हयग्रीवपूजाविधिः Hayagrivapujavidhi

रुद्र उवाच ।पुनर्देवार्चनं ब्रूहि हृषीकेश गदाधर ।शृण्वतो नास्ति तृप्तिर्मे गदतस्तव पूजनम् ॥ १॥

rudra uvāca |punardevārcanaṃ brūhi hṛṣīkeśa gadādhara |śṛṇvato nāsti tṛptirme gadatastava pūjanam || 1||

हरिरुवाच ।हयग्रीवस्य देवस्य पूजनं कथयामि ते ।तच्छृणुष्व जगन्नाथो येन विष्णुः प्रतुष्यति ॥ २॥

hariruvāca |hayagrīvasya devasya pūjanaṃ kathayāmi te |tacchṛṇuṣva jagannātho yena viṣṇuḥ pratuṣyati || 2||

मूलमन्त्रं महादेव हयग्रीवस्य वाचकम् ।प्रवक्ष्यामि परं पुण्यं तदादौ शृणु शङ्कर ॥ ३॥

mūlamantraṃ mahādeva hayagrīvasya vācakam |pravakṣyāmi paraṃ puṇyaṃ tadādau śṛṇu śaṅkara || 3||

ॐ हौं क्ष्रौं शिरसे नमः इति प्रणवसंयुतः ।अयं नवाक्षरोमन्त्रः सर्वविद्याप्रदायकः ॥ ४॥

oṃ hauṃ kṣrauṃ śirase namaḥ iti praṇavasaṃyutaḥ |ayaṃ navākṣaromantraḥ sarvavidyāpradāyakaḥ || 4||

अस्याङ्गानि महादेव ताञ्छृणुष्व वृषध्वज ।ॐ क्ष्रां हृदयाय नमः ।ॐ क्ष्रीं शिरसे स्वाहाशिरः प्रोक्तं क्ष्रूं वषट् तथा ॥ ५॥

asyāṅgāni mahādeva tāñchṛṇuṣva vṛṣadhvaja |oṃ kṣrāṃ hṛdayāya namaḥ |oṃ kṣrīṃ śirase svāhāśiraḥ proktaṃ kṣrūṃ vaṣaṭ tathā || 5||

ॐ कारयुक्ता देवस्य शिखा ज्ञेया वृषध्वज ।ॐ क्ष्रैं कवचाय हुं वै कवचं परिकीर्त्तितम् ॥ ६॥

oṃ kārayuktā devasya śikhā jñeyā vṛṣadhvaja |oṃ kṣraiṃ kavacāya huṃ vai kavacaṃ parikīrttitam || 6||

ॐ क्ष्रौं नेत्रत्रयाय वौषट् नेत्रं देवस्य कीर्तितम् ।ॐ हः अस्त्राय फट् अस्त्रं देवस्य कीर्त्तितम् ॥ ७॥

oṃ kṣrauṃ netratrayāya vauṣaṭ netraṃ devasya kīrtitam |oṃ haḥ astrāya phaṭ astraṃ devasya kīrttitam || 7||

पूजाविधिं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।आदौ स्नात्वा तथाऽऽचम्य ततो यागगृहं व्रजेत् ॥ ८॥

pūjāvidhiṃ pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu |ādau snātvā tathā''camya tato yāgagṛhaṃ vrajet || 8||

ततः प्रविश्य विधिवत्कुर्याद्वै शोषणादिकम् ।यं क्षौं रमिति बीजैश्च कठिनीकृत्य लमिति ॥ ९॥

tataḥ praviśya vidhivatkuryādvai śoṣaṇādikam |yaṃ kṣauṃ ramiti bījaiśca kaṭhinīkṛtya lamiti || 9||

अण्डमुत्पाद्य च ततः ओङ्कारेणैव भेदयेत् ।अण्डमध्ये हयग्रीवमात्मानं परिचिन्तयेत् ॥ १०॥

aṇḍamutpādya ca tataḥ oṅkāreṇaiva bhedayet |aṇḍamadhye hayagrīvamātmānaṃ paricintayet || 10||

शङ्खकुन्देन्दुधवलं मृणालरजतप्रभम् ।गोक्षीरसदृशं तद्वत्सूर्यकोटिसमप्रभम् ।शङ्खं चक्रं गदां पद्मं धारयन्तं चतुर्भुजम् ॥ ११॥

