ह्रस्वभागवतम् Hrasvabhagavatam

जन्माद्यस्य यतो यदेव परमं ज्ञानं विधात्रे ददौसर्वं पश्यति दृश्यते न यदहो चक्षुर्यतः पश्यति ।वाचा नाभ्युदितं यदेव यत एवाभ्युद्यतेवाग्बहुस्थूलं सूक्ष्ममनल्पमल्पमपि यत्तस्मै नमो ब्रह्मणे ॥धातुर्निर्देशयोगात्कलिमलरहितं नैमिषारण्यमाप्ताआसीना दीर्घसत्रं सुहुतहुतभुजः शौनकाद्या मुनीन्द्राः ।सूतं धर्मिष्ठमुग्रश्रवसमुपगतं ज्ञानिवर्यं महान्तंपृच्छन्ति स्मेश्वरस्य श्रुतिसुखमवतारादि लीलारहस्यम् ॥ १॥

janmādyasya yato yadeva paramaṃ jñānaṃ vidhātre dadausarvaṃ paśyati dṛśyate na yadaho cakṣuryataḥ paśyati |vācā nābhyuditaṃ yadeva yata evābhyudyatevāgbahusthūlaṃ sūkṣmamanalpamalpamapi yattasmai namo brahmaṇe ||dhāturnirdeśayogātkalimalarahitaṃ naimiṣāraṇyamāptāāsīnā dīrghasatraṃ suhutahutabhujaḥ śaunakādyā munīndrāḥ |sūtaṃ dharmiṣṭhamugraśravasamupagataṃ jñānivaryaṃ mahāntaṃpṛcchanti smeśvarasya śrutisukhamavatārādi līlārahasyam || 1||

नत्वा व्यासं च देवीं शुकमपि नरनारायणौ चाह सूतःप्रश्ना वो यं प्रतीमे स भवति भगवान् ब्रह्म चात्मेति गीतः ।तत्प्रीत्यर्थं सदा तच्छ्रवणमननसङ्कीर्तनाद्यानि कुर्वन्मर्त्यो यस्तस्य भक्तिर्भवति परपदप्राप्तिरानन्ददात्री ॥ २॥

natvā vyāsaṃ ca devīṃ śukamapi naranārāyaṇau cāha sūtaḥpraśnā vo yaṃ pratīme sa bhavati bhagavān brahma cātmeti gītaḥ |tatprītyarthaṃ sadā tacchravaṇamananasaṅkīrtanādyāni kurvanmartyo yastasya bhaktirbhavati parapadaprāptirānandadātrī || 2||

लोकक्षेमार्थमेषः प्रतिनिमिषमरूपोऽपि रूपाणि धत्तेतल्लीला वर्णयित्वा मुदितहृदभवत्सत्यवत्यास्तनूजः ।गङ्गातीरे परीक्षिन्नरपतिरशृणोच्छ्रीशुकाद्वर्णितं तत्तत्रासीनेन दैवाच्छ्रुतमपि च मया श्रावये तन्मुनीन्द्राः ॥ ३॥

lokakṣemārthameṣaḥ pratinimiṣamarūpo'pi rūpāṇi dhattetallīlā varṇayitvā muditahṛdabhavatsatyavatyāstanūjaḥ |gaṅgātīre parīkṣinnarapatiraśṛṇocchrīśukādvarṇitaṃ tattatrāsīnena daivācchrutamapi ca mayā śrāvaye tanmunīndrāḥ || 3||

एकं वेदं चतुर्धा विदधदृषिवरो व्यासनामा चतुर्भ्योदत्वा शिष्येभ्य आरादकृत बहुपुराणानि धर्मैकनिष्ठः ।वेदार्त्थोद्बृह्मणार्थं तदनु कृतमहाभारतो नैव तृप्तिंप्राप्तश्चिन्ताकुलोऽभूत्तमिममुपगतो नारदोऽभाषतैवम् ॥ ४॥

ekaṃ vedaṃ caturdhā vidadhadṛṣivaro vyāsanāmā caturbhyodatvā śiṣyebhya ārādakṛta bahupurāṇāni dharmaikaniṣṭhaḥ |vedārtthodbṛhmaṇārthaṃ tadanu kṛtamahābhārato naiva tṛptiṃprāptaścintākulo'bhūttamimamupagato nārado'bhāṣataivam || 4||

धर्माद्यं कीर्तितं ते कृतिषु न तु यशः श्रीहरेः सम्यगेतल्लीला ब्रह्माण्डसर्गस्थितिलयकरणं वर्णयैतत्प्रजानाम् ।शृण्वन्तस्तद्ब्रुवन्तो महदभिगमतः श्रीपतौ भक्तिभाजोमुच्यन्ते कर्मबन्धाद्भवति मम कथाप्यस्य दृष्टान्त एव ॥ ५॥

dharmādyaṃ kīrtitaṃ te kṛtiṣu na tu yaśaḥ śrīhareḥ samyagetallīlā brahmāṇḍasargasthitilayakaraṇaṃ varṇayaitatprajānām |śṛṇvantastadbruvanto mahadabhigamataḥ śrīpatau bhaktibhājomucyante karmabandhādbhavati mama kathāpyasya dṛṣṭānta eva || 5||

