शिवयोगदीपिका Shivayogadipika by Sadashivayogishvara

मन्त्र लय हठराजाख्यचतुर्विधयोगानां विवरणंॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

mantra laya haṭharājākhyacaturvidhayogānāṃ vivaraṇaṃoṃ tatsadbrahmaṇe namaḥ |

श्रीदक्षिणामूर्तये नमः ।

śrīdakṣiṇāmūrtaye namaḥ |

अथ सदाशिवयोगीश्वरविरचिता शिवयोगदीपिका ।

atha sadāśivayogīśvaraviracitā śivayogadīpikā |

परमयोगिमनोम्बुजषट्पदं त्रिविधकारणकारणमव्ययम् ।सगुणनिर्गुणतत्त्वमनामयं गुरुसदाशिवलिङ्गमहं भजे ॥ १॥

paramayogimanombujaṣaṭpadaṃ trividhakāraṇakāraṇamavyayam |saguṇanirguṇatattvamanāmayaṃ gurusadāśivaliṅgamahaṃ bhaje || 1||

श्रीमद्गुरुप्रसादेन योगं ज्ञात्वा शिवात्मकम् ।वक्ष्यामि सुप्रबोधाय शिवयोगप्रदीपिकाम् ॥ २॥

śrīmadguruprasādena yogaṃ jñātvā śivātmakam |vakṣyāmi suprabodhāya śivayogapradīpikām || 2||

शिवतत्त्वविदां श्रेष्ठ वक्ष्यामि शृणु तेऽधुना ।शिवयोगं परं गुह्यमपि त्वद्भक्तिगौरवात् ॥ ३॥

śivatattvavidāṃ śreṣṭha vakṣyāmi śṛṇu te'dhunā |śivayogaṃ paraṃ guhyamapi tvadbhaktigauravāt || 3||

मन्त्रो लयो हठो राजा चेति योगाश्चतुर्विधाः ।तानाहुः पूर्वमुनयः सिद्धाः शम्भुप्रबोधितान् ॥ ४॥

mantro layo haṭho rājā ceti yogāścaturvidhāḥ |tānāhuḥ pūrvamunayaḥ siddhāḥ śambhuprabodhitān || 4||

एकाक्षरं द्व्यक्षरं वा षडक्षरमथापि वा ।अष्टाक्षरं वा मोक्षाय मन्त्रयोगी सदा जपेत् ॥ ५॥

ekākṣaraṃ dvyakṣaraṃ vā ṣaḍakṣaramathāpi vā |aṣṭākṣaraṃ vā mokṣāya mantrayogī sadā japet || 5||

यस्य चित्तं निजं ध्यायेन्मनसा मरुता सह ।लीनं भवति नादेन लपयोगी स एव हि ॥ ६॥

yasya cittaṃ nijaṃ dhyāyenmanasā marutā saha |līnaṃ bhavati nādena lapayogī sa eva hi || 6||

भवेदष्टाङ्गमार्गेण मुद्राकरणबन्धनैः ।तथा केवलकुम्भेन हठयोगी वशानिलः ॥ ७॥

bhavedaṣṭāṅgamārgeṇa mudrākaraṇabandhanaiḥ |tathā kevalakumbhena haṭhayogī vaśānilaḥ || 7||

त्रिषु लक्ष्येषु यो ब्रह्मसाक्षात्कारं गमिष्यति ।ज्ञानोपायमनोवृत्तिरहितो राजयोगवित् ॥ ८॥

triṣu lakṣyeṣu yo brahmasākṣātkāraṃ gamiṣyati |jñānopāyamanovṛttirahito rājayogavit || 8||

उत्तरोत्तरवैशिष्ट्याद्योगाश्चत्वार एव हि ।तेष्वेक एव मुख्योऽसौ राजयोगोत्तमोत्तमः ॥ ९॥

uttarottaravaiśiṣṭyādyogāścatvāra eva hi |teṣveka eva mukhyo'sau rājayogottamottamaḥ || 9||

सोऽपि त्रिधा भवेत्साङ्ख्यस्तारकश्चामना इति ।पञ्चविंशतितत्त्वानां ज्ञानं यत्साङ्ख्यमुच्यते ॥ १०॥

so'pi tridhā bhavetsāṅkhyastārakaścāmanā iti |pañcaviṃśatitattvānāṃ jñānaṃ yatsāṅkhyamucyate || 10||

बहिर्मुद्रा परिज्ञानाद्योगस्तारक उच्यते ।अन्तर्मुद्रापरिज्ञानादमनस्क इतीरितः ॥ ११॥

bahirmudrā parijñānādyogastāraka ucyate |antarmudrāparijñānādamanaska itīritaḥ || 11||

श्लाघ्यः साङ्ख्यात्तारकोऽयममनस्कोऽपि तारकात् ।राजत्वात्सर्वयोगाणां राजयोग इति स्मृतः ॥ १२॥

ślāghyaḥ sāṅkhyāttārako'yamamanasko'pi tārakāt |rājatvātsarvayogāṇāṃ rājayoga iti smṛtaḥ || 12||

नाभेदः शिवयोगस्य राजयोगस्य तत्त्वतः ।शिवार्चिनां तथाऽप्येवमुक्तो बुद्धेः प्रवर्तते ॥ १३॥

nābhedaḥ śivayogasya rājayogasya tattvataḥ |śivārcināṃ tathā'pyevamukto buddheḥ pravartate || 13||

प्रतिपाद्यस्तयोर्भेदस्तथा शिवरतात्मनाम् ।तस्मान्मनीषिभिर्ग्राह्यः शिवयोगस्तु केवल ॥ १४॥

pratipādyastayorbhedastathā śivaratātmanām |tasmānmanīṣibhirgrāhyaḥ śivayogastu kevala || 14||