śaṅkhakundendudhavalaṃ mṛṇālarajataprabham |gokṣīrasadṛśaṃ tadvatsūryakoṭisamaprabham |śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ dhārayantaṃ caturbhujam || 11||

किरीटिनं कुण्डलिनं वनमालासमन्वितम् ।सुचक्रं सुकपोलं च पीताम्बरधरं विभुम् ॥ १२॥

kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ vanamālāsamanvitam |sucakraṃ sukapolaṃ ca pītāmbaradharaṃ vibhum || 12||

भावयित्वा महात्मानं सर्वदेवैः समन्वितम् ।अङ्गमन्त्रैस्ततो न्यासं मूलमन्त्रेण वै तथा ॥ १३॥

bhāvayitvā mahātmānaṃ sarvadevaiḥ samanvitam |aṅgamantraistato nyāsaṃ mūlamantreṇa vai tathā || 13||

ततश्च दर्शयेन्मुद्रां शङ्खपद्मादिकां शुभाम् ।ध्यायेद्।ह्ध्यात्वार्चयेद्विष्णुं मूलमन्त्रेण शङ्कर ॥ १४॥

tataśca darśayenmudrāṃ śaṅkhapadmādikāṃ śubhām |dhyāyed|hdhyātvārcayedviṣṇuṃ mūlamantreṇa śaṅkara || 14||

ततश्चावाहयेद्रुद्र देवता आसनस्य याः ।ॐ हयग्रीवासनस्य आगच्छत च देवताः ॥ १५॥

tataścāvāhayedrudra devatā āsanasya yāḥ |oṃ hayagrīvāsanasya āgacchata ca devatāḥ || 15||

आवाह्य मण्डले तास्तु पूजयेत्स्वस्तिकादिके ।द्वारे धातुर्विधातुश्च पूजा कार्या वृषध्वज ॥ १६॥

āvāhya maṇḍale tāstu pūjayetsvastikādike |dvāre dhāturvidhātuśca pūjā kāryā vṛṣadhvaja || 16||

समस्तपरिवाराय अच्युताय नम इति ।अस्य मध्येऽर्चनं कार्यं द्वारे गङ्गाञ्च पूजयेत् ॥ १७॥

samastaparivārāya acyutāya nama iti |asya madhye'rcanaṃ kāryaṃ dvāre gaṅgāñca pūjayet || 17||

यमुनां च महादेवीं शङ्खपद्मनिधी तथा ।गरुडं पूजयेदग्रे मध्ये शक्तिञ्च पूजयेत् ॥ १८॥

yamunāṃ ca mahādevīṃ śaṅkhapadmanidhī tathā |garuḍaṃ pūjayedagre madhye śaktiñca pūjayet || 18||

आधाराख्यां महादेव ततः कूर्मं समर्चयेत् ।अनन्तं पृथिवीं पश्चाद्धर्मज्ञानौ ततोऽर्चयेत् ॥ १९॥

ādhārākhyāṃ mahādeva tataḥ kūrmaṃ samarcayet |anantaṃ pṛthivīṃ paścāddharmajñānau tato'rcayet || 19||

वैराग्यमथ चैश्वर्यमाग्नेयादिषु पूजयेत् ।अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्रर्ग्यादींस्तु पूर्वतः ॥ २०॥

vairāgyamatha caiśvaryamāgneyādiṣu pūjayet |adharmājñānāvairāgyānaiśrargyādīṃstu pūrvataḥ || 20||

सत्त्वं रजस्तमश्चैव मध्यदेशेऽथ पूजयेत् ।नन्दं नालं च पद्मं च मध्ये चैव प्रपूजयेत् ॥ २१॥

sattvaṃ rajastamaścaiva madhyadeśe'tha pūjayet |nandaṃ nālaṃ ca padmaṃ ca madhye caiva prapūjayet || 21||

अर्कसोमाग्निसंज्ञानां मण्डलानां हि पूजनम् ।मध्यदेशे प्रकर्त्तव्यमिति रुद्र प्रकीर्त्तितम् ॥ २२॥

arkasomāgnisaṃjñānāṃ maṇḍalānāṃ hi pūjanam |madhyadeśe prakarttavyamiti rudra prakīrttitam || 22||

विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रियायोगे वृषध्वज ।प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहौ शक्तयो ह्यमूः ॥ २३॥

vimalotkarṣiṇī jñānā kriyāyoge vṛṣadhvaja |prahvī satyā tatheśānānugrahau śaktayo hyamūḥ || 23||

पूर्वादिषु च पत्रेषु पूज्याश्च विमलादयः ।अनुग्रहा कर्णिकायां पूज्या श्रेयोऽर्थिभिर्नरैः ॥ २४॥

pūrvādiṣu ca patreṣu pūjyāśca vimalādayaḥ |anugrahā karṇikāyāṃ pūjyā śreyo'rthibhirnaraiḥ || 24||

प्रणवाद्यैर्नमोऽन्तैश्च चतुर्थ्यन्तैश्च नामभिः ।मन्त्रैरेभिर्महादेव आसनं परिपूजयेत् ॥ २५॥

praṇavādyairnamo'ntaiśca caturthyantaiśca nāmabhiḥ |mantrairebhirmahādeva āsanaṃ paripūjayet || 25||

स्नानगन्धप्रदानेन पुष्पधूपप्रदानतः ।दीपनैवेद्यदानेन आसनस्यार्चनं शुभम् ॥ २६॥

snānagandhapradānena puṣpadhūpapradānataḥ |dīpanaivedyadānena āsanasyārcanaṃ śubham || 26||

कर्त्तव्यं विधिनानेन इति ते हर कीर्त्तितम् ।ततश्चावाहयेद्देवं हयग्रीवं सुरेश्वरम् ॥ २७॥

karttavyaṃ vidhinānena iti te hara kīrttitam |tataścāvāhayeddevaṃ hayagrīvaṃ sureśvaram || 27||

वामनासापुटेनैव आगच्छन्तं विचिन्तयेत् ।आगच्छतः प्रयोगेण मूलमन्त्रेण शङ्कर ॥ २८॥

vāmanāsāpuṭenaiva āgacchantaṃ vicintayet |āgacchataḥ prayogeṇa mūlamantreṇa śaṅkara || 28||

आवाहनं प्रकर्त्तव्यं देवदेवस्य शङ्खिनः ।आवाह्य मण्डले तस्य न्यासं कुर्यादतन्द्रितः ॥ २९॥

āvāhanaṃ prakarttavyaṃ devadevasya śaṅkhinaḥ |āvāhya maṇḍale tasya nyāsaṃ kuryādatandritaḥ || 29||

न्यासं कृत्वा च तत्रस्थं चिन्तयेत्परमेश्वरम् ।हयग्रीवं महादेवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३०॥

nyāsaṃ kṛtvā ca tatrasthaṃ cintayetparameśvaram |hayagrīvaṃ mahādevaṃ surāsuranamaskṛtam || 30||

इन्द्रादिलोकपालैश्च संयुक्तं विष्णुमव्ययम् ।ध्यात्वा प्रदर्शयेन्मुद्राः शङ्खचक्रादिकाः शुभाः ॥ ३१॥

indrādilokapālaiśca saṃyuktaṃ viṣṇumavyayam |dhyātvā pradarśayenmudrāḥ śaṅkhacakrādikāḥ śubhāḥ || 31||

पाद्यार्घ्याचमनीयानि ततो दद्याच्च विष्णवे ।स्नापयेच्च ततो देवं पद्मनाभमनामयम् ॥ ३२॥

pādyārghyācamanīyāni tato dadyācca viṣṇave |snāpayecca tato devaṃ padmanābhamanāmayam || 32||

देवं संस्थाप्य विधिवद्वस्त्रं दद्याद्वृषध्वज ।ततो ह्याचमनं दद्यादुपवीतं ततः शुभम् ॥ ३३॥

devaṃ saṃsthāpya vidhivadvastraṃ dadyādvṛṣadhvaja |tato hyācamanaṃ dadyādupavītaṃ tataḥ śubham || 33||

ततश्च मण्डले रुद्र ध्यायेद्देवं परेश्वरम् ।ध्यात्वा पाद्यादिकं भूयो दद्याद्देवाय शङ्कर ॥ ३४॥

tataśca maṇḍale rudra dhyāyeddevaṃ pareśvaram |dhyātvā pādyādikaṃ bhūyo dadyāddevāya śaṅkara || 34||

