mAhAtmyam Angirasamunipranitam Shriman Narayaniya Mahatmyam

ध्यानं (१)श्रीमन्नारायणीये निहितनिजतनुं नित्यमार्त्तिं हरन्तंबालानानन्दयन्तं गुरुपवनपुराधीशमार्द्रान्तरङ्गम् ।बाहुभ्यां धारयन्तं प्रियतर नवनीतामृतं चात्मलिलापूर्णं ग्रन्थं च भान्तं जनहृदयनभश्चन्द्रमेकं भजेहं !ध्यानं (२)श्रीकृष्णकमलाकान्त करुणावरुणालय ।वयं त्वां शरणं यामो हर नो निखिलामयान् ॥गुरुरूपमहाभाग कथाकथनकोविद ।कर्तव्यं बोधयित्वा नो जीवितं सफलं कुरु ॥

dhyānaṃ (1)śrīmannārāyaṇīye nihitanijatanuṃ nityamārttiṃ harantaṃbālānānandayantaṃ gurupavanapurādhīśamārdrāntaraṅgam |bāhubhyāṃ dhārayantaṃ priyatara navanītāmṛtaṃ cātmalilāpūrṇaṃ granthaṃ ca bhāntaṃ janahṛdayanabhaścandramekaṃ bhajehaṃ !dhyānaṃ (2)śrīkṛṣṇakamalākānta karuṇāvaruṇālaya |vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ yāmo hara no nikhilāmayān ||gururūpamahābhāga kathākathanakovida |kartavyaṃ bodhayitvā no jīvitaṃ saphalaṃ kuru ||

व्यास उवाचउल्प्पत्तिस्थितिनाशेषु रजस्सत्वतमोजुषे ।अगुणाय महातापनाशनायात्मने नमः ॥ १॥

vyāsa uvācaulppattisthitināśeṣu rajassatvatamojuṣe |aguṇāya mahātāpanāśanāyātmane namaḥ || 1||

ऋषिमङ्गिरसं कौत्सः कदाचित् साधु पृष्टवान् ।कलिं दुर्विषहं लोकः कथं लघु तरिष्यति ॥ २॥

ṛṣimaṅgirasaṃ kautsaḥ kadācit sādhu pṛṣṭavān |kaliṃ durviṣahaṃ lokaḥ kathaṃ laghu tariṣyati || 2||

तदा खलु पुराणानां प्रचारो वा भवेदपि ।तांस्तांश्च महतो ग्रन्थान् श्रोतुं कश्शक्नुयाज्जनः ॥ ३॥

tadā khalu purāṇānāṃ pracāro vā bhavedapi |tāṃstāṃśca mahato granthān śrotuṃ kaśśaknuyājjanaḥ || 3||

अङ्गिर उवाचज्ञानेनात्मनि पश्यामि तव प्रश्नस्य निर्णयं ।व्यासवाक्येन तल्सर्वं वक्ष्यामि श्रुणु साम्प्रतम् ॥ ४॥

aṅgira uvācajñānenātmani paśyāmi tava praśnasya nirṇayaṃ |vyāsavākyena talsarvaṃ vakṣyāmi śruṇu sāmpratam || 4||

व्यास उवाचपावनीमिलिता यत्र गङ्गा यमुनया सह ।तत्र पुण्यतमे देशे कदाचिदृषिसत्तमाः ॥ ५॥

vyāsa uvācapāvanīmilitā yatra gaṅgā yamunayā saha |tatra puṇyatame deśe kadācidṛṣisattamāḥ || 5||

तपोनिरस्तदुरिता दयावन्तस्सुनिर्मलाः ।जगतां हितमिच्छन्तस्सततं व्रतशालिनः ॥ ६॥

taponirastaduritā dayāvantassunirmalāḥ |jagatāṃ hitamicchantassatataṃ vrataśālinaḥ || 6||

