हयशिरोपाख्यानम् Hayashira Upakhyanam

(महाभारतंशान्तिपर्वंमोक्षधर्मंनारायणीयं ३५७ अध्यायं)शासन उवाच ।श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मवः ।जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम् ॥ १॥

(mahābhārataṃśāntiparvaṃmokṣadharmaṃnārāyaṇīyaṃ 357 adhyāyaṃ)śāsana uvāca |śrutaṃ bhagavatastasya māhātmyaṃ paramātmavaḥ |janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam || 1||

महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिस्सनातनी ।प्रवृत्ता च निवृत्ता च यो यथा परिकल्पितः ॥ २॥

mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattissanātanī |pravṛttā ca nivṛttā ca yo yathā parikalpitaḥ || 2||

तथा स न श्श्रुतो ब्रह्मन्! वध्यमानस्त्वयाऽनघ ।हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक् पूर्वे महोदधौ ॥ ३॥

tathā sa na śśruto brahman! vadhyamānastvayā'nagha |havyakavyabhujo viṣṇurudak pūrve mahodadhau || 3||

यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत् ।तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ ४॥

yacca tatkathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat |tacca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā || 4||

किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा ।रूपं प्रभावं महतामपूर्वं धीमतं वर ॥ ५॥

kiṃ tadutpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā |rūpaṃ prabhāvaṃ mahatāmapūrvaṃ dhīmataṃ vara || 5||

दृष्ट्वा हि विबुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम् ।तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्म किमकरोन्मुने! ॥ ६॥

dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭhamapūrvamamitaujasam |tadaśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahma kimakaronmune! || 6||

एतन्नः संशयं ब्रह्मन्! पुराणं ब्रह्मसम्भवम् ।कथयस्वोत्तममते! महापुरुषसंश्रितम् ॥ ७॥

etannaḥ saṃśayaṃ brahman! purāṇaṃ brahmasambhavam |kathayasvottamamate! mahāpuruṣasaṃśritam || 7||

पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्! पुण्याः कथयतः कथाः ।सौतिरुवाच ।कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसम्मितम् ॥ ८॥

pāvitāḥ sma tvayā brahman! puṇyāḥ kathayataḥ kathāḥ |sautiruvāca |kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasammitam || 8||

उत्पन्नसंशयो राजा एवमेतदचोदयत् ।जनमेजय उवाच ।यत्तद्दर्शितवान् ब्रह्मा देवं हयशिरोधरम् ॥ ९॥

utpannasaṃśayo rājā evametadacodayat |janamejaya uvāca |yattaddarśitavān brahmā devaṃ hayaśirodharam || 9||

किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम् ।वैशम्पायन उवाच ।यत्किञ्चिदिह लोके वै देहबद्धं विशम्पते! ॥ ११॥

kimarthaṃ tatsamabhavadvapurdevopakalpitam |vaiśampāyana uvāca |yatkiñcidiha loke vai dehabaddhaṃ viśampate! || 11||

सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ।ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ॥ १२॥

sarvaṃ pañcabhirāviṣṭaṃ bhūtairīśvarabuddhijaiḥ |īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhurnārāyaṇo virāṭ || 12||

भूतान्तरात्मा वरदः सुगुणो निर्गुणोऽपि च ।भूतप्रलयमत्यन्तं (व्यक्तं) श्रुणुष्व नृपसत्तम ॥ १३॥

bhūtāntarātmā varadaḥ suguṇo nirguṇo'pi ca |bhūtapralayamatyantaṃ (vyaktaṃ) śruṇuṣva nṛpasattama || 13||

धरण्या मथ लीनायामप्सु चैकार्णवे धरा ।ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले ॥ १४॥

dharaṇyā matha līnāyāmapsu caikārṇave dharā |jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile || 14||

वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोऽनुगे ।व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते ॥ १५॥

vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca mano'nuge |vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate || 15||

