हयग्रीवसहस्रनामस्तोत्रम् Hayagrivasahasranamastotram

॥ श्रीः ॥शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजंप्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ।यस्य द्विरदवक्राद्याः पारिषद्याः परश्शतंविघ्नं निघ्नन्ति सततं विष्वक्सेनं तमाश्रये ॥श्रीकाश्यपःतात मे श्रीहयग्रीवनाम्नां साहस्रमुत्तमम् ।अध्येतुं जायते काङ्क्षा तत्प्रसीद मयि प्रभो ॥ १॥

|| śrīḥ ||śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujaṃprasannavadanaṃ dhyāyetsarvavighnopaśāntaye |yasya dviradavakrādyāḥ pāriṣadyāḥ paraśśataṃvighnaṃ nighnanti satataṃ viṣvaksenaṃ tamāśraye ||śrīkāśyapaḥtāta me śrīhayagrīvanāmnāṃ sāhasramuttamam |adhyetuṃ jāyate kāṅkṣā tatprasīda mayi prabho || 1||

इतिपृष्टस्ततोवाच ब्रह्मा लोक पितामहः ।श्रेयसामपि च श्रेयः काश्यपेह विशाम्पते ॥ २॥

itipṛṣṭastatovāca brahmā loka pitāmahaḥ |śreyasāmapi ca śreyaḥ kāśyapeha viśāmpate || 2||

अमत्या विहितं पापं मूलतो हि विनश्यति ।रहस्यानां रहस्यं च पावनानां च पावनम् ॥ ३॥

amatyā vihitaṃ pāpaṃ mūlato hi vinaśyati |rahasyānāṃ rahasyaṃ ca pāvanānāṃ ca pāvanam || 3||

प्रायश्चित्ते कृते तस्य कर्तान निरयी भवेत् ।कामतस्तु कृते पापे प्रायश्चित्तशतेन च ॥ ४॥

prāyaścitte kṛte tasya kartāna nirayī bhavet |kāmatastu kṛte pāpe prāyaścittaśatena ca || 4||

तन्न नश्यति तत्कर्ता व्यवहार्यस्तु जायते ।एवं दुरपनोदानां बुद्धिपूर्वमहांहसाम् ॥ ५॥

tanna naśyati tatkartā vyavahāryastu jāyate |evaṃ durapanodānāṃ buddhipūrvamahāṃhasām || 5||

आवर्जनकराणामप्यन्ते निष्कृतिरीरिता ।प्रणम्य मानवतया मन्त्ररत्नानुकीर्तनम् ॥ ६॥

āvarjanakarāṇāmapyante niṣkṛtirīritā |praṇamya mānavatayā mantraratnānukīrtanam || 6||

हंसनामसहस्रस्यपठनं शिरसान्वहम् ।प्रणम्य भगवद्भक्तपादोदक निषेवणम् ॥ ७॥

haṃsanāmasahasrasyapaṭhanaṃ śirasānvaham |praṇamya bhagavadbhaktapādodaka niṣevaṇam || 7||

तदेतत्त्त्रितयं सर्वपापसङ्घातनाशनम् ।इतीदं परमं गुह्यं हंसो हयशिराहरिः ॥ ८॥

tadetatttritayaṃ sarvapāpasaṅghātanāśanam |itīdaṃ paramaṃ guhyaṃ haṃso hayaśirāhariḥ || 8||

वेदोपदेशसमये मां निबोध्योपदिष्टवान ।अनेन मन्त्ररत्नेन महाश्वशिरसो हरेः ॥ ९॥

vedopadeśasamaye māṃ nibodhyopadiṣṭavāna |anena mantraratnena mahāśvaśiraso hareḥ || 9||

सहस्रनामभिस्तुल्या निष्कृतिर्नेतरांहसाम् ।अनन्यभगवद्भक्तपादोदकनिषेवणम् ॥ १०॥

sahasranāmabhistulyā niṣkṛtirnetarāṃhasām |ananyabhagavadbhaktapādodakaniṣevaṇam || 10||

एतद्द्वयोपदेशाङ्गमादौ स्वीकार्यमिष्यते ।इत्युक्त्वाऽनन्तगरुडविष्वक्सेनपदोदकम् ॥ ११॥

etaddvayopadeśāṅgamādau svīkāryamiṣyate |ityuktvā'nantagaruḍaviṣvaksenapadodakam || 11||

