शिवोत्कर्षमञ्जरी Shivotkarshamanjari

या लक्ष्मीस्त्रिजगच्छरण्यचरणा तस्याः पतिर्यच्छरोयद्देयं निखिलैर्वदान्यनिवहैस्तद्यस्य जीर्णं धनुः ।या संविच्छ्रुतिषु स्मृता रहसि सा यत्पादसंसेविनीस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ १॥

yā lakṣmīstrijagaccharaṇyacaraṇā tasyāḥ patiryaccharoyaddeyaṃ nikhilairvadānyanivahaistadyasya jīrṇaṃ dhanuḥ |yā saṃvicchrutiṣu smṛtā rahasi sā yatpādasaṃsevinīsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 1||

अर्चामीति धिया यदेव कुसुमं क्षिप्त्वा जनो मुच्यतेविध्यामीति धिया तदेव विकिरन् भस्मीकृतो मन्मथः ।इत्याभ्यन्तरवृत्तिमात्ररसिको बाह्यानपेक्षश्च यःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २॥

arcāmīti dhiyā yadeva kusumaṃ kṣiptvā jano mucyatevidhyāmīti dhiyā tadeva vikiran bhasmīkṛto manmathaḥ |ityābhyantaravṛttimātrarasiko bāhyānapekṣaśca yaḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 2||

यत्केशाग्रविलग्नमम्बु जगतां तीर्थं परं पावनंयद्वीर्यं भुवि दक्षिणेति विहितं यज्ञेषु सर्वेष्वपि ।श्वानो यस्य तपस्विनां च महतां कामप्रदा धेनवःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३॥

yatkeśāgravilagnamambu jagatāṃ tīrthaṃ paraṃ pāvanaṃyadvīryaṃ bhuvi dakṣiṇeti vihitaṃ yajñeṣu sarveṣvapi |śvāno yasya tapasvināṃ ca mahatāṃ kāmapradā dhenavaḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 3||

वक्त्राब्जेषु पितामहस्य जगतां वक्षःस्थले श्रीपतेःसर्वाङ्गेषु शतक्रतोरपि दृढानुच्छ्रित्य जैत्रध्वजान् ।संप्राप्तो मदनोऽपि यस्य निटिलज्योतिःपतङ्गायितःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४॥

vaktrābjeṣu pitāmahasya jagatāṃ vakṣaḥsthale śrīpateḥsarvāṅgeṣu śatakratorapi dṛḍhānucchritya jaitradhvajān |saṃprāpto madano'pi yasya niṭilajyotiḥpataṅgāyitaḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 4||

यद्दातुं कृतलोभ एव परमं धाम स्वभक्तान् पुराकाकुत्स्थोऽप्यतिसन्दधे स भुवनान्यन्यानि सृष्ट्वा तदा ।आवेधोमशकं तदेव तृणवद्दत्तेऽविमुक्ते तु यःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ५॥

yaddātuṃ kṛtalobha eva paramaṃ dhāma svabhaktān purākākutstho'pyatisandadhe sa bhuvanānyanyāni sṛṣṭvā tadā |āvedhomaśakaṃ tadeva tṛṇavaddatte'vimukte tu yaḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 5||

सेतुं यत्र निबद्।ह्ध्य यत्र वसुधामुद्धृत्य मग्नां पुराविख्यातो मधुसूदनः स जलधिः यत्स्रोतसा पूरितः ।सा जाह्नव्यपि यज्जटातनुशिखालम्बाम्बुलेशायितास स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ६॥

setuṃ yatra nibad|hdhya yatra vasudhāmuddhṛtya magnāṃ purāvikhyāto madhusūdanaḥ sa jaladhiḥ yatsrotasā pūritaḥ |sā jāhnavyapi yajjaṭātanuśikhālambāmbuleśāyitāsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 6||