अव्यक्ते पुरुषे याते पुंसि सर्वगतेऽपि च ।तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ १६॥

avyakte puruṣe yāte puṃsi sarvagate'pi ca |tama evābhavatsarvaṃ na prājñāyata kiñcana || 16||

तमसो ब्रह्मसम्भूतं तमोमूलामृतात्मकम् ।तद्विश्वभावसञ्जातं पौरीषं तनुमाश्रितम् ॥ १७॥

tamaso brahmasambhūtaṃ tamomūlāmṛtātmakam |tadviśvabhāvasañjātaṃ paurīṣaṃ tanumāśritam || 17||

सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तः तत्प्रधानं प्रचक्षते ।तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम! ॥ १८॥

so'niruddha iti proktaḥ tatpradhānaṃ pracakṣate |tadavyaktamiti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama! || 18||

विद्यासहायवान् देवः विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः ।आदिकर्ता स देवानामप्रमेयो जनार्दनः ॥ १९॥

vidyāsahāyavān devaḥ viṣvakseno hariḥ prabhuḥ |ādikartā sa devānāmaprameyo janārdanaḥ || 19||

अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः ।जगतश्चिन्तयन् सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम् ॥ २०॥

apsveva śayanaṃ cakre nidrāyogamupāgataḥ |jagataścintayan sṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām || 20||

तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणं स्मृतः ।अहङ्कारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ॥ २१॥

tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahānātmaguṇaṃ smṛtaḥ |ahaṅkārastato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥ || 21||

हिरण्यगर्भो भगवान् सर्वलोकपितामहः ।पद्मेऽनिरुद्धात्सम्भूतः तदा पद्मनिभेक्षणः ॥ २२॥

hiraṇyagarbho bhagavān sarvalokapitāmahaḥ |padme'niruddhātsambhūtaḥ tadā padmanibhekṣaṇaḥ || 22||

सहस्रपत्रे द्युतिमानुपनिष्टस्सनातनः ।ददृशेऽद्भुतसङ्काशो लोकानापोमयान् प्रभुः ॥ २३॥

sahasrapatre dyutimānupaniṣṭassanātanaḥ |dadṛśe'dbhutasaṅkāśo lokānāpomayān prabhuḥ || 23||

सत्त्वस्थं परमेष्ठी स ततो भूतगणान् सृजन् ।पूर्वमेव च पद्मस्य पद्मे सूर्यांशु(ग्नि) सप्रभे ॥ २४॥

sattvasthaṃ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇān sṛjan |pūrvameva ca padmasya padme sūryāṃśu(gni) saprabhe || 24||

नारायण(णा) कृतौ बिन्दू अपामासां गुणोत्तरौ ।तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः ॥ २५॥

nārāyaṇa(ṇā) kṛtau bindū apāmāsāṃ guṇottarau |tāvapaśyatsa bhagavānanādinidhano'cyutaḥ || 25||

एकस्तत्रा भवद्बिन्दुर्मध्वाभो रुचि(धि)रप्रभः ।स तामसो (मामतो) मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया ॥ २६॥

ekastatrā bhavadbindurmadhvābho ruci(dhi)raprabhaḥ |sa tāmaso (māmato) madhurjātastadā nārāyaṇājñayā || 26||

कठिनस्त्वपरो बिन्दुः कैटभो राजसस्तु सः ।तावभ्यधावतां शेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ ॥ २७॥

kaṭhinastvaparo binduḥ kaiṭabho rājasastu saḥ |tāvabhyadhāvatāṃ śeṣṭhau tamorajaguṇānvitau || 27||

बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ ।ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्मणममितप्रभवम् ॥ २८॥

balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau |dadṛśāte'ravindasthaṃ brahmaṇamamitaprabhavam || 28||

सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान् ।ततो विग्रहवन्तस्तान् वेदान् दृष्ट्वाऽसुरोत्तमौ ॥ २९॥

sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃścaturaścāruvigrahān |tato vigrahavantastān vedān dṛṣṭvā'surottamau || 29||

