तुलस्युपाख्यानम् Tulasyupakhyanam Devi Bhagavatam 9.17-25

श्रीनारायण उवाच ।धर्मध्वजस्य पत्नी माधवीति च विश्रुता ।नृपेण सार्धं सारामे रेमे च गन्धमादने ॥ १॥

śrīnārāyaṇa uvāca |dharmadhvajasya patnī mādhavīti ca viśrutā |nṛpeṇa sārdhaṃ sārāme reme ca gandhamādane || 1||

शय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम् ।चन्दनालिप्तसर्वाङ्गीं पुष्पचन्दनवायुना ॥ २॥

śayyāṃ ratikarīṃ kṛtvā puṣpacandanacarcitām |candanāliptasarvāṅgīṃ puṣpacandanavāyunā || 2||

स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी रत्नभूषणभूषिता ।कामुकी रसिका सृष्टा रसिकेन च संयुता ॥ ३॥

strīratnamaticārvaṅgī ratnabhūṣaṇabhūṣitā |kāmukī rasikā sṛṣṭā rasikena ca saṃyutā || 3||

सुरते विरतिर्नास्ति तयोः सुरतिविज्ञयोः ।गतं देववर्षशतं न ज्ञातं च दिवानिशम् ॥ ४॥

surate viratirnāsti tayoḥ surativijñayoḥ |gataṃ devavarṣaśataṃ na jñātaṃ ca divāniśam || 4||

ततो राजा मतिं प्राप्य सुरताद्विरराम च ।कामुकी सुन्दरी किञ्चिन्न च तृप्तिं जगाम सा ॥ ५॥

tato rājā matiṃ prāpya suratādvirarāma ca |kāmukī sundarī kiñcinna ca tṛptiṃ jagāma sā || 5||

दधार गर्भं सा सद्यो दैवादब्दशतं सती ।श्रीगर्भा श्रीयुता सा च सम्बभूव दिने दिने ॥ ६॥

dadhāra garbhaṃ sā sadyo daivādabdaśataṃ satī |śrīgarbhā śrīyutā sā ca sambabhūva dine dine || 6||

शुभे क्षणे शुभदिने शुभयोगे च संयुते ।शुभलग्ने शुभांशे च शुभस्वामिग्रहान्विते ॥ ७॥

śubhe kṣaṇe śubhadine śubhayoge ca saṃyute |śubhalagne śubhāṃśe ca śubhasvāmigrahānvite || 7||

कार्तिकीपूर्णिमायां तु सितवारे च पाद्मज ।सुषाव सा च पद्मांशां पद्मिनीं तां मनोहराम् ॥ ८॥

kārtikīpūrṇimāyāṃ tu sitavāre ca pādmaja |suṣāva sā ca padmāṃśāṃ padminīṃ tāṃ manoharām || 8||

शरत्पार्वणचन्द्रास्यां शरत्पङ्कजलोचनाम् ।पक्वबिम्बाधरोष्ठीं च पश्यन्तीं सस्मितां गृहम् ॥ ९॥

śaratpārvaṇacandrāsyāṃ śaratpaṅkajalocanām |pakvabimbādharoṣṭhīṃ ca paśyantīṃ sasmitāṃ gṛham || 9||

हस्तपादतलारक्तां निम्ननाभिं मनोरमाम् ।तदधस्त्रिवलीयुक्तां नितम्बयुगवर्तुलाम् ॥ १०॥

hastapādatalāraktāṃ nimnanābhiṃ manoramām |tadadhastrivalīyuktāṃ nitambayugavartulām || 10||

शीते सुखोष्णसर्वाङ्गीं ग्रीष्मे च सुखशीतलाम् ।श्यामां सुकेशीं रुचिरां न्यग्रोधपरिमण्डलाम् ॥ ११॥

śīte sukhoṣṇasarvāṅgīṃ grīṣme ca sukhaśītalām |śyāmāṃ sukeśīṃ rucirāṃ nyagrodhaparimaṇḍalām || 11||

पीतचम्पकवर्णाभां सुन्दरीष्वेव सुन्दरीम् ।नरा नार्यश्च तां दृष्ट्वा तुलनां दातुमक्षमाः ॥ १२॥

pītacampakavarṇābhāṃ sundarīṣveva sundarīm |narā nāryaśca tāṃ dṛṣṭvā tulanāṃ dātumakṣamāḥ || 12||

तेन नाम्ना च तुलसीं तां वदन्ति मनीषिणः ।सा च भूयिष्ठमानेन योग्या स्त्री प्रकृतिर्यथा ॥ १३॥

tena nāmnā ca tulasīṃ tāṃ vadanti manīṣiṇaḥ |sā ca bhūyiṣṭhamānena yogyā strī prakṛtiryathā || 13||