दातव्यस्त्रिदिवः प्रतिक्षणपरिक्षीणः समस्तैः सुरैःतद्दानाय च ते कियत्कियदिव व्यापारयन्ते जनान् ।अक्षय्यं पदमाप्यमत्र च सकृद्यत्कीर्तनं साधनंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ७॥

dātavyastridivaḥ pratikṣaṇaparikṣīṇaḥ samastaiḥ suraiḥtaddānāya ca te kiyatkiyadiva vyāpārayante janān |akṣayyaṃ padamāpyamatra ca sakṛdyatkīrtanaṃ sādhanaṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 7||

मन्त्रे वा क्वचिदर्थवादशकले दिष्टया गृहीते सकृत्स्वे नाग्नि त्रिदशा वहन्ति महतीं कीर्तिं यदीयोक्तिषु ।श्वानस्ते निगमा यदीयभवनद्वारे चरन्ति स्वतःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ८॥

mantre vā kvacidarthavādaśakale diṣṭayā gṛhīte sakṛtsve nāgni tridaśā vahanti mahatīṃ kīrtiṃ yadīyoktiṣu |śvānaste nigamā yadīyabhavanadvāre caranti svataḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 8||

यः सान्तानिकलोकदस्तनुभृतां यः सर्वलोकेश्वरःसोऽप्याहूयत मर्त्यभावभजनात् काले न कालेन किम् ।तादृक्षोऽपि स कस्यचिद्द्विजवटोस्त्राणाय येनाहतःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ९॥

yaḥ sāntānikalokadastanubhṛtāṃ yaḥ sarvalokeśvaraḥso'pyāhūyata martyabhāvabhajanāt kāle na kālena kim |tādṛkṣo'pi sa kasyaciddvijavaṭostrāṇāya yenāhataḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 9||

कस्मैचिद्द्विजबन्धवे कियदपि क्षीरं पुरा याचतेदत्तो येन दयारसैकवपुषा दुग्धोद एवार्णवः ।श्रीश्रीवल्लभकल्पपादपसुधाचिन्तामणीभिः समंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ १०॥

kasmaiciddvijabandhave kiyadapi kṣīraṃ purā yācatedatto yena dayārasaikavapuṣā dugdhoda evārṇavaḥ |śrīśrīvallabhakalpapādapasudhācintāmaṇībhiḥ samaṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 10||

केनास्मानतिशेरते दिविचराः श्रुत्या गृहीता हि तेकिं नास्मान् श्रुतिराह तान् परतया ब्रूते किमस्मान् स्वकान् ।सर्वे चेत्पशवो वयं किमितरैः सर्वस्य यो मोचकःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ११॥

kenāsmānatiśerate divicarāḥ śrutyā gṛhītā hi tekiṃ nāsmān śrutirāha tān paratayā brūte kimasmān svakān |sarve cetpaśavo vayaṃ kimitaraiḥ sarvasya yo mocakaḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 11||

बाणो यस्य न बाणकर्म सहते चक्रे च ये द्वे तयोःएकं चक्रकुलप्रतीपमितरच्चक्रानुकूलक्रियम् ।ज्या तु ज्यां शिरसा बिभर्ति भुवने सूतो न सूतः क्वचित्स स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ १२॥

bāṇo yasya na bāṇakarma sahate cakre ca ye dve tayoḥekaṃ cakrakulapratīpamitaraccakrānukūlakriyam |jyā tu jyāṃ śirasā bibharti bhuvane sūto na sūtaḥ kvacitsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 12||

क्रत्वात्मा पुरुषः क्रतुः क्रतुभुजो वक्ता क्रतूनां क्रतोःआधारः क्रतुकालकल्पनपरौ सर्वेऽप्यमी संहताः ।यस्यातिक्रमतः सह क्रतुकृता भ्रष्टाश्च नष्टाः क्षणात्स स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ १३॥

kratvātmā puruṣaḥ kratuḥ kratubhujo vaktā kratūnāṃ kratoḥādhāraḥ kratukālakalpanaparau sarve'pyamī saṃhatāḥ |yasyātikramataḥ saha kratukṛtā bhraṣṭāśca naṣṭāḥ kṣaṇātsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 13||