दद्याद्भैरवदेवाय मूलमन्त्रेण शङ्कर ।ॐ क्षां हृदयाय नमः अनेन हृदयं यजेत् ॥ ३५॥

dadyādbhairavadevāya mūlamantreṇa śaṅkara |oṃ kṣāṃ hṛdayāya namaḥ anena hṛdayaṃ yajet || 35||

ॐ क्षीं शिरसे नमश्च शिरसः पूजनं भवेत् ।ॐ क्षूं शिखायै नमश्च शिखामेतेन पूजयेत् ॥ ३६॥

oṃ kṣīṃ śirase namaśca śirasaḥ pūjanaṃ bhavet |oṃ kṣūṃ śikhāyai namaśca śikhāmetena pūjayet || 36||

ॐ क्षैं कवचाय नमः कवचं परिपूजयेत् ।ॐ क्षौं नेत्राय नमश्च नेत्रं चानेन पूजयेत् ॥ ३७॥

oṃ kṣaiṃ kavacāya namaḥ kavacaṃ paripūjayet |oṃ kṣauṃ netrāya namaśca netraṃ cānena pūjayet || 37||

ॐ क्षः अस्त्राय नम इति अस्त्रं चानेन पूजयेत् ।हृदयं च शिरश्चैव शिखां च कवचं तथा ॥ ३८॥

oṃ kṣaḥ astrāya nama iti astraṃ cānena pūjayet |hṛdayaṃ ca śiraścaiva śikhāṃ ca kavacaṃ tathā || 38||

पूर्वादिषु प्रदेशेषु ह्येतास्तु परिपूजयेत् ।कोणेष्वस्त्रं यजेद्रुद्र नेत्रं मध्ये प्रपूजयेत् ॥ ३९॥

pūrvādiṣu pradeśeṣu hyetāstu paripūjayet |koṇeṣvastraṃ yajedrudra netraṃ madhye prapūjayet || 39||

पूजयेत्परमां देवीं लक्ष्मीं लक्ष्मीप्रदां शुभाम् ।शङ्खं पद्मं तथा चक्रं गदां पूर्वादितोऽर्चयेत् ॥ ४०॥

pūjayetparamāṃ devīṃ lakṣmīṃ lakṣmīpradāṃ śubhām |śaṅkhaṃ padmaṃ tathā cakraṃ gadāṃ pūrvādito'rcayet || 40||

खड्गं च मुसलं पाशमङ्कुशं सशरं धनुः ।पूजयेत्पूर्वतो रुद्र एभिर्मन्त्रैः स्वनामकैः ॥ ४१॥

khaḍgaṃ ca musalaṃ pāśamaṅkuśaṃ saśaraṃ dhanuḥ |pūjayetpūrvato rudra ebhirmantraiḥ svanāmakaiḥ || 41||

श्रीवत्सं कौस्तुभं मालां तथा पीताम्बरं शुभम् ।पूजयेत्पूर्वतो रुद्र शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ४२॥

śrīvatsaṃ kaustubhaṃ mālāṃ tathā pītāmbaraṃ śubham |pūjayetpūrvato rudra śaṅkhacakragadādharam || 42||

ब्रह्माणं नारदं सिद्धं गुरुं परगुरुं तथा ।गुरोश्च पादुके तद्वत्परमस्य गुरोस्तथा ॥ ४३॥

brahmāṇaṃ nāradaṃ siddhaṃ guruṃ paraguruṃ tathā |gurośca pāduke tadvatparamasya gurostathā || 43||

इन्द्रं सवाहनं चाथ परिवारयुतं तथा ।अग्निं यमं निरृतिं च वरुणं वायुमेव च ॥ ४४॥

indraṃ savāhanaṃ cātha parivārayutaṃ tathā |agniṃ yamaṃ nirṛtiṃ ca varuṇaṃ vāyumeva ca || 44||

सोममीशानमेवं वै ब्रह्माणं परिपूजयेत् ।पूर्वादिकोर्ध्वपर्यन्तं पूजयेद्वृषभध्वज ॥ ४५॥

somamīśānamevaṃ vai brahmāṇaṃ paripūjayet |pūrvādikordhvaparyantaṃ pūjayedvṛṣabhadhvaja || 45||

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं खड्गं पाशं ध्वजं गदाम् ।त्रिशूलं चक्रपद्मे च आयुधान्यथ पूजयेत् ॥ ४६॥

vajraṃ śaktiṃ tathā daṇḍaṃ khaḍgaṃ pāśaṃ dhvajaṃ gadām |triśūlaṃ cakrapadme ca āyudhānyatha pūjayet || 46||