सर्वैर्निषिद्धा तपसे जगाम बदरीवनम् ।तत्र देवाब्दलक्षं च चकार परमं तपः ॥ १४॥

sarvairniṣiddhā tapase jagāma badarīvanam |tatra devābdalakṣaṃ ca cakāra paramaṃ tapaḥ || 14||

मनसा नारायणः स्वामी भवितेति च निश्चिता ।ग्रीष्मे पञ्चतपाः शीते तोयवस्त्रा च प्रावृषि ॥ १५॥

manasā nārāyaṇaḥ svāmī bhaviteti ca niścitā |grīṣme pañcatapāḥ śīte toyavastrā ca prāvṛṣi || 15||

आसनस्था वृष्टिधाराः सहन्तीति दिवानिशम् ।विंशत्सहस्रवर्षं च फलतोयाशना च सा ॥ १६॥

āsanasthā vṛṣṭidhārāḥ sahantīti divāniśam |viṃśatsahasravarṣaṃ ca phalatoyāśanā ca sā || 16||

त्रिंशत्सहस्रवर्षं च पत्राहारा तपस्विनी ।चत्वारिंशत्सहस्राब्दं वाय्वाहारा कृशोदरी ॥ १७॥

triṃśatsahasravarṣaṃ ca patrāhārā tapasvinī |catvāriṃśatsahasrābdaṃ vāyvāhārā kṛśodarī || 17||

ततो दशसहस्राब्दं निराहारा बभूव सा ।निर्लक्ष्यां चैकपादस्थां दृष्ट्वा तां कमलोद्भवः ॥ १८॥

tato daśasahasrābdaṃ nirāhārā babhūva sā |nirlakṣyāṃ caikapādasthāṃ dṛṣṭvā tāṃ kamalodbhavaḥ || 18||

समाययौ वरं दातुं परं बदरिकाश्रमम् ।चतुर्मुखं च सा दृष्ट्वा ननाम हंसवाहनम् ॥ १९॥

samāyayau varaṃ dātuṃ paraṃ badarikāśramam |caturmukhaṃ ca sā dṛṣṭvā nanāma haṃsavāhanam || 19||

तामुवाच जगत्कर्ता विधाता जगतामपि ।ब्रह्मोवाच ।वरं वृणीष्व तुलसि यत्ते मनसि वाच्छितम् ॥ २०॥

tāmuvāca jagatkartā vidhātā jagatāmapi |brahmovāca |varaṃ vṛṇīṣva tulasi yatte manasi vācchitam || 20||

हरिभक्तिं हरेर्दास्यमजरामरतामपि ।तुलस्युवाच ।शृणु तात प्रवक्ष्यामि यन्मे मनसि वाञ्छितम् ॥ २१॥

haribhaktiṃ harerdāsyamajarāmaratāmapi |tulasyuvāca |śṛṇu tāta pravakṣyāmi yanme manasi vāñchitam || 21||

सर्वज्ञस्यापि पुरतः का लज्जा मम साम्प्रतम् ।अहं तु तुलसी गोपी गोलोकेऽहं स्थिता पुरा ॥ २२॥

sarvajñasyāpi purataḥ kā lajjā mama sāmpratam |ahaṃ tu tulasī gopī goloke'haṃ sthitā purā || 22||

कृष्णप्रिया किङ्करी च तदंशा तत्सखी प्रिया ।गोविन्दरतिसम्भुक्तामतृप्तां मां च मूर्च्छिताम् ॥ २३॥

kṛṣṇapriyā kiṅkarī ca tadaṃśā tatsakhī priyā |govindaratisambhuktāmatṛptāṃ māṃ ca mūrcchitām || 23||

रासेश्वरी समागत्य ददर्श रासमण्डले ।गोविन्दं भर्त्सयामास मां शशाप रुषान्विता ॥ २४॥

rāseśvarī samāgatya dadarśa rāsamaṇḍale |govindaṃ bhartsayāmāsa māṃ śaśāpa ruṣānvitā || 24||

याहि त्वं मानवीं योनिमित्येवं च शशाप ह ।मामुवाच स गोविन्दो मदंशं च चतुर्भुजम् ॥ २५॥

yāhi tvaṃ mānavīṃ yonimityevaṃ ca śaśāpa ha |māmuvāca sa govindo madaṃśaṃ ca caturbhujam || 25||