कलिदोषप्रशमनं निःश्रेयसकरं परं ।बहुवत्सरनिर्वर्त्यं महासत्रं वितेनिरे ॥ ७॥

kalidoṣapraśamanaṃ niḥśreyasakaraṃ paraṃ |bahuvatsaranirvartyaṃ mahāsatraṃ vitenire || 7||

समस्तदुरितच्छेदि भवामयमहौषधं ।सर्वलोकहितं बुद्ध्वा वर्तमानं तदद्भुतम् ॥ ८॥

samastaduritacchedi bhavāmayamahauṣadhaṃ |sarvalokahitaṃ buddhvā vartamānaṃ tadadbhutam || 8||

शिष्यो महर्षेर्व्यासस्य सूतः सर्वपुराणवित् ।कौतुकादागतस्तत्र दिद्यक्षुर्मुनिमण्डलम् ॥ ९॥

śiṣyo maharṣervyāsasya sūtaḥ sarvapurāṇavit |kautukādāgatastatra didyakṣurmunimaṇḍalam || 9||

ते च तत्र समायान्तं मुनयो हर्षतुन्दिलाः ।निरीक्ष्य सत्वरतराः सदकुर्वत साधु तम् ॥ १०॥

te ca tatra samāyāntaṃ munayo harṣatundilāḥ |nirīkṣya satvaratarāḥ sadakurvata sādhu tam || 10||

प्रगृह्य च समासीनं सपर्यां प्रीतमानसं ।प्रोचुश्च मुनिवर्यास्ते वचनं विनयान्विताः ॥ ११॥

pragṛhya ca samāsīnaṃ saparyāṃ prītamānasaṃ |procuśca munivaryāste vacanaṃ vinayānvitāḥ || 11||

ऋषयः ऊचुःहे सूत स्वागतं तेस्तु सुदिनं जातमद्य नः ।धन्याश्च वयमेते त्वं सहसा यदिहागतः ॥ १२॥

ṛṣayaḥ ūcuḥhe sūta svāgataṃ testu sudinaṃ jātamadya naḥ |dhanyāśca vayamete tvaṃ sahasā yadihāgataḥ || 12||

व्यासस्य प्रियशिष्यत्वाद्विचित्राणां त्वमाकरः ।कथानां चारुमहसां मणीनामिव सागरः ॥ १३॥

vyāsasya priyaśiṣyatvādvicitrāṇāṃ tvamākaraḥ |kathānāṃ cārumahasāṃ maṇīnāmiva sāgaraḥ || 13||

यच्च भूतं यच्च भावि वर्तमानं च भाति यत् ।त्वया नाविदितं किञ्चिदस्ति लोकेषु साम्प्रतम् ॥ १४॥

yacca bhūtaṃ yacca bhāvi vartamānaṃ ca bhāti yat |tvayā nāviditaṃ kiñcidasti lokeṣu sāmpratam || 14||

अस्मद् भाग्यमहिम्नैव सम्प्रत्यागतवानसि ।शुभाशुभेद्य लोकानां श्रोतव्यं किञ्चिदस्ति नः ॥ १५॥

asmad bhāgyamahimnaiva sampratyāgatavānasi |śubhāśubhedya lokānāṃ śrotavyaṃ kiñcidasti naḥ || 15||

कलाविह युगे घोरे सम्प्राप्ते दुरिताकरे ।वर्णाश्रमाचाररिपौ विष्णुभक्तिविघातिनि ॥ १६॥

kalāviha yuge ghore samprāpte duritākare |varṇāśramācāraripau viṣṇubhaktivighātini || 16||

कुकर्मनिरतो नित्यं स्वार्थपूरणतल्परः ।निपतेन्निरये लोको नैति जातु परां गतिम् ॥ १७॥

kukarmanirato nityaṃ svārthapūraṇatalparaḥ |nipatenniraye loko naiti jātu parāṃ gatim || 17||

