सूत्रोपदेशः Shivena Ribhum Prati Sutropadeshah

श्रुणु पद्मजसम्भूत मत्तः सूत्रविधिक्रमम् ।ज्ञानोत्पादकहेतूनि श्रुतिसाराणि तत्त्वतः ॥ २\।१॥व्यासा मन्वन्तरेषु प्रतियुगजनिताः शाम्भवज्ञानसिद्।ह्ध्यैभस्माभ्यक्तसमस्तगात्रनिवहा रुद्राक्षमालाधराः ।कैलासं समवाप्य शङ्करपदध्यानेन सूत्राण्युमाकान्तात्प्राप्य वितन्वते स्वकधिया प्रामाण्यवादानहो ॥ २\।२॥जिज्ञास्यं ब्रह्म एवेत्यथपदविदितैः साधनप्राप्त्युपायैर्योगैर्योगाद्युपायैर्यमनियममहासाङ्ख्यवेदान्तवाक्यैः ।श्रोतव्यो भगवान्न रूपगुणतो मन्तव्य इत्याह हि वेदोद्बोधदवाक्यहेतुकरणैर्ध्येयः स साक्षात्कृतेः ॥ २\।३॥जन्माद्यस्य यतोऽस्य चित्रजगतो मिथ्यैव तत्कारणंब्रह्म ब्रह्मात्मनैव प्रकृतिपरमदो वर्तमानं विवर्तेत् ।श्रुत्या युक्त्या यतो वा इतिपदघटितो बोधतो वक्ति शम्भुंनाणुः कालविपाककर्मजनितेत्याचोदना वै मृषा ॥ २\।४॥योनिः शास्त्रस्य वेदस्तदुभयमननाद्ब्रह्मणः प्रत्यभिज्ञानिःश्वासाद्वेदजालं शिववरवदनाद्वेधसा प्राप्तमेतत् ।तस्मात्तर्कवितर्ककर्कशधिया नातिक्रमेत्तां धियंस्वाम्नायक्रियया तदप्रकरणे योनिर्महेशो ध्रुवम् ॥ २\।५॥तत्त्वस्यापि समन्वयात्श्रुतिगिरां विश्वेश्वरे चोदनासा चानिर्वचनीयतामुपगता वाचो निवृत्ता इति ।आत्मैवैष इतीव वाक्यसुवृतिर्वृत्तिं विधत्ते धियावेदान्तादिषु एक एव भगवानुक्तो महेशो ध्रुवम् ॥ २\।६॥नासद्वा वीक्षते यज्जडमिति करणैर्गन्धरूपादिहीनंशब्दस्पर्शादिहीनं जगदनुगतमपि तद्ब्रह्म किंरूपमीष्टे ।गौणं चेदपि शब्दतो जगदिदं यन्नामरूपात्मकंतच्चात्राविशदीश्वरोऽर्थवचसा मोक्षस्य निष्ठाक्रमः ॥ २\।७॥हेयत्वावचनाच्च तच्छ्रुतिगिरां स्थूलं प्रदृष्टं भवेद्रूपं नारूपतोऽपि प्रकरणवचनं वा विकारः किलेदम् ।स्वाप्यायादपि तद्वदापि परमानन्दो यदीत्थं परःसामान्याच्च गतेरथाप्यनुभवे विद्योतते शङ्करः ॥ २\।८॥श्रुतत्वाद्वेदान्तप्रतिपदवचः कारणमुमासनाथो नाथानां स च किल न कश्चिज्जनिभवः ।स एवानन्दात्मा श्रुतिकथितकोशादिरहितोविकारप्राचुर्यान्न हि भवति कार्यं च करणम् ॥ २\।९॥तद्धेतुव्यपदेशतोऽपि शिव एवेति चानन्दकृन्मन्त्रैर्वर्णकृतक्रमेण भगवान्सत्याद्यनन्तोच्यते ।नैरन्तर्यानुपपत्तितोऽपि सुखिता चानन्दभेदोऽर्थतःकामाच्चाननुभावतो हृदि भिदा जायेद्भयं संसृतेः ॥ २\।१०॥पुच्छं ब्रह्म प्रतिष्ठितेति वचनाच्छेषी महेशोऽव्ययः ।आकाशान्तरतोऽपि भौतिकहृदाकाशात्मता वाक्यतोब्रह्मैव प्रतिभाति भेदकलने चाकल्पना कल्पतः (नल्पतः)॥ २।११॥

śruṇu padmajasambhūta mattaḥ sūtravidhikramam |jñānotpādakahetūni śrutisārāṇi tattvataḥ || 2\|1||vyāsā manvantareṣu pratiyugajanitāḥ śāmbhavajñānasid|hdhyaibhasmābhyaktasamastagātranivahā rudrākṣamālādharāḥ |kailāsaṃ samavāpya śaṅkarapadadhyānena sūtrāṇyumākāntātprāpya vitanvate svakadhiyā prāmāṇyavādānaho || 2\|2||jijñāsyaṃ brahma evetyathapadaviditaiḥ sādhanaprāptyupāyairyogairyogādyupāyairyamaniyamamahāsāṅkhyavedāntavākyaiḥ |śrotavyo bhagavānna rūpaguṇato mantavya ityāha hi vedodbodhadavākyahetukaraṇairdhyeyaḥ sa sākṣātkṛteḥ || 2\|3||janmādyasya yato'sya citrajagato mithyaiva tatkāraṇaṃbrahma brahmātmanaiva prakṛtiparamado vartamānaṃ vivartet |śrutyā yuktyā yato vā itipadaghaṭito bodhato vakti śambhuṃnāṇuḥ kālavipākakarmajanitetyācodanā vai mṛṣā || 2\|4||yoniḥ śāstrasya vedastadubhayamananādbrahmaṇaḥ pratyabhijñāniḥśvāsādvedajālaṃ śivavaravadanādvedhasā prāptametat |tasmāttarkavitarkakarkaśadhiyā nātikramettāṃ dhiyaṃsvāmnāyakriyayā tadaprakaraṇe yonirmaheśo dhruvam || 2\|5||tattvasyāpi samanvayātśrutigirāṃ viśveśvare codanāsā cānirvacanīyatāmupagatā vāco nivṛttā iti |ātmaivaiṣa itīva vākyasuvṛtirvṛttiṃ vidhatte dhiyāvedāntādiṣu eka eva bhagavānukto maheśo dhruvam || 2\|6||nāsadvā vīkṣate yajjaḍamiti karaṇairgandharūpādihīnaṃśabdasparśādihīnaṃ jagadanugatamapi tadbrahma kiṃrūpamīṣṭe |gauṇaṃ cedapi śabdato jagadidaṃ yannāmarūpātmakaṃtaccātrāviśadīśvaro'rthavacasā mokṣasya niṣṭhākramaḥ || 2\|7||heyatvāvacanācca tacchrutigirāṃ sthūlaṃ pradṛṣṭaṃ bhavedrūpaṃ nārūpato'pi prakaraṇavacanaṃ vā vikāraḥ kiledam |svāpyāyādapi tadvadāpi paramānando yadītthaṃ paraḥsāmānyācca gaterathāpyanubhave vidyotate śaṅkaraḥ || 2\|8||śrutatvādvedāntapratipadavacaḥ kāraṇamumāsanātho nāthānāṃ sa ca kila na kaścijjanibhavaḥ |sa evānandātmā śrutikathitakośādirahitovikāraprācuryānna hi bhavati kāryaṃ ca karaṇam || 2\|9||taddhetuvyapadeśato'pi śiva eveti cānandakṛnmantrairvarṇakṛtakrameṇa bhagavānsatyādyanantocyate |nairantaryānupapattito'pi sukhitā cānandabhedo'rthataḥkāmāccānanubhāvato hṛdi bhidā jāyedbhayaṃ saṃsṛteḥ || 2\|10||pucchaṃ brahma pratiṣṭhiteti vacanāccheṣī maheśo'vyayaḥ |ākāśāntarato'pi bhautikahṛdākāśātmatā vākyatobrahmaiva pratibhāti bhedakalane cākalpanā kalpataḥ (nalpataḥ)|| 2|11||

सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्वा न हि खलु न भेदः परशिवेअतोत्थानं द्वैते न भवति परे वै विलयने ।तदर्हं यत्सूक्ष्मं जगदिदमनाकारमरसंन गन्धं न स्पर्शं भवति परमेशे विलसितम् ॥ २\।१२॥अधीनञ्चार्थं तद्भवति पुनरेवेक्षणपरंस्वतन्त्रेच्छा शम्भोर्न खलु करणं कार्यमपि न ॥ २\।१३॥ज्ञेयत्वावचनाच्च शङ्कर परानन्दे प्रमोदास्पदेप्रज्ञानं न हि कारणं प्रकृतिकं प्रश्नत्रयस्यार्थवत् ।न विज्ञेयं देहप्रविलयशतोत्थानगणनास मृत्योर्मृत्युस्तद्भवति किल भेदेन जगतः ॥ २\।१४॥महद्वच्चाणीयो भवति च समो लोकसदृशातथा ज्योतिस्त्वेकं प्रकरणपरं कल्पितवतः ।न सङ्ख्याभेदेन त्रिभुवनविभवादतिकरंस्वभावोऽयं शश्वन्मुखरयति मोदाय जगताम् ॥ २\।१५॥प्राणादुद्गतपञ्चसङ्ख्यजनिता तद्वस्त्रिवच्च श्रुतंतच्छ्रोत्रं मनसो न सिद्धपरमानन्दैकजन्यं महः ।ज्योतिष्कारणदर्शिते च करणे सत्ता सदित्यन्वहंचाकर्षा भवति प्रकर्षजनिते त्वत्तीति वाक्योत्तरम् ॥ २\।१६॥जाग्रत्त्वावचनेन जीवजगतोर्भेदः कथं कथ्यतेलिङ्गं प्राणगतं न चेश्वरपरं ज्योतिः किलैक्यप्रदम् ।अन्यार्थत्वविवेकतोऽर्थगतिकं चाकल्पयद्वाक्यतः ।प्रज्ञामित्यपरः क्रमस्थितिरसावन्यो वदन्तं मृषा ॥ २\।१७॥प्रकृत्यैवं सिद्धं भवति परमानन्दविधुरंअभिध्योपादेशाद्भवति उभयाम्नायवचनैः ।भवत्यात्मा कर्ता कृतिविरहितो योनिरपि चप्रतिष्ठा निष्ठा च त्रिभुवनगुरुः प्रेमसदनः ॥ २\।१८॥अभिध्योपादेशात्स बहु भवदीक्षादिवशतःसमासा(भो)चोभाभ्यां प्रकृतिजसमाम्नायवचनात् ।अतो ह्यात्मा शुद्धः प्रकृतिपरिणामेन जगतांमृदीव व्यापारो भवति परिणामेषु च शिवः ॥ २\।१९॥आनन्दाभ्यासयोगाद्विकृतजगदानन्दजगतोअतो हेतोर्धर्मो न भवति शिवः कारणपरः ।हिरण्यात्माऽऽदित्येऽक्षिणि उदेतीह भगवान्नतेश्चाधाराणां श्रवणवचनैर्गोपितधियः ॥ २\।२०॥भेदादिव्यपदेशतोऽस्ति भगवानन्यो भवेत्किन्ततःआकाशादिशरीरलिङ्गनियमाद्व्याप्यं हि सर्वं ततः ।तज्ज्योतिः परमं महेश्वरमुमाकान्ताख्यशान्तं महोवेदान्तेषु नितान्तवाक्यकलने छन्दोऽभिधानादपि ॥ २\।२१॥भूतादिव्यपदेशतोऽपि भगवत्यस्मिन्महेशे ध्रुवंयस्माद्भूतवराणि जायत इति श्रुत्याऽस्य लेशांशतः ।विश्वं विश्वपतेरभूत्तदुभयं प्रामाण्यतो दर्शनात्प्राणस्यानुगमात्स एव भगवान्नान्यः पथा विद्यते ॥ २\।२२॥न वक्तुश्चात्मा वै स खलु शिवभूमादिविहितःतथैवायुर्देहे अरनिवहवच्चक्रगमहो ।अदृश्यो ह्यात्मा वै स हि सुदृशतः शास्त्रनिवहैःशिवो देवो वामो मुनिरपि च सार्वात्म्यमभजत् ॥ २\।२३॥प्रसिद्धिः सर्वत्र श्रुतिषु विधिवाक्यैर्भगवतोमहाभूतैर्जातं जगदिति च तज्जादिवचनैः ।अतोऽणीयाञ्ज्यायानपि द्विविधभेदव्यपगताविवक्षा नोऽस्तीति प्रथयति गुणैरेव हि शिवः ॥ २\।२४॥सम्भोगप्राप्तिरेव प्रकटजगतः कारणतयासदा व्योमैवेत्थं भवति हृदये सर्वजगताम् ।अतोऽत्ता वै शर्वश्चरमचरभूतं जगदिदंमहामृत्युर्देशो भवति शिखरन्नाद इति च ॥ २\।२५॥प्रकरणवचनेन वेदजाते भगवति भवनाशने महेशे ।प्रविशति शिव एव भोगभोक्तृनियमनदर्शनतो हि वाक्यजातम् ॥ २\।२६॥विशेषणैः शङ्करमेव नित्यं द्विधा वदत्येवमुपाधियोगात् ।अतोऽन्तरा वाक्यपदैः समर्थितः स्थानादियोगैर्भगवानुमापतिः ॥ २\।२७॥सुखाभिधानात्सुखमेव शम्भुः कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति श्रुतीरितः ।श्रुतोपवाक्योपनिषत्प्रचोदितः गतिं प्रपद्येत बुधोऽपि विद्यया ॥ २\।२८॥अनवस्थितितोऽपि नेतरो भगवानेव स चक्षुषि प्रबुध्येत् ।भयभीताः खलु यस्य सोमसूर्यानलवाय्वम्बुजसम्भवा भ्रमन्ति ॥ २\।२९॥अन्तर्यामितयैव लोकमखिलं जानात्युमायाः पतिः ।भूतेष्वन्तरगोऽपि भूतनिवहा नो जानते शङ्करम् ॥ २\।३०॥न तत्स्मृत्या धर्मैरभिलषणतो भेदविधुरंन शारीरं भेदे (भेद) भवति अगजानायकवरे ।अदृश्यत्वाद्धर्मैर्न खलु भगवानन्यदिति चपरादादित्यं चामतिरपि च भेदप्रकलने ॥ २\।३१॥भेदादेश्च विशेषणं परशिवे रूपं न नाम प्रभा ।भावो वा भवति प्रभाविरहितं ब्रह्मात्मना चाह तत् ॥ २\।३२॥स्मृतं मानं शम्भौ भगवति च तत्साधनतयाप्यतोदैवं भूतं न भवति च साक्षात्परशिवे ।अभिव्यक्ती चान्यः स्मृतिमपि तथाऽन्योऽपि मनुते तथासम्पत्तिर्वै भुवि भवति किं शम्भुकलने ॥ २\।३३॥यं मुक्तिव्यपदेशतः श्रुतिशिखाशाखाशतैः कल्पितेभिद्येद्ग्रन्थिरपि प्रकीर्णवचनात्साक्ष्येव बाह्यान्तरा ।शब्दो ब्रह्मतयैव न प्रभवते प्राणप्रभेदेन चतच्चाप्युत्क्रमणस्थितिश्च विलये भुङ्क्तेऽप्यसौ (भुङ्क्त्येऽप्यसौ) शङ्करः ॥ २\।३४॥तं भूमा सम्प्रसादाच्छिवमजरमात्मानमधुनाशृणोतीक्षेद्वापि क्षणमपि तथान्यं न मनुते ।तथा धर्मापत्तिर्भवति परमाकाशजनितंप्रशस्तं व्यावृत्तं दहरमपि दध्याद्यपदिशत् ॥ २\।३५॥अलिङ्गं लिङ्गस्थं वदति विधिवाक्यैः श्रुतिरियंधृतेराकाशाख्यं महिमनि प्रसिद्धेर्विमृशता ।अतो मर्शान्नायं भवति भवभावात्मकतयाशिवाविर्भावो वा भवति च निरूपे गतधियाम् ॥ २\।३६॥परामर्शे चान्यद्भवति दहरं किं श्रुतिवचोनिरुक्तं चाल्पं यत्त्वनुकृति तदीयेऽह्नि महसा ।विभातीदं शश्वत्प्रमतिवरशब्दैः श्रुतिभवैः ॥ २\।३७॥यो व्यापकोऽपि भगवान्पुरुषोऽन्तरात्मा ।वालाग्रमात्रहृदये किमु सन्निविष्टः ॥ २\।३८॥प्रत्यक्षानुभवप्रमाणपरमं वाक्यं किलैकार्थदंमानेनापि च सम्भवाभ्रमपरो वर्णं तथैवाह हि ।शब्दञ्चापि तथैव नित्यमपि तत्साम्यानुपत्तिक्रियामध्वादिष्वनधीकृतोऽपि पुरुषो ज्योतिष्यभावो (ज्योतिष्ट्रभावो) भवेत् ॥ २\।३९॥भावञ्चापि शुगस्य तच्छ्रवणतो जात्यन्तरासम्भवात्संस्काराधिकृतोऽपि शङ्करपदं ये वक्तुकामा (यो वक्तुकामो) मनाक् ।ज्योतिर्दर्शनतः प्रसादपरमादस्माच्छरीरात्परञ्ज्योतिश्चाभिनिविश्य व्योम परमानन्दम्परं विन्दति ॥ २\।४०॥स्मृतीनां वादोऽत्र श्रुतिविभवदोषान्यवचसास एवात्मा दोषैर्विगतमतिकायः परशिवः ।स विश्वं विश्वात्मा भवति स हि विश्वाधिकतयासमस्तेषु प्रोतो भवति स हि कार्येषु करणम् ॥ २\।४१॥प्रधानानान्तेषां भवति इतरेषामनुपमोऽप्यलब्धोऽप्यात्मायं श्रुतिशिरसि चोक्तोऽणुरहितः ।स दृश्योऽचिन्त्यात्मा भवति वरकार्येषु करणंअसद्वा सद्वा सोऽप्यसदिति न दृष्टान्तवशगम् ॥ २\।४२॥असङ्गो लक्षण्यः स भवति हि पञ्चस्वपि मुधाअभीमानोद्देशादनुगतिरथाक्षादिरहितः ।स्वपक्षादौ दोषाश्रुतिरपि न ईष्टे परमतंत्वनिर्मोक्षो भूयादनुमितिकुतर्कैर्न हि भवेत् ॥ २\।४३॥भोक्त्रापत्तेरपि विषयतो लोकवेदार्थवादो नैनंशास्ति प्रभुमतिपरं वाचि वारम्भणेभ्यः (वा विचारम्भणेभ्यः) ।भोक्ता भोगविलक्षणो हि भगवान् भावोऽपि लब्धो भवेत्सत्त्वाच्चापि परस्य कार्यविवशं सद्वाक्यवादान्वयात् ॥ २\।४४॥युक्तेः शब्दान्तराच्चासदिति न हि कार्यं च करणंप्रमाणैर्युक्त्या वा न भवति विशेषेण मनसा ।परः प्राणोद्देशाद्धितकरणदोषाभिधधियातथाश्माद्या दिव्या ??? द्योतन्ति देवा दिवि ॥ २\।४५॥प्रसक्तिर्वा कृत्स्ना श्रुतिवरबलादात्मनि चिरंस्वपक्षे दोषाणां प्रभवति च सर्वादिसुदृशा ।विकाराणां भेदो न भवति वियोज्यो गुणधियांअतो लोके लीलापरविषमनैर्घृण्यविधुरम् ॥ २\।४६॥स कर्मारम्भाद्वा उपलभति यद्येति च परंसर्वैर्धर्मपदैरयुक्तवचनापत्तेः प्रवृत्तेर्भवेत् ।भूतानां गतिशोपयुज्यपयसि क्षारं यथा नोपयुकवस्थानं नैव प्रभवतितृणेषूद्यतमतेस्तथाभावात्पुंसि प्रकटयति कार्यं च करणम् ॥ २\।४७॥अङ्गित्वानुपपत्तितोऽप्यनुमितो शक्तिज्ञहीनं जगत्प्रतिषिद्धे सिद्धे प्रसभमिति मौनं हि शरणम् ।महद्दीर्घं ह्रस्वमुभयमपि कर्मैव करणे तथासाम्ये स्थित्या प्रभवति स्वभावाच्च नियतम् ॥ २\।४८॥न स्थानतोऽपि श्रुतिलिङ्गसमन्वयेनप्रकाशवैयर्थ्यमतो हि मात्रा ।सूर्योपमा प्रभवतित्वतथा उदत्वा (सूर्योपमा प्रभति चत्वतथाम्बुदत्वा)त्तद्दर्शनाच्च नियतं प्रतिबिम्बरूपम् ॥ २\।४९॥तदव्यक्तं न ततो लिङ्गमेतत्तथोभयव्यपदेशाच्च तेजः ।प्रतिषेधाच्च परमः सेतुरीशः सामान्यतः स्थानविशेषबुद्।ह्ध्या ॥ २\।५०॥विशेषतश्चोपपत्तेस्तथान्यदतः फलञ्चोपपद्येत यस्मात् ।महेश्वराच्छ्रुतिभिश्चोदितं यद्धर्मं परे चेश्वरं चेति चान्ये ।न कर्मवच्चेश्वरे भेदधीर्नः ॥ २\।५१॥भेदान्न चेति परतः परमार्थदृष्ट्या स्वाध्यायभेदादुपसंहारभेदः ।अथान्यथात्वं वचसोऽसौ वरीयान्संज्ञातश्चेद्व्याप्तिरेव प्रमाणम् ॥ २\।५२॥सर्वत्राभेदादनयोस्तथान्यत्प्राधान्यमानन्दमयः शिरस्त्वम् ।तथेतरे त्वर्थसामान्ययोगात्प्रयोजनाभावतयाऽप्ययाय ते ॥ २\।५३॥शब्दात्तथा ह्यात्मगृहीतिरुत्तरात्तथान्वयादितराख्यानपूर्वम् ।अशब्दत्वादेवमेतत्समानमेवञ्च संविद्वचनाविशेषात् ॥ २\।५४॥तद्दर्शनात्सम्भृतञ्चैवमेषोऽनाम्नायाद्वेद्यभेदात्परेति ।गतेरर्थादुपपन्नार्थलोके शब्दानुमानैः सगुणोऽव्ययात्मा ॥ २\।५५॥यथाधिकारं स्थितिरेव चान्तरा (तथात्मनः) तत्रैव भेदाद्विशिषन्हीतरवत् ।अन्यत्तथा सत्यकृत्या तथैके कामादिरत्रायतनेषु चादरात् ॥ २\।५६॥उपस्थिते तद्वचनात्तथाग्नेः संलोप एवाग्निभवः प्रदाने ।अतोऽन्यचिन्तार्थभेदलिङ्गं बलीयः क्रिया परं चासमानाच्च दृष्टेः ॥ २\।५७॥श्रुतेर्बलादनुबन्धेमखे वै भावापत्तिश्चात्मनश्चैक एव ।तद्भावभावदुपलब्धिरीशे सद्भावभावादनुभावतश्च ॥ २\।५८॥अङ्गावबद्धा हि तथैव मन्त्रतो भूम्नः क्रतोर्जायते दर्शनेन ॥ २\।५९॥रूपादेश्च विपर्ययेण तु दृशा दोषोभयत्राप्ययंअग्राह्याः सकलानपेक्ष्यकरणं प्राधान्यवादेन हि ।