surāpānāt pūto bhavati | svarṇasteyātpūto bhavati | gurutalpagamanāt pūto bhavati | agamyāgamanāt pūto bhavati |abhakṣyabhakṣāt pūto bhavati | sa upapātakamahāpātakebhyaḥ pūto bhavati |sarvavedamadhīyāno bhavati | sarvakratuphalaṃ prāpnoti | sarvakarmakartābhavati | catuḥsamudraparyantabhūdānaphalaṃ prāpnoti | dvijottamo bhavati |caturvargaphalaṃ prāpnoti | brahmacārī jñānavān bhavati | gṛhīputrapautramahaiśvaryavān bhavati | saṃnyāsaī mokṣavān bhavati ||

पठनाच्छ्रवणाद्वाऽपि सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।नारायणप्रसादेन वैकुण्ठपदमश्नुते ॥इति स होवाच भगवान् य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजोत्तमैः ।तावन्ति हरिनामानि कीर्तितानि न संशयः ॥नारायण हरे कृष्ण वासुदेव जगद्गुरो ।मुकुन्दाच्युत देवेश महाविष्णो नमोऽस्तु ते ॥भूतानि तत्त्वसंज्ञानि कूटस्थोऽक्षरसंज्ञितः ।उत्तमश्चापि पुरुषो नारायण इतीर्यते ॥इत्याथर्वणरहस्ये नारायणोत्तरतापिनीये तृतीयः खण्डः(वैष्णवौपनिषदः)

paṭhanācchravaṇādvā'pi sarvān kāmānavāpnuyāt |nārāyaṇaprasādena vaikuṇṭhapadamaśnute ||iti sa hovāca bhagavān ya evaṃ veda | ityupaniṣat ||vedākṣarāṇi yāvanti paṭhitāni dvijottamaiḥ |tāvanti harināmāni kīrtitāni na saṃśayaḥ ||nārāyaṇa hare kṛṣṇa vāsudeva jagadguro |mukundācyuta deveśa mahāviṣṇo namo'stu te ||bhūtāni tattvasaṃjñāni kūṭastho'kṣarasaṃjñitaḥ |uttamaścāpi puruṣo nārāyaṇa itīryate ||ityātharvaṇarahasye nārāyaṇottaratāpinīye tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ(vaiṣṇavaupaniṣadaḥ)

इति नारायणोत्तरतापिनीयोपनिषत् समाप्त ।

iti nārāyaṇottaratāpinīyopaniṣat samāpta |