लभिष्यसि तपस्तप्त्वा भारते ब्रह्मणो वरात् ।इत्येवमुक्त्वा देवेशोऽप्यन्तर्धानं चकार सः ॥ २६॥

labhiṣyasi tapastaptvā bhārate brahmaṇo varāt |ityevamuktvā deveśo'pyantardhānaṃ cakāra saḥ || 26||

देव्या भिया तनुं त्यक्त्वा प्राप्तं जन्म गुरो भुवि ।अहं नारायणं कान्तं शान्तं सुन्दरविग्रहम् ॥ २७॥

devyā bhiyā tanuṃ tyaktvā prāptaṃ janma guro bhuvi |ahaṃ nārāyaṇaṃ kāntaṃ śāntaṃ sundaravigraham || 27||

साम्प्रतं तं पतिं लब्धुं वरये त्वं च देहि मे ।ब्रह्मदेव उवाच ।सुदामा नाम गोपश्च श्रीकृष्णाङ्गसमुद्भवः ॥ २८॥

sāmprataṃ taṃ patiṃ labdhuṃ varaye tvaṃ ca dehi me |brahmadeva uvāca |sudāmā nāma gopaśca śrīkṛṣṇāṅgasamudbhavaḥ || 28||

तदंशश्चातितेजस्वी लेभे जन्म च भारते ।साम्प्रतं राधिकाशापाद्दनुवंशसमुद्भवः ॥ २९॥

tadaṃśaścātitejasvī lebhe janma ca bhārate |sāmprataṃ rādhikāśāpāddanuvaṃśasamudbhavaḥ || 29||

शङ्खचूडेति विख्यातस्त्रैलोक्ये न च तत्समः ।गोलोके त्वां पुरा दृष्ट्वा कामोन्मथितमानसः ॥ ३०॥

śaṅkhacūḍeti vikhyātastrailokye na ca tatsamaḥ |goloke tvāṃ purā dṛṣṭvā kāmonmathitamānasaḥ || 30||

विलम्भितुं न शशाक राधिकायाः प्रभावतः ।स च जातिस्मरस्तस्मात्सदामाभूच्च सागरे ॥ ३१॥

vilambhituṃ na śaśāka rādhikāyāḥ prabhāvataḥ |sa ca jātismarastasmātsadāmābhūcca sāgare || 31||

जातिस्मरा त्वमपि सा सर्वं जानासि सुन्दरि ।अधुना तस्य पत्नी त्वं सम्भविष्यसि शोभने ॥ ३२॥

jātismarā tvamapi sā sarvaṃ jānāsi sundari |adhunā tasya patnī tvaṃ sambhaviṣyasi śobhane || 32||

पश्चान्नारायणं शान्तं कान्तमेव वरिष्यसि ।शापान्नारायणस्यैव कलया दैवयोगतः ॥ ३३॥

paścānnārāyaṇaṃ śāntaṃ kāntameva variṣyasi |śāpānnārāyaṇasyaiva kalayā daivayogataḥ || 33||

भविष्यसि वृक्षरूपा त्वं पूता विश्वपावनी ।प्रधाना सर्वपुष्पेषु विष्णुप्राणाधिका भवेः ॥ ३४॥

bhaviṣyasi vṛkṣarūpā tvaṃ pūtā viśvapāvanī |pradhānā sarvapuṣpeṣu viṣṇuprāṇādhikā bhaveḥ || 34||

त्वया विना च सर्वेषां पूजा च विफला भवेत् ।वृन्दावने वृक्षरूपा नाम्ना वृन्दावनीति च ॥ ३५॥

tvayā vinā ca sarveṣāṃ pūjā ca viphalā bhavet |vṛndāvane vṛkṣarūpā nāmnā vṛndāvanīti ca || 35||

त्वत्पत्रैर्गोपिगोपाश्च पूजयिष्यन्ति माधवम् ।वृक्षाधिदेवीरूपेण सार्धं कृष्णेन सन्ततम् ॥ ३६॥

tvatpatrairgopigopāśca pūjayiṣyanti mādhavam |vṛkṣādhidevīrūpeṇa sārdhaṃ kṛṣṇena santatam || 36||

विहरिष्यसि गोपेन स्वच्छन्दं मद्वरेण च ।इत्येवं वचनं श्रुत्वा सस्मिता हृष्टमानसा ॥ ३७॥

vihariṣyasi gopena svacchandaṃ madvareṇa ca |ityevaṃ vacanaṃ śrutvā sasmitā hṛṣṭamānasā || 37||