तत्प्राप्तिः समुदायकेऽपि इतरे प्रत्यायिकेनापि यद्विद्याऽविद्या असति बलतो धुर्यमार्याभिशंसी ॥ २\।६०॥दोषोभयोरपि तदा स्वगमोऽभ्युपेया ।स्मृत्या सतो दृशि उदासीनवद्भजेत ॥ २\।६१॥नाभावादुपलब्धितोऽपि भगवद्वैधर्म्यस्वन्यादिवतद्भावेनाप्युपलब्धिरीशितुरहो सा वै क्षणं कल्प्यते ।सर्वार्थानुपपत्तितोऽपि भगवत्येकाद्वितीये पुनः ।कार्त्स्न्येनात्मनि नो विकारकलनं नित्यं पतेर्धर्मतः ॥ २\।६२॥सम्बन्धानुपपत्तितोऽपि समधिष्ठानोपपत्तेरपितच्चैवाकरणं च भोगविधुरं त्वं तत्त्वसर्वज्ञता ।उत्पत्तेरपि कर्तुरेव कारणतया विज्ञानभावो यदि??? निषेधप्रतिपत्तितोऽपि मरुतश्चाकाशतः प्राणतः ॥ २\।६३॥अस्तित्वं तदपीति गौणपरता वाक्येषु भिन्ना क्रियाकार्यद्रव्यसमन्वयायकरणं शब्दाच्च ब्रह्मैव तत् ।शब्देभ्योऽप्यमतं श्रुतं भवति तज्ज्ञानं परं शाम्भवंयावल्लोकविभागकल्पनवशाद्भूतक्रमात्सर्जति ॥ २\।६४॥तस्यासम्भवतो भवेज्जगदिदं तेजःप्रसूतं श्रुतिः ।चापः क्ष्मा मरुदेव खात्मकथयन्तल्लिङ्गसंज्ञानतः ॥ २\।६५॥विपर्ययेण क्रमतोऽन्तरा हि विज्ञानमानक्रमतो विशेषात् ।न चात्मनः कारणताविपर्यश्चराचरव्यापकतो हि भावैः ॥ २\।६६॥नात्मा श्रुतो नित्यताशक्तियोगान्नानेव भासत्यविकल्पको हि ।संज्ञान एवात्र (सन्तान एवात्र) गतागतानां स्वात्मानं चोत्तरणेनाणुरेव ॥ २\।६७॥स्वशब्दोन्मानाभ्यां सुखयति सदानन्दनतनुंविरोधश्चान्द्रोपद्रव इव सदात्मा निखिलगः ।गुणादालोकेषु व्यतिकरवतो गन्धवहतःपरो दृष्टो ह्यात्मा व्यपदिशति प्रज्ञानुभवतः ॥ २\।६८॥यावच्चात्मा नैवा दृश्येत दोषैः पुंस्त्वादिवत्त्वसतो व्यक्तियोगात् ।मनोऽन्यत्रायदि कार्येषु गौणं विमुखः कर्ताशाश्वतो विहरति उपादानवशतः ॥ २\।६९॥अस्यात्मव्यपदेशतः श्रुतिरियं कर्तृत्ववादं वदतुपालब्धुं शक्तेर्विपरति समाध्या (विपर्ये समाध्या) क्षुभितया ।परात्तत्तु श्रुत्याप्यनुकृति सुरत्वक्षुभितया (सुयत्नक्षुभितया)परो मन्त्रो वर्णैर्भगवति अनुज्ञापरिहरौ ।तनोः सम्बन्धेन प्रविशति परं ज्योतिकलने ॥ २\।७०॥आसन्नतेव्यतिकरं पररूपभेदे आभास एव सुदृशा नियतो नियम्यात् ।आकाशवत्सर्वगतोऽव्ययात्मा आसन्धिभेदात्प्रतिदेशभावात् ॥ २\।७१॥तथा प्राणो गौणः प्रकृतिविधिपूर्वार्थकलनादघस्तोये सृत्यः प्रथितगतिशेषेण कथितः ।हस्तादयस्त्वणवः प्राणवायोः चक्षुस्तथा करणत्वान्न दोषः ॥ २\।७२॥यः पञ्चवृत्तिर्मनवच्च दृश्यते तथाणुतो ज्योतिरसुश्च खानि ।भेदश्रुतेर्लक्षणविप्रयोगादात्मादिभेदे तु विशेष वादः ॥ २\।७३॥आत्मैकत्वात्प्राणगतेश्च वह्नेः ते जागतीवाश्रुतत्त्वान्न चेष्टा ।भोक्तुर्न चात्मन्यविदीकृता ये ते धूममार्गेण किल प्रयान्ति ॥ २\।७४॥चरणादिति चान्यकल्पनां स्मरन्ति सप्तैव गतिप्ररोहात् ।व्यापारवैधुर्यसमूहविद्या ते कर्मणैवेह तृतीयलब्धाम् ॥ २\।७५॥तद्दर्शनन्तद्गदतोऽप्यविद्या सव्योपपत्तेरुत दौविशेषात् ।चिरन्तपः शुद्धिरतो विशेषात्ते स्थावरे चाविशेषार्थवादः ॥ २\।७६॥सन्ध्यांशसृष्ट्या किल निर्ममे जगत्पुत्रेषु मायामयतोऽव्ययात्मा ।कृत्स्नं मायामयं तज्जगदिदमसतो नामरूपं तु जातम् ।जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितोऽपि परमानन्दम्तिरोधानकृत् ॥ २\।७७॥देहयोगाथ्रसते वर्धते यः तत्रैवान्यत्पश्यते सोऽथ बोधात् ।स शोशुचानस्मृतिशब्दबोधः ॥ २\।७८॥नानाशब्दादिभेदात्फलविविधमहाकर्मवैचित्र्ययोगादीष्टेतां गुणधारणां श्रुतिहितां तद्दर्शनोद्बोधतः ।तद्दर्शनात्सिद्धित एव सिद्।ह्ध्यते आचारयोगादृततच्छ्रुतेश्च ॥ २\।७९॥वाचा समारम्भणतो नियामतः तस्याधिकाप्रात्वकस्योपदेशात् ।तुल्यन्दृशा सर्वतः स्याद्विभागः अध्यापयात्रान्नविशेषतस्तु ते ॥ २\।८०॥कामोपमर्देन तदूर्ध्वरेतसा विमर्शतो याति स्वतत्त्वतोऽन्यः ।अनुष्ठेयं चान्यत्श्रुतिशिरसि निष्ठाभ्रमवशात् ।विधिस्तुत्या भावम्प्रवदति रथाग्नेराधानमनुवदति ज्ञानाङ्गमपि च ॥ २\।८१॥प्राणात्यये वापि समन्तथान्नमबाधतः स्मृतितः कामकारे ।विहिताश्रमकर्मतः सहैव कार्यात्तथोभयोर्लिङ्गभङ्गं च दर्शयेत् ॥ २\।८२॥तथान्तरा चापि स्मृतेर्विशेषतः ज्यायोऽपि लिङ्गाभयभावनाधिका ।सैवाधिकारादर्शनात्तदुक्तमाचारतः स्वामिन ईज्यवृत्त्या ॥ २\।८३॥स्मृते ऋत्विक्सहकार्यं च कृत्स्नम् ।तन्मौनवाचा वचनेन कुर्वन्तदैहिकम्तदवस्थाधृतेश्च ॥ २\।८४॥आवृत्त्याप्यसकृत्तथोपदिशति ह्यात्मन्नुपागच्छतिग्राहं याति च शास्त्रतो प्रतीककलनात्सा ब्रह्मदृष्टिर्प्रभोः ।आदित्यादिकृतीषु तथा सतीरपि कर्माङ्गताध्यानतःतस्माच्चास्थिरतां स्मरन्ति च पुनर्यत्रैव तत्र श्रुता ॥ २\।८५॥आप्रायणात्तत्र दृष्टं हि यत्र तत्रागमात्पूर्वयोऽश्लेषनाशौ ।तथेतरस्यापि पतेदसंसृतौ अनारब्धाग्निहोत्रादिकार्ये ॥ २\।८६॥अतोऽन्येषामुभयोर्यत्र योगाद्विद्याभोगेन वाङ्मनसी दर्शनाच्च ।सर्वाण्यनुमनसा प्राण एव सोऽध्यक्षेत उपदर्शेन कच्चित् ॥ २\।८७॥