आदौ मां प्राशयन्नन्ते परिशोष्येकृतांहसि ।आत्मनो नामसाहस्रं सर्षिच्छन्दोऽधिदैवतम् ॥ १२॥

ādau māṃ prāśayannante pariśoṣyekṛtāṃhasi |ātmano nāmasāhasraṃ sarṣicchando'dhidaivatam || 12||

सन्यासमुद्रिकाभेदं मह्यं साङ्गमुपादिशत् ।यथावत्तदिदं वत्स दद्यां ते शृणु तत्त्वतः ॥ १३॥

sanyāsamudrikābhedaṃ mahyaṃ sāṅgamupādiśat |yathāvattadidaṃ vatsa dadyāṃ te śṛṇu tattvataḥ || 13||

यत्प्राप्यात्यन्तिकी वृत्त्या निवृत्त्या मोक्षमेष्यति ।हयास्यनामसाहस्रस्तोत्रराजस्य वैभवम् ॥ १४॥

yatprāpyātyantikī vṛttyā nivṛttyā mokṣameṣyati |hayāsyanāmasāhasrastotrarājasya vaibhavam || 14||

ऋषिश्श्रीमान् हयग्रीवो विद्यामूर्तिस्स्वयं हरिः ।देवता च स एवास्य छन्दोनुष्टुबिति श्रुतम् ॥ १५॥

ṛṣiśśrīmān hayagrīvo vidyāmūrtissvayaṃ hariḥ |devatā ca sa evāsya chandonuṣṭubiti śrutam || 15||

हंसो हंसोऽहमित्येते बीजं शक्तिस्तुकीलकम् ।हंसीं हंसोऽहमित्येते प्राग्जप्या मनवस्त्रयः ॥ १६॥

haṃso haṃso'hamityete bījaṃ śaktistukīlakam |haṃsīṃ haṃso'hamityete prāgjapyā manavastrayaḥ || 16||

एकैकस्य दशावृत्तिरितिसङ्ख्याविधीयते ।प्रणवत्रयमन्त्रं स्यात्कवचं श्रीश्श्रियो भवेत् ॥ १७॥

ekaikasya daśāvṛttiritisaṅkhyāvidhīyate |praṇavatrayamantraṃ syātkavacaṃ śrīśśriyo bhavet || 17||

श्रीविभूषण इत्येतद्धृदयं परिकीर्तितम् ।परोरजाः परं ब्रह्मेत्यपि योनिरुदाहृता ॥ १८॥

śrīvibhūṣaṇa ityetaddhṛdayaṃ parikīrtitam |parorajāḥ paraṃ brahmetyapi yonirudāhṛtā || 18||

विद्यामूर्तिरिति ध्यानं विश्वात्मेति च गद्यते ।विश्वमङ्गलनाम्नोऽस्य विनियोगो यथारुचि ॥ १९॥

vidyāmūrtiriti dhyānaṃ viśvātmeti ca gadyate |viśvamaṅgalanāmno'sya viniyogo yathāruci || 19||

भ्रूनेत्राश्रोत्रनासाहन्वोष्ठतालूरदे क्रमात् ।षोडशस्वरविन्यासो दक्षिणारम्भमिष्यते ॥ २०॥

bhrūnetrāśrotranāsāhanvoṣṭhatālūrade kramāt |ṣoḍaśasvaravinyāso dakṣiṇārambhamiṣyate || 20||

जिह्वातलेऽपि तन्मूले स्वरावन्त्यौ च विन्यसेत् ।तदा तालुद्वयन्याससखायोस्तु परित्यजेत् ॥ २१॥

jihvātale'pi tanmūle svarāvantyau ca vinyaset |tadā tāludvayanyāsasakhāyostu parityajet || 21||

अयं हि विद्याकामानामाद्यस्त्वन्य फलैषिणाम् ।दोःपत्सक्थ्यङ्गुलीशीर्षे वर्गान्कचटतान्न्यसेत् ॥ २२॥

ayaṃ hi vidyākāmānāmādyastvanya phalaiṣiṇām |doḥpatsakthyaṅgulīśīrṣe vargānkacaṭatānnyaset || 22||