सहसा जगृहतुर्वेदान् ब्रह्मणः पश्यत्त स्तदा ।अथातौ दानवश्रेष्ठौ वेदान् गृह्य सनातनान् ॥ ३०॥

sahasā jagṛhaturvedān brahmaṇaḥ paśyatta stadā |athātau dānavaśreṣṭhau vedān gṛhya sanātanān || 30||

रसां विविशतु स्तूर्णमुदक् पूर्वे महादधौ ।ततो हृतेषु वेदेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत् ॥ ३१॥

rasāṃ viviśatu stūrṇamudak pūrve mahādadhau |tato hṛteṣu vedeṣu brahmā kaśmalamāviśat || 31||

ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः ।वेदा मे परमं चक्षुः वेदा मे परमं धनम् ॥ ३२॥

tato vacanamīśānaṃ prāha vedairvinākṛtaḥ |vedā me paramaṃ cakṣuḥ vedā me paramaṃ dhanam || 32||

वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्मचोत्तर(म)म् ।मम वेदा हृतास्सर्वे दानवाभ्यां बलादितः ॥ ३३॥

vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahmacottara(ma)m |mama vedā hṛtāssarve dānavābhyāṃ balāditaḥ || 33||

अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विनाकृतः ।वेदानृते किं कुर्यां लोकानां(वै) सृष्टि(सुष्ठु) मुत्तमाम्(मुद्यतः)॥ ३४॥

andhakārā hi me lokā jātā vedairvinākṛtaḥ |vedānṛte kiṃ kuryāṃ lokānāṃ(vai) sṛṣṭi(suṣṭhu) muttamām(mudyataḥ)|| 34||

अहो! बत! महद्दुःखं वेदनाशनजं मम ।प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रशोकपरायणम् ॥ ३५॥

aho! bata! mahadduḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mama |prāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraśokaparāyaṇam || 35||

को हि शोकार्णवेमग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत् ।वेदां स्तांश्चानयेन्नष्टान् कस्य चाहं प्रियो भवे ॥ ३६॥

ko hi śokārṇavemagnaṃ māmito'dya samuddharet |vedāṃ stāṃścānayennaṣṭān kasya cāhaṃ priyo bhave || 36||

इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम ।हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्भुद्धिमतां वर ॥ ३७॥

ityevaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpasattama |hareḥ stotrārthamudbhūtā buddhirbhuddhimatāṃ vara || 37||

ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः ।ब्रह्मोवाच ।नमस्ते ब्रह्महृदय! नमस्ते मम पूर्वज! ॥ ३८॥

tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ |brahmovāca |namaste brahmahṛdaya! namaste mama pūrvaja! || 38||

लोकाद्य भुवनश्रेष्ठ! साङ्ख्ययोगनिधे! प्रभो! ।व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थित! ॥विश्वभुक् सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज ॥ ३९॥

lokādya bhuvanaśreṣṭha! sāṅkhyayoganidhe! prabho! |vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṃ panthānamāsthita! ||viśvabhuk sarvabhūtānāmantarātmannayonija || 39||

अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयम्भुवः ।त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् ॥ ४०॥

ahaṃ prasādajastubhyaṃ lokadhāma svayambhuvaḥ |tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam || 40||

चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत् पुरातनम् ।त्वत्प्रसादात्तु मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत् ॥ ४१॥

cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsīt purātanam |tvatprasādāttu me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat || 41||

त्वत्तः श्रवणं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो ।नासिक्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते ॥ ४२॥

tvattaḥ śravaṇaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho |nāsikyaṃ cāpi me janma tvattaḥ pañcamamucyate || 42||

त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो ।नासिक्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते ॥ ४२॥

tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho |nāsikyaṃ cāpi me janma tvattaḥ pañcamamucyate || 42||

अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितम् ।इदं च सप्तमं जन्म पद्मजन्मेति वै प्रभो ॥ ४३॥

aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitam |idaṃ ca saptamaṃ janma padmajanmeti vai prabho || 43||