समानवृत्त्या क्रमते चासु वृत्त्या संसारतो व्यपदेशोपपत्तेः ।सूक्ष्मप्रमाणोपमर्दोपलब्धस्थितिश्च तथोपपत्तेरेष ऊष्मा रसैके ॥ २\।८८॥अत्र स्मर्यनानुपरताविधिवाक्यसिद्धेर्वैयासकिर्मुनिरेषोव्ययात्मा ।अविभागो वचनाद्धार्द एव रश्म्यनुसारी निशितो दक्षिणायने ।योगिनः प्रतिसृतैस्तथार्चिराद्वायुमद्घटितो वरुणेन ॥ २\।८९॥अतिवाहिकविधेस्तदलिङ्गात्तद्वदत्रोभयोरपि सिद्धिः ।तद्वैतेन गतिरप्युपावृतो विशेषसामीप्यसकार्यहेतौ ॥ २\।९०॥स्मृतिस्तथाऽन्योऽपि च दर्शनेन काये तथा प्रतिपत्तिप्रतीकः ।विशेषदृष्ट्या सम्पदाविर्भवेन स्वेनांशत्वान्मुक्तिविज्ञानतो हि ॥ २\।९१॥आत्मप्रकाशादविभागेन दृष्टः तद्ब्रह्मणोऽन्यद्द्युतितन्मात्रतोऽन्यः ।उपन्यासादन्यसङ्कल्पभूत्या रथवान्योऽप्युथाह ॥ २\।९२॥भावमन्यो उभयं न स्वभावा भावे सम्पत्तिरेवं (भावे स्वाप्यसम्पत्तिरेवं) जगत्स्यात् ।प्रत्यक्षेणोपदेशात्स्थितिरपि जगतो (स्थितिरविनृषरावर्ति) व्यक्तिभावादुपासाभेदाभासस्थितिरविकारावर्तिरिति च ॥ २\।९३॥तथा दृष्टेर्द्रष्टुर्विपरीतदृष्टेः श्रुतिवशात्तथाबुद्धेर्बोद्धा भवति अनुमानेन हि बुधः ।भोगे सामान्यलिङ्गाच्छिवभजनभवे मान्यमनसाअनावृत्तिः शब्दो भवति विधिवाक्येन नियतम् ॥ २\।९४॥तवोक्तः सूत्राणां विधिरपि च सामान्यमुभयप्रकृष्ट श्रुत्यैव प्रभवति महानन्दसदने ॥ २\।९५॥॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते शिवेन ऋभुं प्रति सूत्रोपदेशः सम्पूर्णः ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । शङ्कराख्यः षष्ठांशः । अध्यायः २ । १९५॥

suṣuptyutkrāntyorvā na hi khalu na bhedaḥ paraśiveatotthānaṃ dvaite na bhavati pare vai vilayane |tadarhaṃ yatsūkṣmaṃ jagadidamanākāramarasaṃna gandhaṃ na sparśaṃ bhavati parameśe vilasitam || 2\|12||adhīnañcārthaṃ tadbhavati punarevekṣaṇaparaṃsvatantrecchā śambhorna khalu karaṇaṃ kāryamapi na || 2\|13||jñeyatvāvacanācca śaṅkara parānande pramodāspadeprajñānaṃ na hi kāraṇaṃ prakṛtikaṃ praśnatrayasyārthavat |na vijñeyaṃ dehapravilayaśatotthānagaṇanāsa mṛtyormṛtyustadbhavati kila bhedena jagataḥ || 2\|14||mahadvaccāṇīyo bhavati ca samo lokasadṛśātathā jyotistvekaṃ prakaraṇaparaṃ kalpitavataḥ |na saṅkhyābhedena tribhuvanavibhavādatikaraṃsvabhāvo'yaṃ śaśvanmukharayati modāya jagatām || 2\|15||prāṇādudgatapañcasaṅkhyajanitā tadvastrivacca śrutaṃtacchrotraṃ manaso na siddhaparamānandaikajanyaṃ mahaḥ |jyotiṣkāraṇadarśite ca karaṇe sattā sadityanvahaṃcākarṣā bhavati prakarṣajanite tvattīti vākyottaram || 2\|16||jāgrattvāvacanena jīvajagatorbhedaḥ kathaṃ kathyateliṅgaṃ prāṇagataṃ na ceśvaraparaṃ jyotiḥ kilaikyapradam |anyārthatvavivekato'rthagatikaṃ cākalpayadvākyataḥ |prajñāmityaparaḥ kramasthitirasāvanyo vadantaṃ mṛṣā || 2\|17||prakṛtyaivaṃ siddhaṃ bhavati paramānandavidhuraṃabhidhyopādeśādbhavati ubhayāmnāyavacanaiḥ |bhavatyātmā kartā kṛtivirahito yonirapi capratiṣṭhā niṣṭhā ca tribhuvanaguruḥ premasadanaḥ || 2\|18||abhidhyopādeśātsa bahu bhavadīkṣādivaśataḥsamāsā(bho)cobhābhyāṃ prakṛtijasamāmnāyavacanāt |ato hyātmā śuddhaḥ prakṛtipariṇāmena jagatāṃmṛdīva vyāpāro bhavati pariṇāmeṣu ca śivaḥ || 2\|19||ānandābhyāsayogādvikṛtajagadānandajagatoato hetordharmo na bhavati śivaḥ kāraṇaparaḥ |hiraṇyātmā''ditye'kṣiṇi udetīha bhagavānnateścādhārāṇāṃ śravaṇavacanairgopitadhiyaḥ || 2\|20||bhedādivyapadeśato'sti bhagavānanyo bhavetkintataḥākāśādiśarīraliṅganiyamādvyāpyaṃ hi sarvaṃ tataḥ |tajjyotiḥ paramaṃ maheśvaramumākāntākhyaśāntaṃ mahovedānteṣu nitāntavākyakalane chando'bhidhānādapi || 2\|21||bhūtādivyapadeśato'pi bhagavatyasminmaheśe dhruvaṃyasmādbhūtavarāṇi jāyata iti śrutyā'sya leśāṃśataḥ |viśvaṃ viśvapaterabhūttadubhayaṃ prāmāṇyato darśanātprāṇasyānugamātsa eva bhagavānnānyaḥ pathā vidyate || 2\|22||na vaktuścātmā vai sa khalu śivabhūmādivihitaḥtathaivāyurdehe aranivahavaccakragamaho |adṛśyo hyātmā vai sa hi sudṛśataḥ śāstranivahaiḥśivo devo vāmo munirapi ca sārvātmyamabhajat || 2\|23||prasiddhiḥ sarvatra śrutiṣu vidhivākyairbhagavatomahābhūtairjātaṃ jagaditi ca tajjādivacanaiḥ |ato'ṇīyāñjyāyānapi dvividhabhedavyapagatāvivakṣā no'stīti prathayati guṇaireva hi śivaḥ || 2\|24||sambhogaprāptireva prakaṭajagataḥ kāraṇatayāsadā vyomaivetthaṃ bhavati hṛdaye sarvajagatām |ato'ttā vai