आरोढुं वरमौपवाह्यमपहर्तुं सुन्दरीः कन्यकाभोक्तुं भोज्यमुपस्थितं सुखमलङ्कर्तुं च रत्नैस्तनुम् ।सन्नह्यन्त्यमृतान्धसो हि शमिते येनैव हालाहलेस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ १४॥

āroḍhuṃ varamaupavāhyamapahartuṃ sundarīḥ kanyakābhoktuṃ bhojyamupasthitaṃ sukhamalaṅkartuṃ ca ratnaistanum |sannahyantyamṛtāndhaso hi śamite yenaiva hālāhalesa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 14||

स्वं वासो दशधा विभज्य वितरन्नेकैकखण्डं पुरायश्चक्रे दश पाकशासनहुताशादीन् दिशामीश्वरान् ।यद्भिक्षाशनभागभाक् त्रिजगतामन्नप्रदात्री शिवास स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ १५॥

svaṃ vāso daśadhā vibhajya vitarannekaikakhaṇḍaṃ purāyaścakre daśa pākaśāsanahutāśādīn diśāmīśvarān |yadbhikṣāśanabhāgabhāk trijagatāmannapradātrī śivāsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 15||

स्वच्छन्दं चरतो हि यस्य चरणाङ्गुष्ठाग्रसम्पादितारेखा काचन हेतिराजपदवीं प्राप्ता जगद्विश्रुताम् ।लब्धा दैत्यभिदा तपोभिरुपदीकृत्य स्वकं लोचनंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ १६॥

svacchandaṃ carato hi yasya caraṇāṅguṣṭhāgrasampāditārekhā kācana hetirājapadavīṃ prāptā jagadviśrutām |labdhā daityabhidā tapobhirupadīkṛtya svakaṃ locanaṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 16||

बाणं काचन बाणकोणमितरा बाणस्य मूलं परायन्तारं कतिचिद्रथाङ्गमितरा शिष्टाः पुनः स्वामिनम् ।इत्थं संस्तुवते चिरन्तनगिरः साक्षात् प्रणाल्यापि यंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ १७॥

bāṇaṃ kācana bāṇakoṇamitarā bāṇasya mūlaṃ parāyantāraṃ katicidrathāṅgamitarā śiṣṭāḥ punaḥ svāminam |itthaṃ saṃstuvate cirantanagiraḥ sākṣāt praṇālyāpi yaṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 17||

प्राचीनेत्यधुनातनेति भुवने वाङ्नाम या यावतीताः सर्वाः परितः परीत्य चरणे यस्यायती विश्रमम् ।शृण्वन्नङ्गदतां गतः फणिपतिः शब्दागमं व्याकरोत्स स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ १८॥

prācīnetyadhunātaneti bhuvane vāṅnāma yā yāvatītāḥ sarvāḥ paritaḥ parītya caraṇe yasyāyatī viśramam |śṛṇvannaṅgadatāṃ gataḥ phaṇipatiḥ śabdāgamaṃ vyākarotsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 18||

गान्धर्वागमदेशिकौ तनुभृतां यत्कर्णयोः कुण्डलेयत्पादाङ्गदनिर्मितं पदमहाभाष्यं भुवि स्त्यायति ।पुण्यं पापमिति व्यवस्थितिरियं यद्वाहहेषाकृतास स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ १९॥

gāndharvāgamadeśikau tanubhṛtāṃ yatkarṇayoḥ kuṇḍaleyatpādāṅgadanirmitaṃ padamahābhāṣyaṃ bhuvi styāyati |puṇyaṃ pāpamiti vyavasthitiriyaṃ yadvāhaheṣākṛtāsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 19||

ध्यात्वा वर्षगणान् बहून्विरचितं यत्नेन यद्वेधसायच्छौरिर्बिभराम्बभूव बहुधा भूत्वा च मृत्वा स्वयम् ।तल्लोकत्रयमीषदुल्लसितयच्चक्षुःस्फुलिङ्गे हुतंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २०॥

dhyātvā varṣagaṇān bahūnviracitaṃ yatnena yadvedhasāyacchaurirbibharāmbabhūva bahudhā bhūtvā ca mṛtvā svayam |tallokatrayamīṣadullasitayaccakṣuḥsphuliṅge hutaṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 20||