पार्श्वयोस्तु वफौ पृष्टोदरयोस्तु बभौ न्यसेत् ।मकारं हृदये न्यस्य जीवे वा पञ्चविंशके ॥ २३॥

pārśvayostu vaphau pṛṣṭodarayostu babhau nyaset |makāraṃ hṛdaye nyasya jīve vā pañcaviṃśake || 23||

नाभिपायूदरे गुह्ये यरलवान्विनिक्षिपेत् ।शषौ कुण्डलयोश्शीर्षं हारे च कटिसूत्रके ॥ २४॥

nābhipāyūdare guhye yaralavānvinikṣipet |śaṣau kuṇḍalayośśīrṣaṃ hāre ca kaṭisūtrake || 24||

सहौ हृदब्जे हर्दे च लमापादशिखे न्यसेत् ।क्षञ्च शीर्षादि पादान्तं मातृकान्यास एष तु ॥ २५॥

sahau hṛdabje harde ca lamāpādaśikhe nyaset |kṣañca śīrṣādi pādāntaṃ mātṛkānyāsa eṣa tu || 25||

अस्य श्रीहयग्रीवसहस्रनाम स्तोत्रमहामन्त्रस्य श्रीहयग्रीव ऋषिः ।अनुष्टुप् छन्दः । श्रीहयग्रीव परमात्मा देवता । हंस इति बीजम् ।हंसोहमिति शक्तिः । हंसां हंसीमिति कीलकम् । ॐ ॐ ओमित्यस्त्रम् ।श्रीः श्रियः इति कवचम् । श्रीविभूषण इति हृदयम् ।परोरजाः परं ब्रह्मेति योनिः । विद्यामूर्तिर्विश्वात्मा इति ध्यानम् ।हंसामङ्गुष्ठाभ्यां नमः । हंसीं तर्जनीभ्यां नमः ।हंसूं मध्यमाभ्यां नमः । हंसों अनामिकाभ्यां नमः ।हंसौं कनिष्ठिकाभ्यां नमः । हंसः करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।एवं हृदयादिन्यासः ॥हंसां ज्ञानाय हृदयाय नमः । हंसीं ऐश्वर्याय शिरसे स्वाहा ।हंसूं शक्तयै शिखायै वषट् । हंसों बलाय कवचाय हुं ।हंसौं तेजसे नेत्राभ्यां वौषट् ।हंसः वीर्यायास्त्राय फट् ओमिति दिग्बन्धः ॥अथ मातृकान्यासःॐ अम् आम् भ्रुवोः । इम् ईम् नेत्रयोः । उम् ऊम् श्रोत्रयोः । ऋम् ॠम् नासिकयोः ।लृम् लॄम् कपोलयोः । एम् ऐम् ओष्ठयोः । ॐ औम् दन्तपङ्क्त्योः ।अम् जिह्वातले । अः जिह्वामूले ।कवर्गं दक्षिणे बाहूमूले कूर्परे मणिबन्धे करतले हस्ताग्रे ।चवर्गं वामे बाहूमूले कूर्परे मणिबन्धे करतले हस्ताग्रे ।टवर्गं दक्षिणे पादमूले जानुनि पादपार्ष्णौ पादतले पादाग्रे ।तवर्गं वामे पादमूले जानुनि पादपार्ष्णौ पादतले पादाग्रे ।पफौ पार्श्वयोः । बभौ पृष्ठोदरयोः । मं हृदि ।यं रं लं वं नाभौ पायौ उदरे गुह्ये । शषौ हस्तयोः ।सहौ शीर्षे कट्याम् । लक्षौ हृदब्जे हार्दे उति मातृकान्यासः ॥अथ ध्यानम् ॥विद्यामूर्तिमखण्डचन्द्रवलयश्वेतारविन्दस्थितंहृद्याभं स्फटिकाद्रिनिर्मलतनुं विद्योतमानंश्रिया ।वामाङ्कस्थितवल्लभां प्रति सदाव्याख्यान्तमाम्नायवागर्थानादिमपूरुषं हयमुखं ध्यायामि हंसात्मकम् ॥ १॥