सर्गे सर्गेऽप्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित ।प्रथमः पुण्डरीकाक्ष! प्रधानगुणकल्पितः ॥ ४४॥

sarge sarge'pyahaṃ putrastava triguṇavarjita |prathamaḥ puṇḍarīkākṣa! pradhānaguṇakalpitaḥ || 44||

त्वमीश्वरस्वभावश्च भूतानां त्वं प्रभावना ।त्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोऽतिग ॥ ४५॥

tvamīśvarasvabhāvaśca bhūtānāṃ tvaṃ prabhāvanā |tvayā vinirmito'haṃ vai vedacakṣurvayo'tiga || 45||

ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोऽस्मि जागृहि ।ददस्व चक्षूंषि मम प्रियोऽहं ते प्रियोऽसि मे ॥ ४६॥

te me vedā hṛtāścakṣurandho jāto'smi jāgṛhi |dadasva cakṣūṃṣi mama priyo'haṃ te priyo'si me || 46||

एवं स्तुतस्स भगवान् पुरुषस्सर्वतोमुखः ।जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुद्यतः ॥ऐश्वर्ये(रे)ण प्र(सु)योगेन द्वितीयं तनुमास्थितः ॥ ४७॥

evaṃ stutassa bhagavān puruṣassarvatomukhaḥ |jahau nidrāmatha tadā vedakāryārthamudyataḥ ||aiśvarye(re)ṇa pra(su)yogena dvitīyaṃ tanumāsthitaḥ || 47||

सुनासिकेन (समानकेन) कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा ।कृत्वा हयशिरश्श्रुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः ॥ ४८॥

sunāsikena (samānakena) kāyena bhūtvā candraprabhastadā |kṛtvā hayaśiraśśrubhraṃ vedānāmālayaṃ prabhuḥ || 48||

तस्य मूर्धा समभवत् द्यौस्सनक्षत्रतारका ।केशाश्चास्याभन् दीर्घारवेरंशु समप्रभाः ॥ ४९॥

tasya mūrdhā samabhavat dyaussanakṣatratārakā |keśāścāsyābhan dīrghāraveraṃśu samaprabhāḥ || 49||

कर्णा वाकाशपातले ललाटं भूतधारिणौ ।गङ्गासरस्वती पुण्ये भ्रुवा वास्तां महाद्युती ॥ ५०॥

karṇā vākāśapātale lalāṭaṃ bhūtadhāriṇau |gaṅgāsarasvatī puṇye bhruvā vāstāṃ mahādyutī || 50||

चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ ते(तु) नासा सन्ध्या पुनः स्मृता ।ओङ्कारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता ॥ ५१॥

cakṣuṣī candrasūryau te(tu) nāsā sandhyā punaḥ smṛtā |oṅkārastvatha saṃskāro vidyujjihvā ca nirmitā || 51||

दन्ताश्च पितरो राजन्! सोमपा इति विश्रुताः ।गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठा वास्तां महात्मनः ॥ ५२॥

dantāśca pitaro rājan! somapā iti viśrutāḥ |goloko brahmalokaśca oṣṭhā vāstāṃ mahātmanaḥ || 52||

ग्रीवा चास्या भवद्राजन् कालरात्रिर्गुणोत्तरा ।एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम् ॥ ५३॥

grīvā cāsyā bhavadrājan kālarātrirguṇottarā |etaddhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhirāvṛtam || 53||

अन्तर्धधौ स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः ।रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितः ॥ ५४॥

antardhadhau sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ |rasāṃ punaḥ praviṣṭaśca yogaṃ paramamāsthitaḥ || 54||

शैक्षं(क्ष्यं) स्वरं समास्थाय उद्गीथं प्रासृजत् स्वरम् ।सस्वरस्स्वानुनादी च सर्वशः स्निग्ध एव च ॥ ५५॥