सौम्याग्नेयतया क्षराक्षरतया शब्दार्थभावेन वाजीवब्रह्मतया जडाजडतया स्त्रीपुंसभावेन वा ।द्वेधा भिन्नमिदं हि यस्य वपुषी सव्यापसव्ये विदुःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २१॥

saumyāgneyatayā kṣarākṣaratayā śabdārthabhāvena vājīvabrahmatayā jaḍājaḍatayā strīpuṃsabhāvena vā |dvedhā bhinnamidaṃ hi yasya vapuṣī savyāpasavye viduḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 21||

यल्लाभाय पुरा कियद्भिरमरैः सिन्धौ कियद्व्यापृतंलेभे यत्परिवेषणेन कियतीं कीर्तिं रमावल्लभः ।यच्चूडाकुसुमक्षरन्मधुरसस्रोतःकणः सा सुधास स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २२॥

yallābhāya purā kiyadbhiramaraiḥ sindhau kiyadvyāpṛtaṃlebhe yatpariveṣaṇena kiyatīṃ kīrtiṃ ramāvallabhaḥ |yaccūḍākusumakṣaranmadhurasasrotaḥkaṇaḥ sā sudhāsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 22||

यः स्रष्टा जगतां यतोऽयमभवत् तद्यस्य नाभेरभूत्शेते यत्र स तं च यश्चुलुकयाञ्चक्रे सहान्यैः क्षणात् ।तादृक्षाः शतशः पुराणमुनयो यच्छिष्यवर्गे स्थिताःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २३॥

yaḥ sraṣṭā jagatāṃ yato'yamabhavat tadyasya nābherabhūtśete yatra sa taṃ ca yaśculukayāñcakre sahānyaiḥ kṣaṇāt |tādṛkṣāḥ śataśaḥ purāṇamunayo yacchiṣyavarge sthitāḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 23||

निर्व्यापारदशैव यस्य जगतीनिर्वाहधौरन्धरीमन्दस्मेरमुखाब्जतैव परमो यस्य द्विषां निग्रहः ।नित्यं यस्य च मौनमेव निखिलं छिन्ते सतां संशयंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २४॥

nirvyāpāradaśaiva yasya jagatīnirvāhadhaurandharīmandasmeramukhābjataiva paramo yasya dviṣāṃ nigrahaḥ |nityaṃ yasya ca maunameva nikhilaṃ chinte satāṃ saṃśayaṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 24||

दत्ता श्रीरिषवे सिसाधयिषवे वासो गृहीतं सुरैःसूताय व्ययिता गिरश्च किमितो दातास्म्यहं केवलः ।इत्यालोच्य दयानिधिर्दिशति यः कैवल्यमेवार्थिनांस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २५॥

dattā śrīriṣave sisādhayiṣave vāso gṛhītaṃ suraiḥsūtāya vyayitā giraśca kimito dātāsmyahaṃ kevalaḥ |ityālocya dayānidhirdiśati yaḥ kaivalyamevārthināṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 25||

शारीरः पृथिवी रवीन्दुदहना वायुर्वियत्तोयमित्यष्टाभिश्चिदचिद्गणैः परिणतं विश्वं तनुस्स्वेति यः ।विश्वं विश्वविलक्षणः प्रभविता विश्वस्य विश्वाधिकःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २६॥

śārīraḥ pṛthivī ravīndudahanā vāyurviyattoyamityaṣṭābhiścidacidgaṇaiḥ pariṇataṃ viśvaṃ tanussveti yaḥ |viśvaṃ viśvavilakṣaṇaḥ prabhavitā viśvasya viśvādhikaḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 26||

शब्दग्राममयी यदीयगृहिणी ख्याता यदीयं वपुःत्रैलोक्यं जडचेतनाष्टकमयं यद्बाणगुप्तं जगत् ।सर्वासां दयितो गिरां सकललोकात्मा च सर्वेश्वरःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २७॥