न कोऽपि सुकृतं कर्तुं शक्नोति कलिवैभवात् ।अतः किमत्र नः कार्यं वक्तव्यं तदिदं त्वया ॥ १८॥

na ko'pi sukṛtaṃ kartuṃ śaknoti kalivaibhavāt |ataḥ kimatra naḥ kāryaṃ vaktavyaṃ tadidaṃ tvayā || 18||

श्री सूत उवाचसदृशं भवतामेतत् जगतां हितमिच्छतां ।कदाचित् ज्ञातमप्यर्थं परं पृच्छन्ति पण्डिताः ॥ १९॥

śrī sūta uvācasadṛśaṃ bhavatāmetat jagatāṃ hitamicchatāṃ |kadācit jñātamapyarthaṃ paraṃ pṛcchanti paṇḍitāḥ || 19||

यदर्थमनुयुक्तोऽहमिदं साधु वदामि वः ।श्यणुतावहितास्सन्तस्संशयानां निरस्तये ॥ २०॥

yadarthamanuyukto'hamidaṃ sādhu vadāmi vaḥ |śyaṇutāvahitāssantassaṃśayānāṃ nirastaye || 20||

अस्ति भागवतं नाम पुराणं गुरुणा कृतं ।निःश्रेयसकरं सन्तः कलौ कलुषचेतसाम् ॥ २१॥

asti bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ guruṇā kṛtaṃ |niḥśreyasakaraṃ santaḥ kalau kaluṣacetasām || 21||

समेऽपि यान्ति तच्छ्रुत्वा सप्ताहेन परां गतिं ।तन्नान्वेष्टव्यमपरं सत्यस्मिन् सर्वसिद्धिदे ॥ २२॥

same'pi yānti tacchrutvā saptāhena parāṃ gatiṃ |tannānveṣṭavyamaparaṃ satyasmin sarvasiddhide || 22||

सहस्रब्रह्महा वापि यच्छ्रुत्वा याति सद्गतिं ।तन्नान्वेष्टव्यमपरं सत्यस्मिन् सर्वसिद्धिदे ॥ २३॥

sahasrabrahmahā vāpi yacchrutvā yāti sadgatiṃ |tannānveṣṭavyamaparaṃ satyasmin sarvasiddhide || 23||

ऋषयः ऊचुःयदभ्यधायि भवता सत्यमेतन्न संशयः ।इदमेवात्र पर्याप्तं लोकानां शिवसिद्धये ॥ २४॥

ṛṣayaḥ ūcuḥyadabhyadhāyi bhavatā satyametanna saṃśayaḥ |idamevātra paryāptaṃ lokānāṃ śivasiddhaye || 24||

किन्तु कालेन कियता कलौ प्रबलतां गते ।भविष्यन्ति जनास्सर्वे ललनामद्यतत्पराः ॥ २५॥

kintu kālena kiyatā kalau prabalatāṃ gate |bhaviṣyanti janāssarve lalanāmadyatatparāḥ || 25||

परापकारनिरताः परदारापहारिणः ।विमुक्तस्वकुलाचारा नास्तिकाः पण्डितब्रुवाः ॥ २६॥

parāpakāraniratāḥ paradārāpahāriṇaḥ |vimuktasvakulācārā nāstikāḥ paṇḍitabruvāḥ || 26||

अनधीतागमा व्यग्राश्चपला मारकिङ्कराः ।सत्कर्मविमुखाः पापा विष्णुभक्तिविवर्जिताः ॥ २७॥

anadhītāgamā vyagrāścapalā mārakiṅkarāḥ |satkarmavimukhāḥ pāpā viṣṇubhaktivivarjitāḥ || 27||

पुरातनं कविकुलं हसन्तो मन्दबुद्धयः ।श्रुतिस्मृतिपुराणानि निन्दन्तो निरपत्रपाः ॥ २८॥

purātanaṃ kavikulaṃ hasanto mandabuddhayaḥ |śrutismṛtipurāṇāni nindanto nirapatrapāḥ || 28||