śaikṣaṃ(kṣyaṃ) svaraṃ samāsthāya udgīthaṃ prāsṛjat svaram |sasvarassvānunādī ca sarvaśaḥ snigdha eva ca || 55||

बभूवान्तर्जलगतः सर्वभूतगणोदितः ।ततस्ता वसुरौ कृत्वा वेदान् समयबन्धनान् ॥ ५६॥

babhūvāntarjalagataḥ sarvabhūtagaṇoditaḥ |tatastā vasurau kṛtvā vedān samayabandhanān || 56||

रसातले विनिक्षिप्य यतश्शब्दस्ततो द्रुतौ ।एतस्मिन्नन्तरे राजन्! देवो हयशिरोधरः ॥ ५७॥

rasātale vinikṣipya yataśśabdastato drutau |etasminnantare rājan! devo hayaśirodharaḥ || 57||

जग्राह वेदानखिलान् रसातलगतान् हरिः ।प्रादाच्च ब्रह्मणो भूयः ततः स्वा प्रकृतिं गतः ॥ ५८॥

jagrāha vedānakhilān rasātalagatān hariḥ |prādācca brahmaṇo bhūyaḥ tataḥ svā prakṛtiṃ gataḥ || 58||

स्थापयित्वा हयशिर(रा) उदक् पूर्वे महोदधौ ।वेदाना मालयश्चापि बभूवाश्वशिरास्ततः ॥ ५९॥

sthāpayitvā hayaśira(rā) udak pūrve mahodadhau |vedānā mālayaścāpi babhūvāśvaśirāstataḥ || 59||

अथ किञ्चिदपश्यन्ता दानवौ मधुकैटभौ ।पुनराजग्मतुस्तत्र वेगितौ पश्यतां तु तौ ॥ ६०॥

atha kiñcidapaśyantā dānavau madhukaiṭabhau |punarājagmatustatra vegitau paśyatāṃ tu tau || 60||

यत्र वेदा विनिक्षिप्तास्तत् स्थानं शून्यमेव च ।तत्र उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौ ॥ ६१॥

yatra vedā vinikṣiptāstat sthānaṃ śūnyameva ca |tatra uttamamāsthāya vegaṃ balavatāṃ varau || 61||

पुनरुत्तस्थतुश्शीघ्रं रसाना मालयात्तदा ॥ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम् ॥ ६२॥

punaruttasthatuśśīghraṃ rasānā mālayāttadā ||dadṛśāte ca puruṣaṃ tamevādikaraṃ prabhum || 62||

श्वेतं चन्द्रविद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम् ।भूयोऽप्यमितविक्रान्तं निद्रयोगमुपागतम् ॥ ६३॥

śvetaṃ candraviddhābhamaniruddhatanau sthitam |bhūyo'pyamitavikrāntaṃ nidrayogamupāgatam || 63||

आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते ।शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते ॥ ६५॥

ātmapramāṇaracite apāmupari kalpite |śayane nāgabhogāḍhye jvālāmālāsamāvṛte || 65||

निष्कल्मषेण सत्त्वेन सम्पन्नं रुचिरप्रभम् ।तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम् ॥ ६६॥

niṣkalmaṣeṇa sattvena sampannaṃ ruciraprabham |taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsamamuñcatām || 66||

ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ ।अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः ॥ ६७॥

ūcatuśca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau |ayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrāmupāgataḥ || 67||

अने न नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् ।कस्यैष! को नु खल्वेष! किञ्चस्वपिति भोगवान् ॥ ६८॥

ane na nūnaṃ vedānāṃ kṛtamāharaṇaṃ rasāt |kasyaiṣa! ko nu khalveṣa! kiñcasvapiti bhogavān || 68||

इत्युच्चारितवाक्यौ तु बोधयामासतुर्हरिम् ।युद्धार्थिनौ तु विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः ॥ ६९॥

ityuccāritavākyau tu bodhayāmāsaturharim |yuddhārthinau tu vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ || 69||

निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनो दधे ।अथ युद्धं समभवत्तयोर्नारायणस्य वै ॥ ७०॥

nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe mano dadhe |atha yuddhaṃ samabhavattayornārāyaṇasya vai || 70||

रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ ।ब्रह्मणोऽपचितिं कुर्वन् जघान मधुसूदनः ॥ ७१॥

rajastamoviṣṭatanū tāvubhau madhukaiṭabhau |brahmaṇo'pacitiṃ kurvan jaghāna madhusūdanaḥ || 71||

ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन च ।शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः ॥ ७२॥

tatastayorvadhenāśu vedāpaharaṇena ca |śokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ || 72||

ततः परिवृतो ब्रह्मा हरिणा वेदसत्कृतः ।निर्ममे स तदा लोकान् कृत्स्नान् स्थावरजङ्गमान् ॥ ७३॥

tataḥ parivṛto brahmā hariṇā vedasatkṛtaḥ |nirmame sa tadā lokān kṛtsnān sthāvarajaṅgamān || 73||

दत्त्वा पितामहायाग्र्यां मतिं लोकविसर्गिकीम् ।तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः ॥ ७४॥

dattvā pitāmahāyāgryāṃ matiṃ lokavisargikīm |tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ || 74||

तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम् ।पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम् ॥ ७५॥

tau dānavau harirhatvā kṛtvā hayaśirastanum |punaḥ pravṛttidharmārthaṃ tāmeva vidadhe tanum || 75||

एव मेष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः ।पौराणमेतत् प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम् ॥ ७६॥

eva meṣa mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ |paurāṇametat prakhyātaṃ rūpaṃ varadamaiśvaram || 76||

यो ह्येतद्ब्र(द्ब्रा)ह्मणो नित्यं श्रुणुयाद्धारयीत वा ।न तस्याध्ययनं नाशमपगच्छेत् कदाचन ॥ ७७॥

yo hyetadbra(dbrā)hmaṇo nityaṃ śruṇuyāddhārayīta vā |na tasyādhyayanaṃ nāśamapagacchet kadācana || 77||

आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम् ।पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते ॥ ७८॥

ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharam |pāñcālena kramaḥ prāpto rāmeṇa pathi deśite || 78||

एतद्धयशिरो राजन्! आख्यानं तव कीर्तितम् ।पुराणं वेदसहितं यन्मात्वं परिपृच्छसि ॥ ७९॥

etaddhayaśiro rājan! ākhyānaṃ tava kīrtitam |purāṇaṃ vedasahitaṃ yanmātvaṃ paripṛcchasi || 79||

यायामिच्छेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित् ।तां तां कुर्याद्विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना ॥ ८०॥

yāyāmicchettanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kvacit |tāṃ tāṃ kuryādvikurvāṇaḥ svayamātmānamātmanā || 80||

एष वेदनिधिः श्रीमान् एष वैत पसान्निधिः ।एष योगश्च साङ्ख्यं च ब्रह्म चाग्य्रं हरि (हवि) र्विभुः ॥ ८१॥

eṣa vedanidhiḥ śrīmān eṣa vaita pasānnidhiḥ |eṣa yogaśca sāṅkhyaṃ ca brahma cāgyraṃ hari (havi) rvibhuḥ || 81||

नारायणपरा वेदा यज्ञा नारायणात्मकाः ।तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः ॥ ८२॥

nārāyaṇaparā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ |tapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ || 82||

नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्ति दुर्लभः ।प्रवृत्ति लक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः ॥ ८३॥

nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛtti durlabhaḥ |pravṛtti lakṣaṇaścaiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ || 83||

नरायणात्मको गन्धः भूमेश्चेष्टकमः स्मृतः ।अपां चापि गुणा राजन्! रसा नारायणात्मकाः ॥ ८४॥

narāyaṇātmako gandhaḥ bhūmeśceṣṭakamaḥ smṛtaḥ |apāṃ cāpi guṇā rājan! rasā nārāyaṇātmakāḥ || 84||