śabdagrāmamayī yadīyagṛhiṇī khyātā yadīyaṃ vapuḥtrailokyaṃ jaḍacetanāṣṭakamayaṃ yadbāṇaguptaṃ jagat |sarvāsāṃ dayito girāṃ sakalalokātmā ca sarveśvaraḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 27||

यज्जातीयकणाङ्किताननमहिं जीर्णं कमप्यावसन्पार्श्वस्थापितपन्नगाशनपतिर्जागर्ति नित्यं हरिः ।यत्कण्ठाभरणायितस्त्रिजगतीभीमः स हालाहलःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २८॥

yajjātīyakaṇāṅkitānanamahiṃ jīrṇaṃ kamapyāvasanpārśvasthāpitapannagāśanapatirjāgarti nityaṃ hariḥ |yatkaṇṭhābharaṇāyitastrijagatībhīmaḥ sa hālāhalaḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 28||

अन्योन्यश्वसिताशनैः फणधरैराविश्य सत्त्वान्बहिःभुञ्जानैः परिचारकैस्तृणकणैरानन्दिना नन्दिना ।भिक्षान्नोपचितैश्च दारतनयैः पुष्णाति विश्वानि यःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ २९॥

anyonyaśvasitāśanaiḥ phaṇadharairāviśya sattvānbahiḥbhuñjānaiḥ paricārakaistṛṇakaṇairānandinā nandinā |bhikṣānnopacitaiśca dāratanayaiḥ puṣṇāti viśvāni yaḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 29||

केयूराङ्गदहारकुण्डलकटीसूत्रोपवीतीभवद्भोगीन्द्रोद्भटफूत्कृतिव्यतिकरोन्मृष्टाङ्गरागो मुहुः ।संवर्तोपचितैस्त्रिलोकभसितैर्भूयोऽपि यो लिप्यतेस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३०॥

keyūrāṅgadahārakuṇḍalakaṭīsūtropavītībhavadbhogīndrodbhaṭaphūtkṛtivyatikaronmṛṣṭāṅgarāgo muhuḥ |saṃvartopacitaistrilokabhasitairbhūyo'pi yo lipyatesa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 30||

सर्वश्चेतनवर्ग एष पशुतामस्यानुमेने स्वयंतेषामेष पतिः प्रभुर्नियमने निर्मोचने च स्वतः ।इत्याम्नायगिरः स्तुवन्ति बहुशः शाखासु शाखासु यंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३१॥

sarvaścetanavarga eṣa paśutāmasyānumene svayaṃteṣāmeṣa patiḥ prabhurniyamane nirmocane ca svataḥ |ityāmnāyagiraḥ stuvanti bahuśaḥ śākhāsu śākhāsu yaṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 31||

यच्छूलं गतसारमित्युपददे चक्रं जिघृक्षुर्हरिःतत्खण्डो निहितस्तु येन दनुजे तेनापि दुर्निग्रहः ।निर्जेतुं लवणं प्रतीक्ष्यविरहः शक्त्याऽभवत् सर्वधास स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३२॥

yacchūlaṃ gatasāramityupadade cakraṃ jighṛkṣurhariḥtatkhaṇḍo nihitastu yena danuje tenāpi durnigrahaḥ |nirjetuṃ lavaṇaṃ pratīkṣyavirahaḥ śaktyā'bhavat sarvadhāsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 32||

मां नाम्ना श्रुतिरग्रहीदिति सुराः ख्यातिं लभन्ते परांमां वेदाहमिति श्रुतिः कथयतीत्युत्सिच्यते माधवः ।ता यद्दोरिषुधन्वमन्युषु नमोवाकान्वहन्ते शतंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३३॥

māṃ nāmnā śrutiragrahīditi surāḥ khyātiṃ labhante parāṃmāṃ vedāhamiti śrutiḥ kathayatītyutsicyate mādhavaḥ |tā yaddoriṣudhanvamanyuṣu namovākānvahante śataṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 33||