कुकर्मनिरतास्सन्तो नरकादपि निर्भयाः ।भूमेर्भारायमाणाश्च भ्रमिष्यन्ति ततस्ततः ॥ २९॥

kukarmaniratāssanto narakādapi nirbhayāḥ |bhūmerbhārāyamāṇāśca bhramiṣyanti tatastataḥ || 29||

विस्तीर्णमर्थबहुळमिदं भागवतं तदा ।श्रोतुं जना न शक्ष्यन्ति निखिलेनाकुलाशयाः ॥ ३०॥

vistīrṇamarthabahuḷamidaṃ bhāgavataṃ tadā |śrotuṃ janā na śakṣyanti nikhilenākulāśayāḥ || 30||

अतः किमत्र कर्तव्यं तदा श्रेयस्करं नृणां ।लघु चान्यदशक्यं वा विधातुं सर्वमुच्यताम् ॥ ३१॥

ataḥ kimatra kartavyaṃ tadā śreyaskaraṃ nṛṇāṃ |laghu cānyadaśakyaṃ vā vidhātuṃ sarvamucyatām || 31||

सूत उवाचइदमेव भृशं नास्ति परं परमपावनं ।विधातुं किञ्चिदन्यतु गुरुणापि न शक्यते ॥ ३२॥

sūta uvācaidameva bhṛśaṃ nāsti paraṃ paramapāvanaṃ |vidhātuṃ kiñcidanyatu guruṇāpi na śakyate || 32||

तथापि मुनयश्चित्ते चिन्तां कुरुत मा चिरं ।यतस्स भगवानेव पातीदं सचराचरम् ॥ ३३॥

tathāpi munayaścitte cintāṃ kuruta mā ciraṃ |yatassa bhagavāneva pātīdaṃ sacarācaram || 33||

इदमेव सुसङ्क्षिप्तं व्यासः काले करिष्यति ।एकाहेनैव सकलं श्रोतुं शक्यं यथा जनैः ॥ ३४॥

idameva susaṅkṣiptaṃ vyāsaḥ kāle kariṣyati |ekāhenaiva sakalaṃ śrotuṃ śakyaṃ yathā janaiḥ || 34||

नारायणेन विभुना तथाज्ञप्तस्स मद्गुरुः ।अतो भवत्भिरधुना विचारो न विधीयताम् ॥ ३५॥

nārāyaṇena vibhunā tathājñaptassa madguruḥ |ato bhavatbhiradhunā vicāro na vidhīyatām || 35||

यदा धर्मः क्षयं याति वृद्धिमेति तथेतरः ।तदा तु भगवानत्र किं न तं पाति शाश्वतम् ॥ ३६॥

yadā dharmaḥ kṣayaṃ yāti vṛddhimeti tathetaraḥ |tadā tu bhagavānatra kiṃ na taṃ pāti śāśvatam || 36||

ऋषयः ऊचुःसूत सूत महाभाग व्यासशिष्य दयानिधे ।न यामस्तृप्तिमधुना ततस्सर्वं वदस्व नः ॥ ३७॥

ṛṣayaḥ ūcuḥsūta sūta mahābhāga vyāsaśiṣya dayānidhe |na yāmastṛptimadhunā tatassarvaṃ vadasva naḥ || 37||

मन्दा नयन्ति तं कालं चिन्तयैव दुरन्तया ।अमन्दा हि कथां साधु शृण्वन्तस्सज्जनोदिताम् ॥ ३८॥

mandā nayanti taṃ kālaṃ cintayaiva durantayā |amandā hi kathāṃ sādhu śṛṇvantassajjanoditām || 38||

नारायणस्स भगवान् मुनिं सत्यवतीसुतं ।आदिष्टवान् यथा तच्च श्रोतुं कौतुकमस्ति नः ॥ ३९॥

nārāyaṇassa bhagavān muniṃ satyavatīsutaṃ |ādiṣṭavān yathā tacca śrotuṃ kautukamasti naḥ || 39||