ज्योतिषां च परं रूपं स्मृतं नारायणात्मकम् ।नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः ॥ ८५॥

jyotiṣāṃ ca paraṃ rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam |nārāyaṇātmakaścāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥ || 85||

नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाश सम्भवः ।मनश्चापि ततो भूतमव्यक्त गुणलक्षणम् ॥ ८६॥

nārāyaṇātmakaścaiva śabda ākāśa sambhavaḥ |manaścāpi tato bhūtamavyakta guṇalakṣaṇam || 86||

नारायणपरः कालो ज्योतिषामयनं च यत् ।नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च देवताः ॥ ८७॥

nārāyaṇaparaḥ kālo jyotiṣāmayanaṃ ca yat |nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīśca lakṣmīśca devatāḥ || 87||

नारायणपरं साङ्ख्यं योगो नारायणात्मकः ।कारणं पुरुषो ह्येषां प्रधानं चापि कारणम् ॥ ८८॥

nārāyaṇaparaṃ sāṅkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ |kāraṇaṃ puruṣo hyeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇam || 88||

स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम् ।अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ॥ ८९॥

svabhāvaścaiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam |adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham || 89||

विविधा च तथा चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ।पञ्चकारणसङ्ख्यातो (ता) निष्ठा सर्वत्र वै हरिः(रे)॥ ९०॥

vividhā ca tathā ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam |pañcakāraṇasaṅkhyāto (tā) niṣṭhā sarvatra vai hariḥ(re)|| 90||

तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिस्सर्वतोमुखैः ।तत्त्वमेको महायोगी हरिः नारायणः प्रभुः ॥ ९१॥

tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhissarvatomukhaiḥ |tattvameko mahāyogī hariḥ nārāyaṇaḥ prabhuḥ || 91||

ब्रह्मादीनां सलोकानां ऋषीणां च महात्मनाम् ।साङ्ख्यानां योगिनां चापि यतीनां चात्मवेदिनाम् ॥ ९२॥

brahmādīnāṃ salokānāṃ ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |sāṅkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnāṃ cātmavedinām || 92||

मनीषितं वि(तानि) जानाति केशवो न तु तस्य वै ।ये केचित् सर्वलोकेषु दैवं पित्य्रं च कुर्वते ॥ ९३॥

manīṣitaṃ vi(tāni) jānāti keśavo na tu tasya vai |ye kecit sarvalokeṣu daivaṃ pityraṃ ca kurvate || 93||

दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत् ।सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधि(सर्ग) मास्थितः ॥सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते ॥ ९४॥

dānāni ca prayacchanti tapyante ca tapo mahat |sarveṣāmāśrayo viṣṇuraiśvaraṃ vidhi(sarga) māsthitaḥ ||sarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate || 94||

अयं हि (एषो हि) नित्यः परमो महर्षिः महाविभूतिर्गुणवान् गुणाख्यः (निर्गुणाख्यः)।गुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्रं कालो यथार्तावृतुसम्प्रयुक्तः ॥ ९५॥ (यथार्थं व्रतसम्प्रयुक्ते)

ayaṃ hi (eṣo hi) nityaḥ paramo maharṣiḥ mahāvibhūtirguṇavān guṇākhyaḥ (nirguṇākhyaḥ)|guṇaiśca saṃyogamupaiti śīghraṃ kālo yathārtāvṛtusamprayuktaḥ || 95|| (yathārthaṃ vratasamprayukte)

नैवास्य विन्दन्ति(बुद्।ह्ध्यन्ति) गतं महात्मनो न चा (नैवा) गतं कश्चिदिहानुपश्यतिज्ञानात्मिकास्संयमिनो महर्षयः पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम् ॥ ९६॥

naivāsya vindanti(bud|hdhyanti) gataṃ mahātmano na cā (naivā) gataṃ kaścidihānupaśyatijñānātmikāssaṃyamino maharṣayaḥ paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam || 96||

इति हयशिरोपाख्यानं सम्पूर्णम् ।

iti hayaśiropākhyānaṃ sampūrṇam |