दासीपुत्रत्वमाप्तो द्विजवरनिलये पूर्वजन्मन्यकार्षंदास्यं कर्माऽऽत्तमोदं परिचरितयतीन्द्राप्तगोविन्दभक्तिः ।ध्यानस्थोऽपश्यमादौ हृदि हरिमथ तच्छब्दमात्रेण तुष्टोजन्मैतत्प्राप्य पश्यन्सकलदिशि हरिं सेवमानश्चरामि ॥ ६॥

dāsīputratvamāpto dvijavaranilaye pūrvajanmanyakārṣaṃdāsyaṃ karmā''ttamodaṃ paricaritayatīndrāptagovindabhaktiḥ |dhyānastho'paśyamādau hṛdi harimatha tacchabdamātreṇa tuṣṭojanmaitatprāpya paśyansakaladiśi hariṃ sevamānaścarāmi || 6||

एवं देवर्षिणोक्तो हरिमहिमकथामग्नचित्तो मुनीन्द्रश्चक्रे सद्ग्रन्थमेवं नियतिकृतकुरुक्षेत्रयुद्धावशिष्टः ।कृष्णापुत्रान् प्रसुप्तान् निशि कठिनमहन् द्रौणिरेषोऽथ बद्धोवीराग्रण्यार्जुनेन प्रकटितमति यन्मौलिरत्नं च जह्रे ॥ ७॥

evaṃ devarṣiṇokto harimahimakathāmagnacitto munīndraścakre sadgranthamevaṃ niyatikṛtakurukṣetrayuddhāvaśiṣṭaḥ |kṛṣṇāputrān prasuptān niśi kaṭhinamahan drauṇireṣo'tha baddhovīrāgraṇyārjunena prakaṭitamati yanmauliratnaṃ ca jahre || 7||

गर्भों मे नाश्यतेऽस्त्रैरिममवतु भवान् उत्तरावाक्यमेवंश्रुत्वा तद्रक्षकः सन् जिगमिषुरभवद्।ह्वारकां वासुदेवः ।त्वत्पादे मे रतिः स्यादखिलद विपदः सन्तु नः शश्वदेवंकुन्तीस्तोत्रं च शृण्वन् नगरमाधिवसन् सान्त्वयामास पार्थान् ॥ ८॥

garbhoṃ me nāśyate'strairimamavatu bhavān uttarāvākyamevaṃśrutvā tadrakṣakaḥ san jigamiṣurabhavad|hvārakāṃ vāsudevaḥ |tvatpāde me ratiḥ syādakhilada vipadaḥ santu naḥ śaśvadevaṃkuntīstotraṃ ca śṛṇvan nagaramādhivasan sāntvayāmāsa pārthān || 8||

भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युर्निजजनकमुदे त्यक्तसर्वार्थकामोधर्मौघं धर्मसूनो रणभुवि शरशय्यावलम्बी प्रकाश्य ।सन्तुष्टः पार्थसूतं मृदुहसितमुखं वीक्षमाणः पुरस्तात्स्तुत्वा सर्वात्मकं तं परमपदमवापास्तसंसारबन्धः ॥ ९॥

bhīṣmaḥ svacchandamṛtyurnijajanakamude tyaktasarvārthakāmodharmaughaṃ dharmasūno raṇabhuvi śaraśayyāvalambī prakāśya |santuṣṭaḥ pārthasūtaṃ mṛduhasitamukhaṃ vīkṣamāṇaḥ purastātstutvā sarvātmakaṃ taṃ paramapadamavāpāstasaṃsārabandhaḥ || 9||

धर्मिष्ठो भीष्मवाक्यश्रवणहृतमहापापशङ्कः स्वराज्यंचक्रे धर्मात्मजन्मा विधिवदथ हरिर्द्वारकां गन्तुकामः ।सर्वानापृच्छ्य पौरान् रथवरमधिरुह्यात्तमोदं पुरस्त्रीगीतं शृण्वन् जगाम प्रकटितकरुणः शीघ्रमानर्तदेशान् ॥ १०॥

dharmiṣṭho bhīṣmavākyaśravaṇahṛtamahāpāpaśaṅkaḥ svarājyaṃcakre dharmātmajanmā vidhivadatha harirdvārakāṃ gantukāmaḥ |sarvānāpṛcchya paurān rathavaramadhiruhyāttamodaṃ purastrīgītaṃ śṛṇvan jagāma prakaṭitakaruṇaḥ śīghramānartadeśān || 10||

सम्प्राप्तो द्वारकां श्रीहरिरुरुविरहक्लिष्टपौराक्षिपीतोनत्वा पित्रोः पुरस्ताच्छिशिरिततनयज्ञातिवर्गः कटाक्षैः ।पत्नीः सम्भावयामास च मदनशराबाधितो निर्विकारःस्त्रैणं यं मन्यते यः स भवति पशुबुद्धिश्च मूढाग्रगण्यः ॥ ११॥

samprāpto dvārakāṃ śrīhariruruvirahakliṣṭapaurākṣipītonatvā pitroḥ purastācchiśiritatanayajñātivargaḥ kaṭākṣaiḥ |patnīḥ sambhāvayāmāsa ca madanaśarābādhito nirvikāraḥstraiṇaṃ yaṃ manyate yaḥ sa bhavati paśubuddhiśca mūḍhāgragaṇyaḥ || 11||