śarvaścaramacarabhūtaṃ jagadidaṃmahāmṛtyurdeśo bhavati śikharannāda iti ca || 2\|25||prakaraṇavacanena vedajāte bhagavati bhavanāśane maheśe |praviśati śiva eva bhogabhoktṛniyamanadarśanato hi vākyajātam || 2\|26||viśeṣaṇaiḥ śaṅkarameva nityaṃ dvidhā vadatyevamupādhiyogāt |ato'ntarā vākyapadaiḥ samarthitaḥ sthānādiyogairbhagavānumāpatiḥ || 2\|27||sukhābhidhānātsukhameva śambhuḥ kaṃ brahma khaṃ brahma iti śrutīritaḥ |śrutopavākyopaniṣatpracoditaḥ gatiṃ prapadyeta budho'pi vidyayā || 2\|28||anavasthitito'pi netaro bhagavāneva sa cakṣuṣi prabudhyet |bhayabhītāḥ khalu yasya somasūryānalavāyvambujasambhavā bhramanti || 2\|29||antaryāmitayaiva lokamakhilaṃ jānātyumāyāḥ patiḥ |bhūteṣvantarago'pi bhūtanivahā no jānate śaṅkaram || 2\|30||na tatsmṛtyā dharmairabhilaṣaṇato bhedavidhuraṃna śārīraṃ bhede (bheda) bhavati agajānāyakavare |adṛśyatvāddharmairna khalu bhagavānanyaditi caparādādityaṃ cāmatirapi ca bhedaprakalane || 2\|31||bhedādeśca viśeṣaṇaṃ paraśive rūpaṃ na nāma prabhā |bhāvo vā bhavati prabhāvirahitaṃ brahmātmanā cāha tat || 2\|32||smṛtaṃ mānaṃ śambhau bhagavati ca tatsādhanatayāpyatodaivaṃ bhūtaṃ na bhavati ca sākṣātparaśive |abhivyaktī cānyaḥ smṛtimapi tathā'nyo'pi manute tathāsampattirvai bhuvi bhavati kiṃ śambhukalane || 2\|33||yaṃ muktivyapadeśataḥ śrutiśikhāśākhāśataiḥ kalpitebhidyedgranthirapi prakīrṇavacanātsākṣyeva bāhyāntarā |śabdo brahmatayaiva na prabhavate prāṇaprabhedena cataccāpyutkramaṇasthitiśca vilaye bhuṅkte'pyasau (bhuṅktye'pyasau) śaṅkaraḥ || 2\|34||taṃ bhūmā samprasādācchivamajaramātmānamadhunāśṛṇotīkṣedvāpi kṣaṇamapi tathānyaṃ na manute |tathā dharmāpattirbhavati paramākāśajanitaṃpraśastaṃ vyāvṛttaṃ daharamapi dadhyādyapadiśat || 2\|35||aliṅgaṃ liṅgasthaṃ vadati vidhivākyaiḥ śrutiriyaṃdhṛterākāśākhyaṃ mahimani prasiddhervimṛśatā |ato marśānnāyaṃ bhavati bhavabhāvātmakatayāśivāvirbhāvo vā bhavati ca nirūpe gatadhiyām || 2\|36||parāmarśe cānyadbhavati daharaṃ kiṃ śrutivaconiruktaṃ cālpaṃ yattvanukṛti tadīye'hni mahasā |vibhātīdaṃ śaśvatpramativaraśabdaiḥ śrutibhavaiḥ || 2\|37||yo vyāpako'pi bhagavānpuruṣo'ntarātmā |vālāgramātrahṛdaye kimu sanniviṣṭaḥ || 2\|38||pratyakṣānubhavapramāṇaparamaṃ vākyaṃ kilaikārthadaṃmānenāpi ca sambhavābhramaparo varṇaṃ tathaivāha hi |śabdañcāpi tathaiva nityamapi tatsāmyānupattikriyāmadhvādiṣvanadhīkṛto'pi puruṣo jyotiṣyabhāvo (jyotiṣṭrabhāvo) bhavet || 2\|39||bhāvañcāpi śugasya tacchravaṇato jātyantarāsambhavātsaṃskārādhikṛto'pi śaṅkarapadaṃ ye vaktukāmā (yo vaktukāmo) manāk |jyotirdarśanataḥ prasādaparamādasmāccharīrātparañjyotiścābhiniviśya vyoma paramānandamparaṃ vindati || 2\|40||smṛtīnāṃ vādo'tra śrutivibhavadoṣānyavacasāsa evātmā doṣairvigatamatikāyaḥ paraśivaḥ |sa viśvaṃ viśvātmā bhavati sa hi viśvādhikatayāsamasteṣu proto bhavati sa hi kāryeṣu karaṇam || 2\|41||pradhānānānteṣāṃ bhavati itareṣāmanupamo'pyalabdho'pyātmāyaṃ śrutiśirasi cokto'ṇurahitaḥ |sa dṛśyo'cintyātmā bhavati varakāryeṣu karaṇaṃasadvā sadvā so'pyasaditi na dṛṣṭāntavaśagam || 2\|42||asaṅgo lakṣaṇyaḥ sa bhavati hi pañcasvapi mudhāabhīmānoddeśādanugatirathākṣādirahitaḥ |svapakṣādau doṣāśrutirapi na īṣṭe paramataṃtvanirmokṣo bhūyādanumitikutarkairna hi bhavet || 2\|43||bhoktrāpatterapi viṣayato lokavedārthavādo nainaṃśāsti prabhumatiparaṃ vāci vārambhaṇebhyaḥ (vā vicārambhaṇebhyaḥ) |bhoktā bhogavilakṣaṇo hi bhagavān bhāvo'pi labdho bhavetsattvāccāpi parasya kāryavivaśaṃ sadvākyavādānvayāt || 2\|44||yukteḥ śabdāntarāccāsaditi na hi kāryaṃ ca karaṇaṃpramāṇairyuktyā vā na bhavati viśeṣeṇa manasā |paraḥ prāṇoddeśāddhitakaraṇadoṣābhidhadhiyātathāśmādyā divyā ??? dyotanti devā divi || 2\|45||prasaktirvā kṛtsnā śrutivarabalādātmani ciraṃsvapakṣe doṣāṇāṃ prabhavati ca sarvādisudṛśā |vikārāṇāṃ bhedo na bhavati viyojyo guṇadhiyāṃato loke līlāparaviṣamanairghṛṇyavidhuram || 2\|46||sa karmārambhādvā upalabhati yadyeti ca paraṃsarvairdharmapadairayuktavacanāpatteḥ pravṛtterbhavet |bhūtānāṃ gatiśopayujyapayasi kṣāraṃ yathā