सर्गश्च प्रतिसञ्चरश्च जगतां यत्पक्ष्मणी संश्रितौशास्त्राणि श्रुतयोऽपि वा यदधरस्पन्दं प्रतीक्ष्यासते ।बन्धो मोक्ष इति द्वयं तनुभृतां यस्याक्षिकोणे स्थितंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३४॥

sargaśca pratisañcaraśca jagatāṃ yatpakṣmaṇī saṃśritauśāstrāṇi śrutayo'pi vā yadadharaspandaṃ pratīkṣyāsate |bandho mokṣa iti dvayaṃ tanubhṛtāṃ yasyākṣikoṇe sthitaṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 34||

शक्त्यर्धं विनिवेशयामि परिगृह्णीतेत्युपच्छन्दिताःसम्भूयापि वयं तदर्धवहने न स्मः समर्था इति ।जग्मुः प्रागमराः शरादिविधया यस्य स्वयं शेषतांस स्वामी मम देवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३५॥

śaktyardhaṃ viniveśayāmi parigṛhṇītetyupacchanditāḥsambhūyāpi vayaṃ tadardhavahane na smaḥ samarthā iti |jagmuḥ prāgamarāḥ śarādividhayā yasya svayaṃ śeṣatāṃsa svāmī mama devataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 35||

यानब्धौ विनिमज्ज्य मीनवपुषा शौरिश्चिरायावहत्यत्सन्धारणमेकमेव महतां माहात्म्यमुद्घुष्यते ।यानद्यापि विधिर्बिभर्ति वदनैस्ते यं वहन्त्यागमाःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३६॥

yānabdhau vinimajjya mīnavapuṣā śauriścirāyāvahatyatsandhāraṇamekameva mahatāṃ māhātmyamudghuṣyate |yānadyāpi vidhirbibharti vadanaiste yaṃ vahantyāgamāḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 36||

जेतुं त्रीणि पुराणि येन सहसारूढे धरित्रीरथेवेदाश्वेषु विभुग्नजानुषु वृषो भूत्वा प्रयस्यन्हरिः ।वोढुं तं न रथं शशाक विधृतं शेषात्मनापि स्वयंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३७॥

jetuṃ trīṇi purāṇi yena sahasārūḍhe dharitrīrathevedāśveṣu vibhugnajānuṣu vṛṣo bhūtvā prayasyanhariḥ |voḍhuṃ taṃ na rathaṃ śaśāka vidhṛtaṃ śeṣātmanāpi svayaṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 37||

अम्बा यद्गृहमेधिनी त्रिजगतां शब्दान्तराण्यन्तरासन्त्यज्योपपदं वदन्ति च जना एकं यमेवेश्वरम् ।मुक्त्वा च प्रतियोगिनं वदति यत्सूनुं कुमारं श्रुतिःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३८॥

ambā yadgṛhamedhinī trijagatāṃ śabdāntarāṇyantarāsantyajyopapadaṃ vadanti ca janā ekaṃ yameveśvaram |muktvā ca pratiyoginaṃ vadati yatsūnuṃ kumāraṃ śrutiḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 38||

विश्वं मुञ्च बधान वेति हि पराशक्तिर्यदाज्ञापिताज्ञानेच्छाकृतिशक्तिषु स्वयमिमं विन्यस्य सर्वं भरम् ।आस्तेऽनुत्तरसामरस्यपरमानन्दानुसन्धायिनीस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ३९॥

viśvaṃ muñca badhāna veti hi parāśaktiryadājñāpitājñānecchākṛtiśaktiṣu svayamimaṃ vinyasya sarvaṃ bharam |āste'nuttarasāmarasyaparamānandānusandhāyinīsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 39||

उन्मीलच्चतुरग्रविंशतिशतद्वन्द्वात्मना सङ्ख्ययानिर्भक्तैर्भुवनैः सनेतृभिरपि व्याप्तं कलापञ्चकम् ।यत्कोट्यंशपराख्यशक्तिकणिकालेशस्य लेशायतेस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४०॥

unmīlaccaturagraviṃśatiśatadvandvātmanā saṅkhyayānirbhaktairbhuvanaiḥ sanetṛbhirapi vyāptaṃ kalāpañcakam |yatkoṭyaṃśaparākhyaśaktikaṇikāleśasya leśāyatesa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 40||