द्रौण्यस्त्रप्लुष्टगर्भं जठरगतगदापाणिरङ्गुष्ठमात्रःकृष्णस्तं जीवयित्वा पुनरपि परितो बालकं सञ्चचार ।पश्यन् गर्भस्थ एवं हरिमथ दशमे मासि भुव्युत्तरायाजातो नाम्ना परीक्षित् सकलगुणनिधिर्लालितोऽभूदजेन ॥ १२॥

drauṇyastrapluṣṭagarbhaṃ jaṭharagatagadāpāṇiraṅguṣṭhamātraḥkṛṣṇastaṃ jīvayitvā punarapi parito bālakaṃ sañcacāra |paśyan garbhastha evaṃ harimatha daśame māsi bhuvyuttarāyājāto nāmnā parīkṣit sakalaguṇanidhirlālito'bhūdajena || 12||

मैत्रेयोपात्तविद्यो विदुरयतिवरो भ्रातरं चाऽम्बिकेयंगान्धारीं चार्धरात्रे वनमनयदहो ते तपश्चक्रुरुच्चैः ।तान् स्मृत्वा धर्मजन्मा व्यथितहृदभवन्नारदोऽबोधयत्तंमा मा चिन्ताकुलो भूः कुरु हरिभजनं यस्य लीला हि सर्वम् ॥ १३॥

maitreyopāttavidyo vidurayativaro bhrātaraṃ cā'mbikeyaṃgāndhārīṃ cārdharātre vanamanayadaho te tapaścakruruccaiḥ |tān smṛtvā dharmajanmā vyathitahṛdabhavannārado'bodhayattaṃmā mā cintākulo bhūḥ kuru haribhajanaṃ yasya līlā hi sarvam || 13||

धर्मात्मा धर्मसूनुः सकलहितकरः सर्वतो दुर्निमित्तंपश्यन् पप्रच्छ भीतोऽर्जुनमपि कुशलं द्वारवत्यां यदूनाम् ।आस्ते कृष्णः सुखं वा पितृसहजकलत्रात्मजाद्यैः समेतोयद्दोर्दण्डेन गुप्तं यदुपुरमकुतश्चिद्भया यादवाश्च ॥ १४॥

dharmātmā dharmasūnuḥ sakalahitakaraḥ sarvato durnimittaṃpaśyan papraccha bhīto'rjunamapi kuśalaṃ dvāravatyāṃ yadūnām |āste kṛṣṇaḥ sukhaṃ vā pitṛsahajakalatrātmajādyaiḥ sametoyaddordaṇḍena guptaṃ yadupuramakutaścidbhayā yādavāśca || 14||

एवं पृष्टोऽश्रुनेत्रो यदुकुलमृषिशापाग्निदग्धं धरित्रीभारं संहृत्त्य कृष्णस्य च दिवि गमनं बोधयामास पार्थः ।कृष्णं स्मृत्वा पृथाऽऽप्ता परमपदमथो धर्मजस्त्वौत्तरेयंभूपं चक्रेऽथ पार्था अमृतपदमगुर्द्रौपदी चेशभक्ता ॥ १५॥

evaṃ pṛṣṭo'śrunetro yadukulamṛṣiśāpāgnidagdhaṃ dharitrībhāraṃ saṃhṛttya kṛṣṇasya ca divi gamanaṃ bodhayāmāsa pārthaḥ |kṛṣṇaṃ smṛtvā pṛthā''ptā paramapadamatho dharmajastvauttareyaṃbhūpaṃ cakre'tha pārthā amṛtapadamagurdraupadī ceśabhaktā || 15||

राज्यं कुर्वन् परीक्षिन्नरपतिरशृणोत् पाण्डवान् कृष्णभक्तान्आत्मानं चास्त्रदग्धं पुनरपि हरिदत्तायुषं भक्तवर्यः ।कुर्वाणो दिग्जयं स प्रभुरमितबलः पर्यटन् शस्त्रपाणिर्गोरूपौ भूमिधर्मौ कृशतरवपुषौ दृष्टवान् दुःखचित्तौ ॥ १६॥

rājyaṃ kurvan parīkṣinnarapatiraśṛṇot pāṇḍavān kṛṣṇabhaktānātmānaṃ cāstradagdhaṃ punarapi haridattāyuṣaṃ bhaktavaryaḥ |kurvāṇo digjayaṃ sa prabhuramitabalaḥ paryaṭan śastrapāṇirgorūpau bhūmidharmau kṛśataravapuṣau dṛṣṭavān duḥkhacittau || 16||

दीनां गामेकपादं वृषमपि हतपादत्रयं हन्तुकामंपापं घोरं कलिं स प्रभुरवददरे मुञ्च राज्यं मदीयम् ।नोचेद्धन्मीति भीतः स तु नृपतिपदं चाश्रितः सोऽथ हिंसाद्यूतस्त्रीमद्यहेमस्वपि वसतु भवान् मेतरत्रेत्यमुञ्चत् ॥ १७॥

dīnāṃ gāmekapādaṃ vṛṣamapi hatapādatrayaṃ hantukāmaṃpāpaṃ ghoraṃ kaliṃ sa prabhuravadadare muñca rājyaṃ madīyam |noceddhanmīti bhītaḥ sa tu nṛpatipadaṃ cāśritaḥ so'tha hiṃsādyūtastrīmadyahemasvapi vasatu bhavān metaratretyamuñcat || 17||

एवं जित्वा कलिं स प्रभुरधिवनमाखेटलीलां प्रकुर्वन्शान्तोऽगच्छत्किमप्याश्रमपदमकृतातिथ्यतारुष्टचित्तः ।अंसे राजा मृताहिं न्यधित मुनिवरस्यास्य पुत्रेण कोपाद्धृष्ट स्यास्तक्षकाहिप्रवरविषहतः सप्तमेऽह्नीति शप्तः ॥ १८॥

evaṃ jitvā kaliṃ sa prabhuradhivanamākheṭalīlāṃ prakurvanśānto'gacchatkimapyāśramapadamakṛtātithyatāruṣṭacittaḥ |aṃse rājā mṛtāhiṃ nyadhita munivarasyāsya putreṇa kopāddhṛṣṭa syāstakṣakāhipravaraviṣahataḥ saptame'hnīti śaptaḥ || 18||