विष्वक्सेनं ततो देवमैशान्यां दिशि पूजयेत् ।एभिर्मन्त्रैर्नमोऽन्तैश्च प्रणवाद्यैर्वृषध्वज ॥ ४७॥

viṣvaksenaṃ tato devamaiśānyāṃ diśi pūjayet |ebhirmantrairnamo'ntaiśca praṇavādyairvṛṣadhvaja || 47||

पूजा कार्या महादेव ह्यनन्तस्य वृषध्वज ।देवस्य मूलमन्त्रेण पूजा कार्या वृषध्वज ॥ ४८॥

pūjā kāryā mahādeva hyanantasya vṛṣadhvaja |devasya mūlamantreṇa pūjā kāryā vṛṣadhvaja || 48||

गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपं नैवेद्यमेव च ।प्रदक्षिणं नमस्कारं जप्यं तस्मै समर्पयेत् ॥ ४९॥

gandhaṃ puṣpaṃ tathā dhūpaṃ dīpaṃ naivedyameva ca |pradakṣiṇaṃ namaskāraṃ japyaṃ tasmai samarpayet || 49||

स्तुवीत चानया स्तुत्या प्रणवाद्यैर्वृषध्वज ।ॐ नमो हयशिरसे विद्याध्यक्षाय वै नमः ॥ ५०॥

stuvīta cānayā stutyā praṇavādyairvṛṣadhvaja |oṃ namo hayaśirase vidyādhyakṣāya vai namaḥ || 50||

नमो विद्यास्वरूपाय विद्यादात्रे नमो नमः ।नमः शान्ताय देवाय त्रिगुणायात्मने नमः ॥ ५१॥

namo vidyāsvarūpāya vidyādātre namo namaḥ |namaḥ śāntāya devāya triguṇāyātmane namaḥ || 51||

सुरासुरनिहन्त्रे च सर्वदुष्टविनाशिने ।सर्वलोकाधिपतये ब्रह्मरूपाय वै नमः ॥ ५२॥

surāsuranihantre ca sarvaduṣṭavināśine |sarvalokādhipataye brahmarūpāya vai namaḥ || 52||

नमश्चेश्वरवन्द्याय शङ्कचक्रधारय च ।नम आद्याय दान्ताय सर्वसत्त्वहिताय च ॥ ५३॥

namaśceśvaravandyāya śaṅkacakradhāraya ca |nama ādyāya dāntāya sarvasattvahitāya ca || 53||

त्रिगुणायागुणायैव ब्रह्मविष्णुस्वरूपिणे ।कर्त्रे हर्त्रे सुरेशाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ५४॥

triguṇāyāguṇāyaiva brahmaviṣṇusvarūpiṇe |kartre hartre sureśāya sarvagāya namo namaḥ || 54||

इत्येवं संस्तवं कृत्वा देवदेवं विचिन्तयेत् ।हृत्पद्मे विमले रुद्र शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ५५॥

ityevaṃ saṃstavaṃ kṛtvā devadevaṃ vicintayet |hṛtpadme vimale rudra śaṅkhacakragadādharam || 55||

सूर्यकोटिप्रतीकाशं सर्वावयवसुन्दरम् ।हयग्रीवं महीशेश परमात्मानमव्ययम् ॥ ५६॥

sūryakoṭipratīkāśaṃ sarvāvayavasundaram |hayagrīvaṃ mahīśeśa paramātmānamavyayam || 56||

इति ते कथिता पूजा हयग्रीवस्य शङ्कर ।यः पठेत्परया भक्त्या स गच्छेत्परमं पदम् ॥ ५७॥

iti te kathitā pūjā hayagrīvasya śaṅkara |yaḥ paṭhetparayā bhaktyā sa gacchetparamaṃ padam || 57||

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ।हयग्रीवपूजाविधिर्नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४॥

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe |hayagrīvapūjāvidhirnāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34||

गरुडपुराण । पूर्वखण्ड । अध्याय ३४/४९५२॥गरुडपुराण । पूर्वखण्ड । अध्याय ३४/४९-५२॥

garuḍapurāṇa | pūrvakhaṇḍa | adhyāya 34/4952||garuḍapurāṇa | pūrvakhaṇḍa | adhyāya 34/49-52||