nopayukavasthānaṃ naiva prabhavatitṛṇeṣūdyatamatestathābhāvātpuṃsi prakaṭayati kāryaṃ ca karaṇam || 2\|47||aṅgitvānupapattito'pyanumito śaktijñahīnaṃ jagatpratiṣiddhe siddhe prasabhamiti maunaṃ hi śaraṇam |mahaddīrghaṃ hrasvamubhayamapi karmaiva karaṇe tathāsāmye sthityā prabhavati svabhāvācca niyatam || 2\|48||na sthānato'pi śrutiliṅgasamanvayenaprakāśavaiyarthyamato hi mātrā |sūryopamā prabhavatitvatathā udatvā (sūryopamā prabhati catvatathāmbudatvā)ttaddarśanācca niyataṃ pratibimbarūpam || 2\|49||tadavyaktaṃ na tato liṅgametattathobhayavyapadeśācca tejaḥ |pratiṣedhācca paramaḥ seturīśaḥ sāmānyataḥ sthānaviśeṣabud|hdhyā || 2\|50||viśeṣataścopapattestathānyadataḥ phalañcopapadyeta yasmāt |maheśvarācchrutibhiścoditaṃ yaddharmaṃ pare ceśvaraṃ ceti cānye |na karmavacceśvare bhedadhīrnaḥ || 2\|51||bhedānna ceti parataḥ paramārthadṛṣṭyā svādhyāyabhedādupasaṃhārabhedaḥ |athānyathātvaṃ vacaso'sau varīyānsaṃjñātaścedvyāptireva pramāṇam || 2\|52||sarvatrābhedādanayostathānyatprādhānyamānandamayaḥ śirastvam |tathetare tvarthasāmānyayogātprayojanābhāvatayā'pyayāya te || 2\|53||śabdāttathā hyātmagṛhītiruttarāttathānvayāditarākhyānapūrvam |aśabdatvādevametatsamānamevañca saṃvidvacanāviśeṣāt || 2\|54||taddarśanātsambhṛtañcaivameṣo'nāmnāyādvedyabhedātpareti |gaterarthādupapannārthaloke śabdānumānaiḥ saguṇo'vyayātmā || 2\|55||yathādhikāraṃ sthitireva cāntarā (tathātmanaḥ) tatraiva bhedādviśiṣanhītaravat |anyattathā satyakṛtyā tathaike kāmādiratrāyataneṣu cādarāt || 2\|56||upasthite tadvacanāttathāgneḥ saṃlopa evāgnibhavaḥ pradāne |ato'nyacintārthabhedaliṅgaṃ balīyaḥ kriyā paraṃ cāsamānācca dṛṣṭeḥ || 2\|57||śruterbalādanubandhemakhe vai bhāvāpattiścātmanaścaika eva |tadbhāvabhāvadupalabdhirīśe sadbhāvabhāvādanubhāvataśca || 2\|58||aṅgāvabaddhā hi tathaiva mantrato bhūmnaḥ kratorjāyate darśanena || 2\|59||rūpādeśca viparyayeṇa tu dṛśā doṣobhayatrāpyayaṃagrāhyāḥ sakalānapekṣyakaraṇaṃ prādhānyavādena hi |tatprāptiḥ samudāyake'pi itare pratyāyikenāpi yadvidyā'vidyā asati balato dhuryamāryābhiśaṃsī || 2\|60||doṣobhayorapi tadā svagamo'bhyupeyā |smṛtyā sato dṛśi udāsīnavadbhajeta || 2\|61||nābhāvādupalabdhito'pi bhagavadvaidharmyasvanyādivatadbhāvenāpyupalabdhirīśituraho sā vai kṣaṇaṃ kalpyate |sarvārthānupapattito'pi bhagavatyekādvitīye punaḥ |kārtsnyenātmani no vikārakalanaṃ nityaṃ paterdharmataḥ || 2\|62||sambandhānupapattito'pi samadhiṣṭhānopapatterapitaccaivākaraṇaṃ ca bhogavidhuraṃ tvaṃ tattvasarvajñatā |utpatterapi kartureva kāraṇatayā vijñānabhāvo yadi??? niṣedhapratipattito'pi marutaścākāśataḥ prāṇataḥ || 2\|63||astitvaṃ tadapīti gauṇaparatā vākyeṣu bhinnā kriyākāryadravyasamanvayāyakaraṇaṃ śabdācca brahmaiva tat |śabdebhyo'pyamataṃ śrutaṃ bhavati tajjñānaṃ paraṃ śāmbhavaṃyāvallokavibhāgakalpanavaśādbhūtakramātsarjati || 2\|64||tasyāsambhavato bhavejjagadidaṃ tejaḥprasūtaṃ śrutiḥ |cāpaḥ kṣmā marudeva khātmakathayantalliṅgasaṃjñānataḥ || 2\|65||viparyayeṇa kramato'ntarā hi vijñānamānakramato viśeṣāt |na cātmanaḥ kāraṇatāviparyaścarācaravyāpakato hi bhāvaiḥ || 2\|66||nātmā śruto nityatāśaktiyogānnāneva bhāsatyavikalpako hi |saṃjñāna evātra (santāna evātra) gatāgatānāṃ svātmānaṃ cottaraṇenāṇureva || 2\|67||svaśabdonmānābhyāṃ sukhayati sadānandanatanuṃvirodhaścāndropadrava iva sadātmā nikhilagaḥ |guṇādālokeṣu vyatikaravato gandhavahataḥparo dṛṣṭo hyātmā vyapadiśati prajñānubhavataḥ || 2\|68||yāvaccātmā naivā dṛśyeta doṣaiḥ puṃstvādivattvasato vyaktiyogāt |mano'nyatrāyadi kāryeṣu gauṇaṃ vimukhaḥ kartāśāśvato viharati upādānavaśataḥ || 2\|69||asyātmavyapadeśataḥ śrutiriyaṃ kartṛtvavādaṃ vadatupālabdhuṃ śakterviparati samādhyā (viparye samādhyā) kṣubhitayā |parāttattu śrutyāpyanukṛti suratvakṣubhitayā (suyatnakṣubhitayā)paro mantro varṇairbhagavati anujñāpariharau |tanoḥ sambandhena praviśati paraṃ jyotikalane || 2\|70||āsannatevyatikaraṃ pararūpabhede ābhāsa eva sudṛśā niyato niyamyāt |ākāśavatsarvagato'vyayātmā āsandhibhedātpratideśabhāvāt || 