पश्चात्तापेन शुद्धीकृतमहितमतिस्त्यक्तसर्वैहिकार्थोराजा प्रायोपविष्टः सुरसरितमुपेत्याऽस्त नत्वा मुनीन्द्रान् ।तत्राऽप्तान् व्यासपुत्रं शुकमपि विनयेनाह मृत्यून्मुखः सन्किं कुर्यात्किं न कुर्याद्वदतु हितमिति श्रीशुकस्त्वाबभाषे ॥ १९॥

paścāttāpena śuddhīkṛtamahitamatistyaktasarvaihikārthorājā prāyopaviṣṭaḥ surasaritamupetyā'sta natvā munīndrān |tatrā'ptān vyāsaputraṃ śukamapi vinayenāha mṛtyūnmukhaḥ sankiṃ kuryātkiṃ na kuryādvadatu hitamiti śrīśukastvābabhāṣe || 19||

राजन् लोकहितं वचस्तव वृथा देहादिसक्तिः सतांस्मर्तव्यो हरिरेव मृत्युतरणायान्यो न पन्थाः शिवः ।श्राव्यं भागवतं चतुर्दशजगद्रूपं विराट्पूरूषंस्मृत्वा सप्तदिनैर्भवान् परपदं गन्ताऽऽकुलो मा स्म भूः ॥ १॥

rājan lokahitaṃ vacastava vṛthā dehādisaktiḥ satāṃsmartavyo harireva mṛtyutaraṇāyānyo na panthāḥ śivaḥ |śrāvyaṃ bhāgavataṃ caturdaśajagadrūpaṃ virāṭpūrūṣaṃsmṛtvā saptadinairbhavān parapadaṃ gantā''kulo mā sma bhūḥ || 1||

स्थूलं रूपमिदं हरेर्जगदिदं ध्यायन् क्रमाद्वैष्णवंसूक्ष्मं पश्यति रूपमन्तरमलं निष्कामयोगी पुनः ।सद्योमुक्तिमुपैति देहपतने योगी सकामो यदिप्राप्नोति क्रममुक्तिमेति पतनं कामातिसक्तो जनः ॥ २॥

sthūlaṃ rūpamidaṃ harerjagadidaṃ dhyāyan kramādvaiṣṇavaṃsūkṣmaṃ paśyati rūpamantaramalaṃ niṣkāmayogī punaḥ |sadyomuktimupaiti dehapatane yogī sakāmo yadiprāpnoti kramamuktimeti patanaṃ kāmātisakto janaḥ || 2||

तत्तद्देवसमाश्रयेण मनुजस्तत्तद्वरानश्नुतेसेवन्तेऽखिलकामिनो हरिमकामाश्चापि मोक्षेप्सवः ।भक्त्या यो मनसेन्द्रियैश्च भजते विष्णुं सदा भाग्यवान्स ज्ञानं लभते परं न भजते यस्तस्य धिग्जीवितम् ॥ ३॥

tattaddevasamāśrayeṇa manujastattadvarānaśnutesevante'khilakāmino harimakāmāścāpi mokṣepsavaḥ |bhaktyā yo manasendriyaiśca bhajate viṣṇuṃ sadā bhāgyavānsa jñānaṃ labhate paraṃ na bhajate yastasya dhigjīvitam || 3||

राजाऽपृच्छदिदं कथं जगदभूत्सृष्टं कथं रक्ष्यतेकाले संह्रियते कथं भगवता काः काश्च तच्छक्तयः ।श्रुत्वैवं मुनिराट् स्तुवन् मधुरिपुं प्रोद्गीतसारस्वतोनत्वा व्यासमपीह नारदविधिप्रोक्तं स्मरन्नूचिवान् ॥ ४॥

rājā'pṛcchadidaṃ kathaṃ jagadabhūtsṛṣṭaṃ kathaṃ rakṣyatekāle saṃhriyate kathaṃ bhagavatā kāḥ kāśca tacchaktayaḥ |śrutvaivaṃ munirāṭ stuvan madhuripuṃ prodgītasārasvatonatvā vyāsamapīha nāradavidhiproktaṃ smarannūcivān || 4||

पृष्टोऽजः किल नारदेन वद मे दृश्यं जगत्कीदृशंसर्वज्ञोऽसि विरिञ्चिराह भगवानेवाखिलं तत्त्वतः ।एतत्सत्त्वरजस्तमोमयमिदं चित्तादि शब्दादि चश्रोत्राद्यं घटितं जलेऽण्डमभवद्यस्माद्विराडुद्भवः ॥ ५॥

pṛṣṭo'jaḥ kila nāradena vada me dṛśyaṃ jagatkīdṛśaṃsarvajño'si viriñcirāha bhagavānevākhilaṃ tattvataḥ |etatsattvarajastamomayamidaṃ cittādi śabdādi caśrotrādyaṃ ghaṭitaṃ jale'ṇḍamabhavadyasmādvirāḍudbhavaḥ || 5||