प्रणनाम च ब्रह्माणं तं च किञ्चिदुवाच सा ।तुलस्युवाच ।यथा मे द्विभुजे कृष्णे वाञ्छा च श्यामसुन्दरे ॥ ३८॥

praṇanāma ca brahmāṇaṃ taṃ ca kiñciduvāca sā |tulasyuvāca |yathā me dvibhuje kṛṣṇe vāñchā ca śyāmasundare || 38||

सत्यं ब्रवीमि हे तात न तथा च चतुर्भुजे ।अतृप्ताहं च गोविन्दे दैवाच्छृङ्गारभङ्गतः ॥ ३९॥

satyaṃ bravīmi he tāta na tathā ca caturbhuje |atṛptāhaṃ ca govinde daivācchṛṅgārabhaṅgataḥ || 39||

गोविन्दस्यैव वचनात्प्रार्थयामि चतुर्भुजम् ।त्वत्प्रसादेन गोविन्दं पुनरेव सुदुर्लभम् ॥ ४०॥

govindasyaiva vacanātprārthayāmi caturbhujam |tvatprasādena govindaṃ punareva sudurlabham || 40||

ध्रुवमेव लभिष्यामि राधाभीतिं प्रमोचय ।ब्रह्यदेव उवाच ।गृहाण राधिकामन्त्रं ददामि षोडशाक्षरम् ॥ ४१॥

dhruvameva labhiṣyāmi rādhābhītiṃ pramocaya |brahyadeva uvāca |gṛhāṇa rādhikāmantraṃ dadāmi ṣoḍaśākṣaram || 41||

तस्याश्च प्राणतुल्या त्वं मद्वरेण भविष्यसि ।शृङ्गारं युवयोर्गोप्यं न ज्ञास्यति च राधिका ॥ ४२॥

tasyāśca prāṇatulyā tvaṃ madvareṇa bhaviṣyasi |śṛṅgāraṃ yuvayorgopyaṃ na jñāsyati ca rādhikā || 42||

राधासमा त्वं सुभगे गोविन्दस्य भविष्यसि ।इत्येवमुक्त्वा दत्त्वा च देव्या वै षोडशाक्षरम् ॥ ४३॥

rādhāsamā tvaṃ subhage govindasya bhaviṣyasi |ityevamuktvā dattvā ca devyā vai ṣoḍaśākṣaram || 43||

मन्त्रं चैव जगद्धाता स्तोत्रं च कवचं परम् ।सर्वं पूजाविधानं च पुरश्चर्याविधिक्रमम् ॥ ४४॥

mantraṃ caiva jagaddhātā stotraṃ ca kavacaṃ param |sarvaṃ pūjāvidhānaṃ ca puraścaryāvidhikramam || 44||

परां शुभाशिषं चैव पूजां चैव चकार सा ।बभूव सिद्धा सा देवी तत्प्रसादाद्रमा यथा ॥ ४५॥

parāṃ śubhāśiṣaṃ caiva pūjāṃ caiva cakāra sā |babhūva siddhā sā devī tatprasādādramā yathā || 45||

सिद्धं मन्त्रेण तुलसी वरं प्राप यथोदितम् ।बुभुजे च महाभोगं यद्विश्वेषु च दुर्लभम् ॥ ४६॥

siddhaṃ mantreṇa tulasī varaṃ prāpa yathoditam |bubhuje ca mahābhogaṃ yadviśveṣu ca durlabham || 46||

प्रसन्नमनसा देवी तत्याज तपसः क्लमम् ।सिद्धे फले नराणां च दुःखं च सुखमुत्तमम् ॥ ४७॥

prasannamanasā devī tatyāja tapasaḥ klamam |siddhe phale narāṇāṃ ca duḥkhaṃ ca sukhamuttamam || 47||

भुक्त्या पीत्वा च सन्तुष्टा शयनं च चकार सा ।तल्पे मनोरमे तत्र पुष्पचन्दनचर्चिते ॥ ४८॥

bhuktyā pītvā ca santuṣṭā śayanaṃ ca cakāra sā |talpe manorame tatra puṣpacandanacarcite || 48||

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यांसंहितायां नवमस्कन्धे नारायणनारदसंवादेधर्मध्वजसुतातुलस्युपाख्यानवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ ९\।१७॥

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃsaṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvādedharmadhvajasutātulasyupākhyānavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 9\|17||

नारायण उवाच ।तुलसी परितुष्टा च सुष्वाप हृष्टमानसा ।नवयौवनसम्पन्ना वृषध्वजवराङ्गना ॥ १॥

nārāyaṇa uvāca |tulasī parituṣṭā ca suṣvāpa hṛṣṭamānasā |navayauvanasampannā vṛṣadhvajavarāṅganā || 1||