asya śrīhayagrīvasahasranāma stotramahāmantrasya śrīhayagrīva ṛṣiḥ |anuṣṭup chandaḥ | śrīhayagrīva paramātmā devatā | haṃsa iti bījam |haṃsohamiti śaktiḥ | haṃsāṃ haṃsīmiti kīlakam | oṃ oṃ omityastram |śrīḥ śriyaḥ iti kavacam | śrīvibhūṣaṇa iti hṛdayam |parorajāḥ paraṃ brahmeti yoniḥ | vidyāmūrtirviśvātmā iti dhyānam |haṃsāmaṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ | haṃsīṃ tarjanībhyāṃ namaḥ |haṃsūṃ madhyamābhyāṃ namaḥ | haṃsoṃ anāmikābhyāṃ namaḥ |haṃsauṃ kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ | haṃsaḥ karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ |evaṃ hṛdayādinyāsaḥ ||haṃsāṃ jñānāya hṛdayāya namaḥ | haṃsīṃ aiśvaryāya śirase svāhā |haṃsūṃ śaktayai śikhāyai vaṣaṭ | haṃsoṃ balāya kavacāya huṃ |haṃsauṃ tejase netrābhyāṃ vauṣaṭ |haṃsaḥ vīryāyāstrāya phaṭ omiti digbandhaḥ ||atha mātṛkānyāsaḥoṃ am ām bhruvoḥ | im īm netrayoḥ | um ūm śrotrayoḥ | ṛm ṝm nāsikayoḥ |lṛm lṝm kapolayoḥ | em aim oṣṭhayoḥ | oṃ aum dantapaṅktyoḥ |am jihvātale | aḥ jihvāmūle |kavargaṃ dakṣiṇe bāhūmūle kūrpare maṇibandhe karatale hastāgre |cavargaṃ vāme bāhūmūle kūrpare maṇibandhe karatale hastāgre |ṭavargaṃ dakṣiṇe pādamūle jānuni pādapārṣṇau pādatale pādāgre |tavargaṃ vāme pādamūle jānuni pādapārṣṇau pādatale pādāgre |paphau pārśvayoḥ | babhau pṛṣṭhodarayoḥ | maṃ hṛdi |yaṃ raṃ laṃ vaṃ nābhau pāyau udare guhye | śaṣau hastayoḥ |sahau śīrṣe kaṭyām | lakṣau hṛdabje hārde uti mātṛkānyāsaḥ ||atha dhyānam ||vidyāmūrtimakhaṇḍacandravalayaśvetāravindasthitaṃhṛdyābhaṃ sphaṭikādrinirmalatanuṃ vidyotamānaṃśriyā |vāmāṅkasthitavallabhāṃ prati sadāvyākhyāntamāmnāyavāgarthānādimapūruṣaṃ hayamukhaṃ dhyāyāmi haṃsātmakam || 1||

विश्वात्मा विशदप्रभाप्रतिलसद्वाग्देवतामण्डलोदेवो दक्षिणपाणियुग्मविलसद्बोधाङ्कचक्रायुधः ।वामोदग्रकरे दरं तदितरेणाश्लिष्य दोष्णा रमांहस्ताग्रे धृतपुस्तकस्स दयतां हंसो हिरण्यच्छदः ॥ २॥

viśvātmā viśadaprabhāpratilasadvāgdevatāmaṇḍalodevo dakṣiṇapāṇiyugmavilasadbodhāṅkacakrāyudhaḥ |vāmodagrakare daraṃ taditareṇāśliṣya doṣṇā ramāṃhastāgre dhṛtapustakassa dayatāṃ haṃso hiraṇyacchadaḥ || 2||

अथ सहस्रनामस्तोत्रप्रारम्भः ।ॐ श्रीं हंसो हमै मों क्लीं श्रीश्श्रियश्श्रीविभूषणः ।परोरजाः परं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरादिमः ॥ १॥

atha sahasranāmastotraprārambhaḥ |oṃ śrīṃ haṃso hamai moṃ klīṃ śrīśśriyaśśrīvibhūṣaṇaḥ |parorajāḥ paraṃ brahma bhūrbhuvassuvarādimaḥ || 1||