यस्यानन्दमहार्णवस्य कणिका या काप्यविद्यानिलव्याधूता शतधा विभिद्य भुवनं व्याप्ता श्रुतीनां गणैः ।ब्रह्म त्वं तदसीति वादमुखरैरद्यापि चान्विष्यतेस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४१॥

yasyānandamahārṇavasya kaṇikā yā kāpyavidyānilavyādhūtā śatadhā vibhidya bhuvanaṃ vyāptā śrutīnāṃ gaṇaiḥ |brahma tvaṃ tadasīti vādamukharairadyāpi cānviṣyatesa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 41||

श्रेयः संसरतां किमस्ति परमं नामापवर्गाच्च नःतद्दानादधिको न कश्चन गुणोऽस्त्यस्मद्धियां गोचरः ।तद्यद्दर्पणसंप्रसादसुलभं नालं यदीयस्तुतौस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४२॥

śreyaḥ saṃsaratāṃ kimasti paramaṃ nāmāpavargācca naḥtaddānādadhiko na kaścana guṇo'styasmaddhiyāṃ gocaraḥ |tadyaddarpaṇasaṃprasādasulabhaṃ nālaṃ yadīyastutausa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 42||

प्लुष्टे स्थावरजङ्गमे शतधृतौ नष्टे जगत्स्रष्टरिव्याप्ते दैत्यरिपौ हरेण विहरत्यस्मिन् महेशात्मना ।अन्तर्भावयितुं स्वयं तमपि यस्येमे गणाः साक्षिणःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४३॥

pluṣṭe sthāvarajaṅgame śatadhṛtau naṣṭe jagatsraṣṭarivyāpte daityaripau hareṇa viharatyasmin maheśātmanā |antarbhāvayituṃ svayaṃ tamapi yasyeme gaṇāḥ sākṣiṇaḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 43||

नाशव्याप्यममङ्गलं तदितरं माङ्गल्यमेवं स्थितेनश्यद्दैवतधारितैरलमलङ्कारैरभव्यैरिति ।नित्यैर्भस्मभिरेव भूषयति यः स्वाङ्गं जगन्मङ्गलंस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४४॥

nāśavyāpyamamaṅgalaṃ taditaraṃ māṅgalyamevaṃ sthitenaśyaddaivatadhāritairalamalaṅkārairabhavyairiti |nityairbhasmabhireva bhūṣayati yaḥ svāṅgaṃ jaganmaṅgalaṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 44||

गङ्गाम्भःपरिशोषणं स्मरमदोच्छेदो जगद्दाह इत्याद्यं निग्रहवैशसं कलयते कण्ठादुपर्येव यः ।अन्तः सन्ततमीहते तु शिवमाकीटं जगन्मात्रकेस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४५॥

gaṅgāmbhaḥpariśoṣaṇaṃ smaramadocchedo jagaddāha ityādyaṃ nigrahavaiśasaṃ kalayate kaṇṭhāduparyeva yaḥ |antaḥ santatamīhate tu śivamākīṭaṃ jaganmātrakesa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 45||

अभ्यर्चन्ति यमामनन्ति यमनुध्यायन्ति यं सन्ततंगीर्वाणाः फणिनो नरा इति किमित्याश्चर्यमाचक्ष्महे ।यो देवः स्वयमप्यसौ शिवमनुध्यायन् शिवत्वं गतःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४६॥

abhyarcanti yamāmananti yamanudhyāyanti yaṃ santataṃgīrvāṇāḥ phaṇino narā iti kimityāścaryamācakṣmahe |yo devaḥ svayamapyasau śivamanudhyāyan śivatvaṃ gataḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 46||