यः साहस्रकराङ्घ्रिशीर्षनयनो गीतो विराट्पूरुषोयस्याङ्गानि चतुर्दशापि च जगत्याराध्यते यो मया ।यः सृष्टिस्थितिसंहृतीश्च कुरुते स्वस्मिन् स्वयं चात्मनाकल्पे कल्प इदं स एव सकलं नैवान्यदस्त्यात्मज ॥ ६॥

yaḥ sāhasrakarāṅghriśīrṣanayano gīto virāṭpūruṣoyasyāṅgāni caturdaśāpi ca jagatyārādhyate yo mayā |yaḥ sṛṣṭisthitisaṃhṛtīśca kurute svasmin svayaṃ cātmanākalpe kalpa idaṃ sa eva sakalaṃ naivānyadastyātmaja || 6||

योऽरूपो भगवान् बहूनि धृतवान् रूपाणि शक्तीर्दधद्यः कृष्णो भविता विधास्यति मुनिर्वेदं चतुर्धा यतः ।ज्ञानं लब्धमिदं च मे परमिमं ज्ञातुं च वक्तुं च नोशक्तः कोऽपि विधत्स्व नारद हरौ भक्तिं जनानां हृदि ॥ ७॥

yo'rūpo bhagavān bahūni dhṛtavān rūpāṇi śaktīrdadhadyaḥ kṛṣṇo bhavitā vidhāsyati munirvedaṃ caturdhā yataḥ |jñānaṃ labdhamidaṃ ca me paramimaṃ jñātuṃ ca vaktuṃ ca nośaktaḥ ko'pi vidhatsva nārada harau bhaktiṃ janānāṃ hṛdi || 7||

पित्रोङ्क्तं किमु कस्य कस्य तनयेनोक्तं हरिं संस्मरंस्त्यक्ष्ये देहमुपायमस्य वद मे देहात्मबन्धः कथम् ।धर्माः के विविधा नृणां श्रुतिपुराणादिस्वभावः कथंसर्वज्ञोऽसि वदेति भूपतिवचः श्रुत्वाऽऽह स श्रीशुकः ॥ ८॥

pitroṅktaṃ kimu kasya kasya tanayenoktaṃ hariṃ saṃsmaraṃstyakṣye dehamupāyamasya vada me dehātmabandhaḥ katham |dharmāḥ ke vividhā nṛṇāṃ śrutipurāṇādisvabhāvaḥ kathaṃsarvajño'si vadeti bhūpativacaḥ śrutvā''ha sa śrīśukaḥ || 8||

ब्राह्मे कल्पे विधाता सुचिरकृततपा दृष्टवैकुण्ठलोकःसस्नेहं विष्णुनोक्तः सृज जगदधुना पूर्वसृष्टं मयैव ।स्रष्टा सृष्टिश्च सृष्टं सकलमहमितो नैव मत्तोऽन्यदासीन्नास्ति स्यान्नैव किञ्चित्कमलज न तु ते कर्म बन्धाय भूयात् ॥ ९॥

brāhme kalpe vidhātā sucirakṛtatapā dṛṣṭavaikuṇṭhalokaḥsasnehaṃ viṣṇunoktaḥ sṛja jagadadhunā pūrvasṛṣṭaṃ mayaiva |sraṣṭā sṛṣṭiśca sṛṣṭaṃ sakalamahamito naiva matto'nyadāsīnnāsti syānnaiva kiñcitkamalaja na tu te karma bandhāya bhūyāt || 9||

श्रुत्वैवं कमलोद्भवोऽस्य जगतः सृष्टौ हरिप्रेरितस्तिर्यङ्मर्त्यसुरासुराद्यमसृजद्व्यासश्च यद्वर्णयन् ।सर्गाद्यैर्दशलक्षणैश्च सहितं श्रीमत्पुराणं मुनिश्चक्रे यत्र सुवर्णितं विदुरमैत्रेयोक्तमाकर्ण्यताम् ॥ १०॥

śrutvaivaṃ kamalodbhavo'sya jagataḥ sṛṣṭau haripreritastiryaṅmartyasurāsurādyamasṛjadvyāsaśca yadvarṇayan |sargādyairdaśalakṣaṇaiśca sahitaṃ śrīmatpurāṇaṃ muniścakre yatra suvarṇitaṃ viduramaitreyoktamākarṇyatām || 10||

अन्धभ्रातृसुतोक्तिविद्धहृदयः श्रीकृष्णभक्तः परंधर्मिष्ठो विदुरो बहूदकयतिः प्राप्तस्तटं यामुनम् ।दैवादागतमुद्धवं हरिसखं पप्रच्छ किं द्वारकामध्यास्ते ससुखं हरिः कुशलिनः पार्थाश्च किं मेऽग्रजः ॥ १॥

andhabhrātṛsutoktividdhahṛdayaḥ śrīkṛṣṇabhaktaḥ paraṃdharmiṣṭho viduro bahūdakayatiḥ prāptastaṭaṃ yāmunam |daivādāgatamuddhavaṃ harisakhaṃ papraccha kiṃ dvārakāmadhyāste sasukhaṃ hariḥ kuśalinaḥ pārthāśca kiṃ me'grajaḥ || 1||