भास्वान्भगश्च भगवान्स्वस्तिस्वाहा नमस्स्वधा ।श्रौषड्वौषढलं हुं फट् हुं ह्रीं क्रों ह्लौं यथा तथा ॥ २॥

bhāsvānbhagaśca bhagavānsvastisvāhā namassvadhā |śrauṣaḍvauṣaḍhalaṃ huṃ phaṭ huṃ hrīṃ kroṃ hlauṃ yathā tathā || 2||

कर्कग्रीवः कलानाथः कामदः करुणाकरः ।कमलाध्युषितोत्सङ्गः क्षये कालीवशानुगः ॥ ३॥

karkagrīvaḥ kalānāthaḥ kāmadaḥ karuṇākaraḥ |kamalādhyuṣitotsaṅgaḥ kṣaye kālīvaśānugaḥ || 3||

निषच्छोपनिषच्चाथ नीचैरुच्चैस्समं सह ।शश्वद्युगपदह्वाय शनैरेको बहुध्रुवः ॥ ४॥

niṣacchopaniṣaccātha nīcairuccaissamaṃ saha |śaśvadyugapadahvāya śanaireko bahudhruvaḥ || 4||

भूतभृद्भूरिदस्साक्षी भूतादिः पुण्यकीर्तनः ।भूमा भूमिरधोन्नद्धः पुरुहूतः पुरुष्टुतः ॥ ५॥

bhūtabhṛdbhūridassākṣī bhūtādiḥ puṇyakīrtanaḥ |bhūmā bhūmiradhonnaddhaḥ puruhūtaḥ puruṣṭutaḥ || 5||

प्रफुल्लपुण्डरीकाक्षः परमेष्ठी प्रभावनः ।प्रभुर्भगःसतां बन्धुर्भयध्वंसी भवापनः ॥ ६॥

praphullapuṇḍarīkākṣaḥ parameṣṭhī prabhāvanaḥ |prabhurbhagaḥsatāṃ bandhurbhayadhvaṃsī bhavāpanaḥ || 6||

उद्यन्नुरुशयाहुं कृदुरुगाय उरुक्रमः ।उदारस्त्रियुगस्त्र्यात्मा निदानं नलयो हरिः ॥ ७॥

udyannuruśayāhuṃ kṛdurugāya urukramaḥ |udārastriyugastryātmā nidānaṃ nalayo hariḥ || 7||

हिरण्यगर्भो हेमाङ्गो हिरण्यश्मश्रुरीशिता ।हिरण्यकेशो हिमहा हेमवासा हितैषणः ॥ ८॥

hiraṇyagarbho hemāṅgo hiraṇyaśmaśrurīśitā |hiraṇyakeśo himahā hemavāsā hitaiṣaṇaḥ || 8||

आदित्यमण्डलान्तस्थो मोदमानस्समूहनः ।सर्वात्मा जगदाधारस्सन्निधिस्सारवान्स्वभूः ॥ ९॥

ādityamaṇḍalāntastho modamānassamūhanaḥ |sarvātmā jagadādhārassannidhissāravānsvabhūḥ || 9||

गोपतिर्गोहितो गोमी केशवः किन्नरेश्वरः ।मायी मायाविकृतिकृन्महेशानो महामहाः ॥ १०॥

gopatirgohito gomī keśavaḥ kinnareśvaraḥ |māyī māyāvikṛtikṛnmaheśāno mahāmahāḥ || 10||

ममा मिमी मुमू मृमॄं म्लुम्लूं मेमैं तथैव च ।मोमौं बिन्दुर्विसर्गश्च ह्रस्वोदीर्घः प्लुतस्स्वरः ॥ ११॥

mamā mimī mumū mṛmṝṃ mlumlūṃ memaiṃ tathaiva ca |momauṃ bindurvisargaśca hrasvodīrghaḥ plutassvaraḥ || 11||

उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितः प्रचयस्तथा ।कं खं गं घं ङं च चं छं जं झं ञं टं ठमेव च ॥ १२॥

udāttaścānudāttaśca svaritaḥ pracayastathā |kaṃ khaṃ gaṃ ghaṃ ṅaṃ ca caṃ chaṃ jaṃ jhaṃ ñaṃ ṭaṃ ṭhameva ca || 12||

डं ढं णं तं थं च दं च धं नं पं फं बमेव चभं मं यं रं लं च वं च शं षं सं हं ळमेव च ॥ १३॥