यास्वप्सु द्रुहिणोऽजनिष्ट धरणौ यत्रावतारो हरेःलिल्ये यत्र हुताशने त्रिजगतां माता विदेहात्मजा ।तद्भूतत्रयमप्यभूदचतुरं यत्तेजसो धारणेस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४७॥

yāsvapsu druhiṇo'janiṣṭa dharaṇau yatrāvatāro hareḥlilye yatra hutāśane trijagatāṃ mātā videhātmajā |tadbhūtatrayamapyabhūdacaturaṃ yattejaso dhāraṇesa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 47||

यद्धर्मानुचिकीर्षया प्रववृते भिक्षाश्रमोऽनुत्तमोयद्दास्यव्रतलाञ्छनं परमिति ख्याता विभूतिः श्रुतौ ।यत्सूक्तिश्रवणेच्छया सुकृतिनो मुञ्चन्ति काश्यामसून्स स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४८॥

yaddharmānucikīrṣayā pravavṛte bhikṣāśramo'nuttamoyaddāsyavratalāñchanaṃ paramiti khyātā vibhūtiḥ śrutau |yatsūktiśravaṇecchayā sukṛtino muñcanti kāśyāmasūnsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 48||

यत्सारथ्यपदस्थितेः शतधृतेरायुः परार्धाधिकंशौरेर्यं प्रति मार्गणत्वमयतो जागर्ति लक्ष्मीः स्थिरा ।यत्पादाश्रयिणः फणाधरपतेर्वाचः प्रथन्तेतरांस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ४९॥

yatsārathyapadasthiteḥ śatadhṛterāyuḥ parārdhādhikaṃśaureryaṃ prati mārgaṇatvamayato jāgarti lakṣmīḥ sthirā |yatpādāśrayiṇaḥ phaṇādharapatervācaḥ prathantetarāṃsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 49||

पारम्ये निगमागमाः परमसौलभ्ये पिशाचादयोवाञ्छातीतपदार्पणे स भगवान् वैयाघ्रपादो मुनिः ।सर्वागःसहनेऽन्धकश्च दनुजो यस्य स्थिताः साक्षिणःस स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ५०॥

pāramye nigamāgamāḥ paramasaulabhye piśācādayovāñchātītapadārpaṇe sa bhagavān vaiyāghrapādo muniḥ |sarvāgaḥsahane'ndhakaśca danujo yasya sthitāḥ sākṣiṇaḥsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 50||

साराः शब्दकुलस्य येन निगमा वाहा इति स्वीकृताःसारावद्रिषु कार्मुकं गृहमिति द्वौ हेमरूप्यौ हृतौ ।सारा वारिषु जाह्नवीति विधृता भक्तानुकम्पाच्छलात्स स्वामी मम दैवतं तदितरो नाम्नापि नाम्नायते ॥ ५१॥

sārāḥ śabdakulasya yena nigamā vāhā iti svīkṛtāḥsārāvadriṣu kārmukaṃ gṛhamiti dvau hemarūpyau hṛtau |sārā vāriṣu jāhnavīti vidhṛtā bhaktānukampācchalātsa svāmī mama daivataṃ taditaro nāmnāpi nāmnāyate || 51||

भूमिर्भ्राम्यति बद्ध एव मरुति प्रत्यग्भ्रमोऽत्यद्भुतोभ्राम्यन्त्येव सहाश्रयेण च दिवि ज्योतींषि सर्वाण्यपि ।आवर्तोऽयमपां भ्रमः परिणतो मूर्तिर्हरस्याष्टमीयाऽसावप्पयदीक्षितो जयति सा त्वेका निरस्तभ्रमा ॥ ५२॥

bhūmirbhrāmyati baddha eva maruti pratyagbhramo'tyadbhutobhrāmyantyeva sahāśrayeṇa ca divi jyotīṃṣi sarvāṇyapi |āvarto'yamapāṃ bhramaḥ pariṇato mūrtirharasyāṣṭamīyā'sāvappayadīkṣito jayati sā tvekā nirastabhramā || 52||

इति श्रीनीलकण्ठदीक्षितविरचिता शिवोत्कर्षमञ्जरी समाप्ता ।

iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitaviracitā śivotkarṣamañjarī samāptā |