यो बाल्यात्प्रभृतीश्वरार्पितमतिः कृष्णस्य शिष्यो महान्वृष्णीनां प्रवरः स्मृताखिलतया तूष्णीं स्थितः स क्षणम् ।वक्तुं प्रारभताथ यादवजना दौर्भाग्यवन्तो विदुःकृष्णं केवलमानुषं न परमात्मानं जगन्नायकम् ॥ २॥

yo bālyātprabhṛtīśvarārpitamatiḥ kṛṣṇasya śiṣyo mahānvṛṣṇīnāṃ pravaraḥ smṛtākhilatayā tūṣṇīṃ sthitaḥ sa kṣaṇam |vaktuṃ prārabhatātha yādavajanā daurbhāgyavanto viduḥkṛṣṇaṃ kevalamānuṣaṃ na paramātmānaṃ jagannāyakam || 2||

सङ्गाद्येन यथाकथञ्चन नृणां मृत्योश्च मुक्तिर्भवेद्यः केनापि जितः क्वचिन्न च कृपासिन्धुश्च यः सर्वदः ।तस्य ज्ञातिजनो मुनीन् परिहसन् शप्तश्च मोक्षाय किंकर्तव्यं न इति स्म पृच्छति न तं मृत्यून्मुखोऽभूच्च सः ॥ ३॥

saṅgādyena yathākathañcana nṛṇāṃ mṛtyośca muktirbhavedyaḥ kenāpi jitaḥ kvacinna ca kṛpāsindhuśca yaḥ sarvadaḥ |tasya jñātijano munīn parihasan śaptaśca mokṣāya kiṃkartavyaṃ na iti sma pṛcchati na taṃ mṛtyūnmukho'bhūcca saḥ || 3||

एकान्तेऽनुगताय मे हरिरदाज्ज्ञानं परं याम्यहंत्यक्त्वा मानुषदेहमाशु यदवो नङ्क्ष्यन्ति चैषा पुरी ।गच्छ त्वं बदरीमितीशवचनाद्यातोऽस्मि मित्रासुतस्तत्त्वं भागवतं प्रदास्यति च ते यत्तन्नियुक्तोऽत्र सः ॥ ४॥

ekānte'nugatāya me hariradājjñānaṃ paraṃ yāmyahaṃtyaktvā mānuṣadehamāśu yadavo naṅkṣyanti caiṣā purī |gaccha tvaṃ badarīmitīśavacanādyāto'smi mitrāsutastattvaṃ bhāgavataṃ pradāsyati ca te yattanniyukto'tra saḥ || 4||

मैत्रेयं विदुरोऽब्रवीन्मम मुने ज्ञानं परं दीयतांसृष्टं केन जगत्किमर्थमिति स प्रत्याह शिष्यं गुरुः ।आसीत्सौम्य सदेकमद्वयमिदं त्वग्रेऽथ तत्त्वं महज्जातं सत्त्वरजस्तमोमयमहङ्कारत्रयं वै ततः ॥ ५॥

maitreyaṃ viduro'bravīnmama mune jñānaṃ paraṃ dīyatāṃsṛṣṭaṃ kena jagatkimarthamiti sa pratyāha śiṣyaṃ guruḥ |āsītsaumya sadekamadvayamidaṃ tvagre'tha tattvaṃ mahajjātaṃ sattvarajastamomayamahaṅkāratrayaṃ vai tataḥ || 5||

तन्मात्रेन्द्रियभूतजालमभवत्तत्त्वानि भिन्नानि नोसंयुक्तान्यमरैः स्तुतो हरिरिमान्याविश्य संयोजयन् ।सर्वप्राणिसमेत आस्त सलिले ब्रह्माण्डतो वत्सरान्साहस्रं च ततः समष्टिपुरुषो जातो जगद्रूपकः ॥ ६॥

tanmātrendriyabhūtajālamabhavattattvāni bhinnāni nosaṃyuktānyamaraiḥ stuto haririmānyāviśya saṃyojayan |sarvaprāṇisameta āsta salile brahmāṇḍato vatsarānsāhasraṃ ca tataḥ samaṣṭipuruṣo jāto jagadrūpakaḥ || 6||

चिन्मात्रो भगवान् य एव रमते स्वस्मिन् परापेक्षतानास्त्यस्य क्वचिदेष भाति सततं मुक्तोऽजया बद्धवत् ।यः स्तौत्येनममोघवागयमतो धर्मार्थमोक्षादिकंब्रूमस्तस्य विभूतिजालमिह ते देवो हरिः प्रीयताम् ॥ ७॥

cinmātro bhagavān ya eva ramate svasmin parāpekṣatānāstyasya kvacideṣa bhāti satataṃ mukto'jayā baddhavat |yaḥ stautyenamamoghavāgayamato dharmārthamokṣādikaṃbrūmastasya vibhūtijālamiha te devo hariḥ prīyatām || 7||

ब्रूमो भागवतं पुराणमृषये सङ्कर्षणेनोदितंवर्ण्यन्तेऽत्र विभूतयो भगवतः पाद्मे च कल्पे त्वजः ।स्वाधाराम्बुजनालतश्चिरमटन् दृष्ट्वा न किञ्चित्तपःकृत्वा दीर्घमपश्यदन्तरमलं वैकुण्ठमस्तौच्च तम् ॥ ८॥

brūmo bhāgavataṃ purāṇamṛṣaye saṅkarṣaṇenoditaṃvarṇyante'tra vibhūtayo bhagavataḥ pādme ca kalpe tvajaḥ |svādhārāmbujanālataściramaṭan dṛṣṭvā na kiñcittapaḥkṛtvā dīrghamapaśyadantaramalaṃ vaikuṇṭhamastaucca tam || 8||