ḍaṃ ḍhaṃ ṇaṃ taṃ thaṃ ca daṃ ca dhaṃ naṃ paṃ phaṃ bameva cabhaṃ maṃ yaṃ raṃ laṃ ca vaṃ ca śaṃ ṣaṃ saṃ haṃ ḷameva ca || 13||

क्षं यमों व्यञ्जनो जिह्वामूलीयोऽर्धविसर्गवान् ।उपध्मानीय इति च संयुक्ताक्षर एव च ॥ १४॥

kṣaṃ yamoṃ vyañjano jihvāmūlīyo'rdhavisargavān |upadhmānīya iti ca saṃyuktākṣara eva ca || 14||

पदं क्रिया कारकश्च निपातो गतिरव्ययः ।सन्निधिर्योग्यताऽऽकाङ्क्षा परस्परसमन्वयः ॥ १५॥

padaṃ kriyā kārakaśca nipāto gatiravyayaḥ |sannidhiryogyatā''kāṅkṣā parasparasamanvayaḥ || 15||

वाक्यं पद्यं सम्प्रदायो भावश्शब्दार्थलालितः ।व्यञ्जना लक्षणा शक्तिः पाको रीतिरलङ्कृतिः ॥ १६॥

vākyaṃ padyaṃ sampradāyo bhāvaśśabdārthalālitaḥ |vyañjanā lakṣaṇā śaktiḥ pāko rītiralaṅkṛtiḥ || 16||

शय्या फ्रौढध्वनिस्तद्वत्काव्यं सर्गः क्रिया रुचिः ।नानारूपप्रबन्धश्च यशः पुण्यं महद्धनम् ॥ १७॥

śayyā phrauḍhadhvanistadvatkāvyaṃ sargaḥ kriyā ruciḥ |nānārūpaprabandhaśca yaśaḥ puṇyaṃ mahaddhanam || 17||

व्यवहारपरिज्ञानं शिवेतरपरिक्षयः ।सदः परमनिर्वाणं प्रियपथ्योपदेशकः ॥ १८॥

vyavahāraparijñānaṃ śivetaraparikṣayaḥ |sadaḥ paramanirvāṇaṃ priyapathyopadeśakaḥ || 18||

संस्कारः प्रतिभा शिक्षा ग्रहणं धारणं श्रमः ।आसुतास्वादिमा चित्रं विस्तारश्चित्रसंविधिः ॥ १९॥

saṃskāraḥ pratibhā śikṣā grahaṇaṃ dhāraṇaṃ śramaḥ |āsutāsvādimā citraṃ vistāraścitrasaṃvidhiḥ || 19||

पुराणमितिहासश्च स्मृतिसूत्रं च संहिता ।आचार आत्मना तुष्टिराचार्याज्ञानतिक्रमः ॥ २०॥

purāṇamitihāsaśca smṛtisūtraṃ ca saṃhitā |ācāra ātmanā tuṣṭirācāryājñānatikramaḥ || 20||

श्रीमान्श्रीगीःश्रियः कान्तश्श्रीनिधिश्श्रीनिकेतनः ।श्रेयान्हयाननश्रीदश्श्रीमयश्श्रितवत्सलः ॥ २१॥

śrīmānśrīgīḥśriyaḥ kāntaśśrīnidhiśśrīniketanaḥ |śreyānhayānanaśrīdaśśrīmayaśśritavatsalaḥ || 21||

हंसश्शुचिषदादित्यो वसुश्चन्द्रोऽन्तरिक्षसत् ।होता च वेदिषद्योनिरतिथिर्द्रोणसद्धविः ॥ २२॥

haṃsaśśuciṣadādityo vasuścandro'ntarikṣasat |hotā ca vediṣadyoniratithirdroṇasaddhaviḥ || 22||

नृषन्मृत्युश्च वरसदमृतं चर्तसद्वृषः ।व्योमसद्विविधस्कोटशब्दार्थव्यङ्ग्यवैभवः ॥ २३॥

nṛṣanmṛtyuśca varasadamṛtaṃ cartasadvṛṣaḥ |vyomasadvividhaskoṭaśabdārthavyaṅgyavaibhavaḥ || 23||