सूत उवाचभवद्भिः साधु पृष्टं तत् कार्त्स्न्येनैव वदामि वः ।पृच्छतामेव वक्तव्यमिति मे गुरुणोदितम् ॥ ४०॥

sūta uvācabhavadbhiḥ sādhu pṛṣṭaṃ tat kārtsnyenaiva vadāmi vaḥ |pṛcchatāmeva vaktavyamiti me guruṇoditam || 40||

वन्दमानं दयामूर्त्तिं व्यासमाहूय जातुचित् ।नारायणस्स भगवानुवाच प्राञ्जलिं वचः ॥ ४१॥

vandamānaṃ dayāmūrttiṃ vyāsamāhūya jātucit |nārāyaṇassa bhagavānuvāca prāñjaliṃ vacaḥ || 41||

नारायण उवाचमुने भागवतं नाम पुराणं यत्त्वया कृतं ।मद्भक्तिजनकं पुण्यं मत्प्रीतिकरमुत्तमम् ॥ ४२॥

nārāyaṇa uvācamune bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ yattvayā kṛtaṃ |madbhaktijanakaṃ puṇyaṃ matprītikaramuttamam || 42||

कलौ सत्कर्महीनानां सर्वसिद्धिकरं नृणां ।सप्ताहेन श्रुतमिदं भविता नात्र संशयः ॥ ४३॥

kalau satkarmahīnānāṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇāṃ |saptāhena śrutamidaṃ bhavitā nātra saṃśayaḥ || 43||

उपबर्हणगन्धर्वः शापग्रस्तोभवत् पुरा ।पश्चादिदं तु श्रुत्वैव सद्भ्यो मज्जनतां गतः ॥ ४४॥

upabarhaṇagandharvaḥ śāpagrastobhavat purā |paścādidaṃ tu śrutvaiva sadbhyo majjanatāṃ gataḥ || 44||

कलौ पापमये चात्र भूयो मूर्च्छति विस्तृतं ।श्रोतुं न निखिलेनेदं शक्ष्यन्ति हतबुद्धयः ॥ ४५॥

kalau pāpamaye cātra bhūyo mūrcchati vistṛtaṃ |śrotuṃ na nikhilenedaṃ śakṣyanti hatabuddhayaḥ || 45||

अतो भवानेतदेव सङ्क्षिप्तं तन्तुमर्हति ।विवशैरपि सम्पूर्णं श्रुयेतैकाहतो यथा ॥ ४६॥

ato bhavānetadeva saṅkṣiptaṃ tantumarhati |vivaśairapi sampūrṇaṃ śruyetaikāhato yathā || 46||

सहस्रोत्तरपद्याढ्यं नानावृत्तविराजितं ।प्रसादगुणसम्पन्नं यमकाद्यैरलङ्कृतम् ॥ ४७॥

sahasrottarapadyāḍhyaṃ nānāvṛttavirājitaṃ |prasādaguṇasampannaṃ yamakādyairalaṅkṛtam || 47||

मनःप्रह्लादनं सद्यः सरसं काव्यसमितम् ।लळितैर्ल्लौकिकैश्शब्दैः कर्तव्यं भवताखिलम् ॥ ४८॥

manaḥprahlādanaṃ sadyaḥ sarasaṃ kāvyasamitam |laḷitairllaukikaiśśabdaiḥ kartavyaṃ bhavatākhilam || 48||

पुराणसंज्ञमेतत्तु स्तोत्रसंज्ञं तदा भवेत् ।कदा विधीयतामेतत् बाहुल्येन तदुच्यते ॥ ४९॥

purāṇasaṃjñametattu stotrasaṃjñaṃ tadā bhavet |kadā vidhīyatāmetat bāhulyena taducyate || 49||