ज्ञातोऽसि त्वं प्रभो मे वपुरिदमवतारैकमूलं तवास्माज्जातोऽहं त्वां गृणन्तो भवभयरहिताः स्रष्टुकामोऽस्मि लोकान् ।तच्छक्तं मां कुरु त्वं प्रणतिमिह करोमीति धात्रा स्तुतोऽजःप्रोवाचाहं प्रसन्नः सृज जगदिह ते स्वस्ति भूयात् सदेति ॥ ९॥

jñāto'si tvaṃ prabho me vapuridamavatāraikamūlaṃ tavāsmājjāto'haṃ tvāṃ gṛṇanto bhavabhayarahitāḥ sraṣṭukāmo'smi lokān |tacchaktaṃ māṃ kuru tvaṃ praṇatimiha karomīti dhātrā stuto'jaḥprovācāhaṃ prasannaḥ sṛja jagadiha te svasti bhūyāt sadeti || 9||

श्रुत्वेदं कमलोद्भवः कृततपाः सर्गैकचित्तोऽभवत्सर्गाः प्राकृतवैकृता नवविधाः कौमारसर्गोऽपि च ।उद्भिज्जाण्डजरायुजा बहुविधाः स्वेदोद्भवा सन्त्यमीजीवास्तत्र रजोऽधिकास्तु मनुजा रागादिसंसारिणः ॥ १०॥

śrutvedaṃ kamalodbhavaḥ kṛtatapāḥ sargaikacitto'bhavatsargāḥ prākṛtavaikṛtā navavidhāḥ kaumārasargo'pi ca |udbhijjāṇḍajarāyujā bahuvidhāḥ svedodbhavā santyamījīvāstatra rajo'dhikāstu manujā rāgādisaṃsāriṇaḥ || 10||

कालः श्रीहरिशक्तिरेव बहुधा वेधो लवो नाडिकायामो रात्रिदिनानि पक्षयुगलं मासश्च संवत्सरः ।एवं कालविभाग एष कुरुते बाल्याद्यवस्थान्तरंतस्मै वत्सरपञ्चकाय हरये कुर्यात् प्रणामं सदा ॥ ११॥

kālaḥ śrīhariśaktireva bahudhā vedho lavo nāḍikāyāmo rātridināni pakṣayugalaṃ māsaśca saṃvatsaraḥ |evaṃ kālavibhāga eṣa kurute bālyādyavasthāntaraṃtasmai vatsarapañcakāya haraye kuryāt praṇāmaṃ sadā || 11||

सृष्ट्वा सोऽज्ञानवृत्तीर्विधिरथ सनकादींश्च चित्तेन भूयोरुद्रं भ्रूमध्यतश्च क्रतुपुलहपुलस्त्यादिकान् नारदं च ।वाणीं वेदेतिहासानपि विविधपुराणानि यज्ञान् विचित्रांश्चक्रे द्वेधा विभक्तान्नरमिथुनमभूदस्य देहादजस्य ॥ १२॥

sṛṣṭvā so'jñānavṛttīrvidhiratha sanakādīṃśca cittena bhūyorudraṃ bhrūmadhyataśca kratupulahapulastyādikān nāradaṃ ca |vāṇīṃ vedetihāsānapi vividhapurāṇāni yajñān vicitrāṃścakre dvedhā vibhaktānnaramithunamabhūdasya dehādajasya || 12||

कालेऽस्मिन् भुवमब्धिमग्नविवशामुद्धर्तुकामो हरिर्नासातो निरगादजस्य किटिपोतोऽयं महीध्राकृतिः ।गर्जन्नब्धितरङ्गतः क्षितिमिमां पोत्रे निधायोद्धरन्रुन्धानं दनुजं निपात्य विबुधैर्यज्ञस्वरूपः स्तुतः ॥ १३॥

kāle'smin bhuvamabdhimagnavivaśāmuddhartukāmo harirnāsāto niragādajasya kiṭipoto'yaṃ mahīdhrākṛtiḥ |garjannabdhitaraṅgataḥ kṣitimimāṃ potre nidhāyoddharanrundhānaṃ danujaṃ nipātya vibudhairyajñasvarūpaḥ stutaḥ || 13||

क्षत्रा पृष्टेन कोऽयं हत इति मुनिना चोक्तमेतस्य मातासन्ध्यायां कामतप्ता दितिरमलमतिं कश्यपं प्राप मुग्धा ।तेनोक्तं ते जनिष्यत्सुतयुगममलान् पीडयेत्पुत्रकौ तेविष्णुर्हन्याल्लोकार्तिहारी तव तनयसुतो भक्तवर्यो भवेच्च ॥ १४॥

kṣatrā pṛṣṭena ko'yaṃ hata iti muninā coktametasya mātāsandhyāyāṃ kāmataptā ditiramalamatiṃ kaśyapaṃ prāpa mugdhā |tenoktaṃ te janiṣyatsutayugamamalān pīḍayetputrakau teviṣṇurhanyāllokārtihārī tava tanayasuto bhaktavaryo bhavecca || 14||

पश्यन्तो दिव्यदृश्यान्युरुकुतुकहृदो योगिवर्याः कुमारावैकुण्ठं द्रष्टुकामा जयविजयहतस्वेच्छयात्राल्पकोपाः ।शेपुस्तौ नीचयोनिं प्रविशतमिति तत्रागतं श्रीद्वितीयंदृष्ट्वा भक्त्या च नत्वा सुविमलमनसस्तुष्टुवुः पद्महस्तम् ॥ १५॥

paśyanto divyadṛśyānyurukutukahṛdo yogivaryāḥ kumārāvaikuṇṭhaṃ draṣṭukāmā jayavijayahatasvecchayātrālpakopāḥ |śepustau nīcayoniṃ praviśatamiti tatrāgataṃ śrīdvitīyaṃdṛṣṭvā bhaktyā ca natvā suvimalamanasastuṣṭuvuḥ padmahastam || 15||