2\|71||tathā prāṇo gauṇaḥ prakṛtividhipūrvārthakalanādaghastoye sṛtyaḥ prathitagatiśeṣeṇa kathitaḥ |hastādayastvaṇavaḥ prāṇavāyoḥ cakṣustathā karaṇatvānna doṣaḥ || 2\|72||yaḥ pañcavṛttirmanavacca dṛśyate tathāṇuto jyotirasuśca khāni |bhedaśruterlakṣaṇaviprayogādātmādibhede tu viśeṣa vādaḥ || 2\|73||ātmaikatvātprāṇagateśca vahneḥ te jāgatīvāśrutattvānna ceṣṭā |bhokturna cātmanyavidīkṛtā ye te dhūmamārgeṇa kila prayānti || 2\|74||caraṇāditi cānyakalpanāṃ smaranti saptaiva gatiprarohāt |vyāpāravaidhuryasamūhavidyā te karmaṇaiveha tṛtīyalabdhām || 2\|75||taddarśanantadgadato'pyavidyā savyopapatteruta dauviśeṣāt |cirantapaḥ śuddhirato viśeṣātte sthāvare cāviśeṣārthavādaḥ || 2\|76||sandhyāṃśasṛṣṭyā kila nirmame jagatputreṣu māyāmayato'vyayātmā |kṛtsnaṃ māyāmayaṃ tajjagadidamasato nāmarūpaṃ tu jātam |jāgratsvapnasuṣuptito'pi paramānandamtirodhānakṛt || 2\|77||dehayogāthrasate vardhate yaḥ tatraivānyatpaśyate so'tha bodhāt |sa śośucānasmṛtiśabdabodhaḥ || 2\|78||nānāśabdādibhedātphalavividhamahākarmavaicitryayogādīṣṭetāṃ guṇadhāraṇāṃ śrutihitāṃ taddarśanodbodhataḥ |taddarśanātsiddhita eva sid|hdhyate ācārayogādṛtatacchruteśca || 2\|79||vācā samārambhaṇato niyāmataḥ tasyādhikāprātvakasyopadeśāt |tulyandṛśā sarvataḥ syādvibhāgaḥ adhyāpayātrānnaviśeṣatastu te || 2\|80||kāmopamardena tadūrdhvaretasā vimarśato yāti svatattvato'nyaḥ |anuṣṭheyaṃ cānyatśrutiśirasi niṣṭhābhramavaśāt |vidhistutyā bhāvampravadati rathāgnerādhānamanuvadati jñānāṅgamapi ca || 2\|81||prāṇātyaye vāpi samantathānnamabādhataḥ smṛtitaḥ kāmakāre |vihitāśramakarmataḥ sahaiva kāryāttathobhayorliṅgabhaṅgaṃ ca darśayet || 2\|82||tathāntarā cāpi smṛterviśeṣataḥ jyāyo'pi liṅgābhayabhāvanādhikā |saivādhikārādarśanāttaduktamācārataḥ svāmina ījyavṛttyā || 2\|83||smṛte ṛtviksahakāryaṃ ca kṛtsnam |tanmaunavācā vacanena kurvantadaihikamtadavasthādhṛteśca || 2\|84||āvṛttyāpyasakṛttathopadiśati hyātmannupāgacchatigrāhaṃ yāti ca śāstrato pratīkakalanātsā brahmadṛṣṭirprabhoḥ |ādityādikṛtīṣu tathā satīrapi karmāṅgatādhyānataḥtasmāccāsthiratāṃ smaranti ca punaryatraiva tatra śrutā || 2\|85||āprāyaṇāttatra dṛṣṭaṃ hi yatra tatrāgamātpūrvayo'śleṣanāśau |tathetarasyāpi patedasaṃsṛtau anārabdhāgnihotrādikārye || 2\|86||ato'nyeṣāmubhayoryatra yogādvidyābhogena vāṅmanasī darśanācca |sarvāṇyanumanasā prāṇa eva so'dhyakṣeta upadarśena kaccit || 2\|87||samānavṛttyā kramate cāsu vṛttyā saṃsārato vyapadeśopapatteḥ |sūkṣmapramāṇopamardopalabdhasthitiśca tathopapattereṣa ūṣmā rasaike || 2\|88||atra smaryanānuparatāvidhivākyasiddhervaiyāsakirmunireṣovyayātmā |avibhāgo vacanāddhārda eva raśmyanusārī niśito dakṣiṇāyane |yoginaḥ pratisṛtaistathārcirādvāyumadghaṭito varuṇena || 2\|89||ativāhikavidhestadaliṅgāttadvadatrobhayorapi siddhiḥ |tadvaitena gatirapyupāvṛto viśeṣasāmīpyasakāryahetau || 2\|90||smṛtistathā'nyo'pi ca darśanena kāye tathā pratipattipratīkaḥ |viśeṣadṛṣṭyā sampadāvirbhavena svenāṃśatvānmuktivijñānato hi || 2\|91||ātmaprakāśādavibhāgena dṛṣṭaḥ tadbrahmaṇo'nyaddyutitanmātrato'nyaḥ |upanyāsādanyasaṅkalpabhūtyā rathavānyo'pyuthāha || 2\|92||bhāvamanyo ubhayaṃ na svabhāvā bhāve sampattirevaṃ (bhāve svāpyasampattirevaṃ) jagatsyāt |pratyakṣeṇopadeśātsthitirapi jagato (sthitiravinṛṣarāvarti) vyaktibhāvādupāsābhedābhāsasthitiravikārāvartiriti ca || 2\|93||tathā dṛṣṭerdraṣṭurviparītadṛṣṭeḥ śrutivaśāttathābuddherboddhā bhavati anumānena hi budhaḥ |bhoge sāmānyaliṅgācchivabhajanabhave mānyamanasāanāvṛttiḥ śabdo bhavati vidhivākyena niyatam || 2\|94||tavoktaḥ sūtrāṇāṃ vidhirapi ca sāmānyamubhayaprakṛṣṭa śrutyaiva prabhavati mahānandasadane || 2\|95|||| iti śivarahasyāntargate śivena ṛbhuṃ prati sūtropadeśaḥ sampūrṇaḥ |||| śrīśivarahasyam | śaṅkarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ | adhyāyaḥ 2 | 195||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।शन्कराख्यः षष्ठांशः ।अध्यायः २ ।१-९५॥

– || śrīśivarahasyam |śankarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ |adhyāyaḥ 2 | 1-95||