विलोक्य सदयं प्रियौ हरिरुवाच बद्धाञ्जलीभवेतमसुरौ युवां मुनिवचो न मिथ्या भवेत् ।विवृद्धतरमन्युना स्मरतमेव मां जन्मभिस्त्रिभिर्व्रजतमत्र वां सकलबन्धमुक्तिर्भवेत् ॥ १६॥

vilokya sadayaṃ priyau hariruvāca baddhāñjalībhavetamasurau yuvāṃ munivaco na mithyā bhavet |vivṛddhataramanyunā smaratameva māṃ janmabhistribhirvrajatamatra vāṃ sakalabandhamuktirbhavet || 16||

नत्वोभौ हरिमात्तभक्तिविनयं प्राप्तौ दितेः पुत्रतांज्येष्ठश्चाप्यनुजो हिरण्यकशिपुर्नाम्ना हिरण्याक्षकः ।स प्राप्तो वरुणं युयुत्सुरनुजः प्रोक्तोऽमुना प्राप्यतांविष्णुर्युद्धविदग्ध एषि यदि तं नूनं श्वभक्ष्यो भवेः ॥ १७॥

natvobhau harimāttabhaktivinayaṃ prāptau diteḥ putratāṃjyeṣṭhaścāpyanujo hiraṇyakaśipurnāmnā hiraṇyākṣakaḥ |sa prāpto varuṇaṃ yuyutsuranujaḥ prokto'munā prāpyatāṃviṣṇuryuddhavidagdha eṣi yadi taṃ nūnaṃ śvabhakṣyo bhaveḥ || 17||

श्रुत्वेदं विष्णुमन्विष्य स भुवनमटन् योद्धुकामो न पश्यन्क्रीडालोलः समुद्रेप्यथ किटिवपुषं चोद्धरन्तं धरित्रीम् ।तं दृष्ट्वाऽऽहार्पितेयं मृगहतक जगत्सृष्टिकर्त्रा पुरा नोनेया ते सा कथं स्यादिति हरिरवदज्जल्पनं ते वृथा स्यात् ॥ १८॥

śrutvedaṃ viṣṇumanviṣya sa bhuvanamaṭan yoddhukāmo na paśyankrīḍālolaḥ samudrepyatha kiṭivapuṣaṃ coddharantaṃ dharitrīm |taṃ dṛṣṭvā''hārpiteyaṃ mṛgahataka jagatsṛṣṭikartrā purā noneyā te sā kathaṃ syāditi hariravadajjalpanaṃ te vṛthā syāt || 18||

विष्णुर्दैत्येन लीलारणमकृत गदाशूलहस्तेन भीमंक्रुध्यन्तं मायिनं तं निजकरतलतः कर्णमूले जघान ।पोत्रेणोद्धृत्य भूमिं किटितनुमभिगच्छन्तमारान्मुनीन्द्रादेवाः सन्तुष्टुवुस्तं हरिममलधियो यज्ञमूर्तिं विनम्राः ॥ १९॥

viṣṇurdaityena līlāraṇamakṛta gadāśūlahastena bhīmaṃkrudhyantaṃ māyinaṃ taṃ nijakaratalataḥ karṇamūle jaghāna |potreṇoddhṛtya bhūmiṃ kiṭitanumabhigacchantamārānmunīndrādevāḥ santuṣṭuvustaṃ harimamaladhiyo yajñamūrtiṃ vinamrāḥ || 19||

यक्षान् रक्षांसि धाताऽसृजदसुरगणान् कामभोगैकसक्तान्भूतान्येवं पिशाचान् विविधपितृगणान् साध्यसङ्घानदृश्यान् ।एवं सृष्ट्वा बहूनप्यथ कमलभवः सर्गवृद्धिं न पश्यन्क्रुद्धस्तत्याज देहं पुनरसृजदृषीन् लोकभर्त्तॄन् मनूंश्च ॥ २०॥

yakṣān rakṣāṃsi dhātā'sṛjadasuragaṇān kāmabhogaikasaktānbhūtānyevaṃ piśācān vividhapitṛgaṇān sādhyasaṅghānadṛśyān |evaṃ sṛṣṭvā bahūnapyatha kamalabhavaḥ sargavṛddhiṃ na paśyankruddhastatyāja dehaṃ punarasṛjadṛṣīn lokabharttṝn manūṃśca || 20||

घात्रा सञ्चोदितत्वान्मुनिरकृत तपः कर्दमः श्रीहरिस्तंप्रोचे पत्नीं स्वकीयां कुरु मनुतनयां देवहूतिं सरागाम् ।पुत्र्यः स्युस्ते नवास्यामहमपि दशमः स्यामितीशेन चोक्तोभक्तः प्रत्युद्ययौ तं मनुमतिविमलं प्राप्तमत्यन्तभक्तम् ॥ २१॥

ghātrā sañcoditatvānmunirakṛta tapaḥ kardamaḥ śrīharistaṃproce patnīṃ svakīyāṃ kuru manutanayāṃ devahūtiṃ sarāgām |putryaḥ syuste navāsyāmahamapi daśamaḥ syāmitīśena coktobhaktaḥ pratyudyayau taṃ manumativimalaṃ prāptamatyantabhaktam || 21||