ज्ञानं शिवमयं भक्तिः शैवं ज्ञानं शिवात्मकम् ।शैवं व्रतं शिवार्चेति शिवयोगो हि पञ्चधा ॥ १५॥

jñānaṃ śivamayaṃ bhaktiḥ śaivaṃ jñānaṃ śivātmakam |śaivaṃ vrataṃ śivārceti śivayogo hi pañcadhā || 15||

शिवाचारविहीनो यः पशुरेव न संशयः ।स तु संसारचक्रेऽस्मिन्नजस्रं परिवर्तते ॥ १६॥

śivācāravihīno yaḥ paśureva na saṃśayaḥ |sa tu saṃsāracakre'sminnajasraṃ parivartate || 16||

सत्यं वदामि तत्तत्त्वं निर्णीतं पूर्वसूरिभिः ।सर्वदेवमयः साक्षात्सर्वभूतमयस्तथा ॥ १७॥

satyaṃ vadāmi tattattvaṃ nirṇītaṃ pūrvasūribhiḥ |sarvadevamayaḥ sākṣātsarvabhūtamayastathā || 17||

सर्वज्ञानसमः सम्यक्सर्वतत्वोत्तरोत्तरः ।सर्वतेजोमयः साक्षात्सर्वानन्दस्वरूपवान् ॥ १८॥

sarvajñānasamaḥ samyaksarvatatvottarottaraḥ |sarvatejomayaḥ sākṣātsarvānandasvarūpavān || 18||

मायासमेतः सकलो निष्कलः केवलः परः ।अस्तिनास्तिद्वयातीतो वाङ्मनोगोचरात्मकः ॥ १९॥

māyāsametaḥ sakalo niṣkalaḥ kevalaḥ paraḥ |astināstidvayātīto vāṅmanogocarātmakaḥ || 19||

अवर्णो वर्णसंयुक्तो नीरूपी विश्वरूपभृत् ।परमात्मा परं ब्रह्म कश्चिद्देवोऽस्ति चिच्छिवः ॥ २०॥

avarṇo varṇasaṃyukto nīrūpī viśvarūpabhṛt |paramātmā paraṃ brahma kaściddevo'sti cicchivaḥ || 20||

शिवादुत्पद्यते शक्तिः शान्त्यतीता परात्मिका ।अप्रतर्क्यगुणोपेता जृम्भते सा शिवाज्ञया ॥ २१॥

śivādutpadyate śaktiḥ śāntyatītā parātmikā |apratarkyaguṇopetā jṛmbhate sā śivājñayā || 21||

सा शक्तिः पञ्चधा भिन्ना भवति ब्रह्मरूपिणी ।पञ्चभूतात्मिका नित्या तस्या आसीदिदं जगत् ॥ २२॥

sā śaktiḥ pañcadhā bhinnā bhavati brahmarūpiṇī |pañcabhūtātmikā nityā tasyā āsīdidaṃ jagat || 22||

आदौ व्योन्नि स्थितो भाति साक्षादेवः सदाशिवः ।मदाशिवादीश्वरोऽपि सम्भूतः पवने स्थितः ॥ २३॥

ādau vyonni sthito bhāti sākṣādevaḥ sadāśivaḥ |madāśivādīśvaro'pi sambhūtaḥ pavane sthitaḥ || 23||

ईश्वरादभवदुद्रो वह्नौ स्थित्वा प्रतापवान् ।रुद्राद्विष्णुर्महातेजा वारितत्त्वे व्यवस्थितः ॥ २४॥

īśvarādabhavadudro vahnau sthitvā pratāpavān |rudrādviṣṇurmahātejā vāritattve vyavasthitaḥ || 24||

विष्णुतत्त्वोदितो ब्रह्मा पृथ्वीतत्त्वे व्यवस्थितः ।एवं पराशक्तिजाता विश्वपाः पञ्च मूर्तयः ॥ २५॥

viṣṇutattvodito brahmā pṛthvītattve vyavasthitaḥ |evaṃ parāśaktijātā viśvapāḥ pañca mūrtayaḥ || 25||

निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च ।शान्त्यतीता कला ह्येताः स्थिता ब्रह्मादिमूर्तिषु ॥ २६॥

nivṛttiśca pratiṣṭhā ca vidyā śāntistathaiva ca |śāntyatītā kalā hyetāḥ sthitā brahmādimūrtiṣu || 26||

तथा शिवाज्ञया ह्येता वर्तन्ते सुमहोज्ज्वलाः ।ब्रह्मणो देवता दैत्या मुनयो मानवास्तथा ॥ २७॥

tathā śivājñayā hyetā vartante sumahojjvalāḥ |brahmaṇo devatā daityā munayo mānavāstathā || 27||

स्वेदजा अण्डजाः सर्वे प्राणिनश्च जरायुजाः ।तृणगुल्मलतावृक्षाद्यनेकोद्भिज्जकोटयः ॥ २८॥

svedajā aṇḍajāḥ sarve prāṇinaśca jarāyujāḥ |tṛṇagulmalatāvṛkṣādyanekodbhijjakoṭayaḥ || 28||

गिरयः सरितश्चान्ये समुद्राश्च सरांसि च ।सम्भवन्ति क्रमेणैव तस्माच्छिवमयं जगत् ॥ २९॥

girayaḥ saritaścānye samudrāśca sarāṃsi ca |sambhavanti krameṇaiva tasmācchivamayaṃ jagat || 29||

यस्तं शिवं केवलचित्स्वरूपंसूर्येन्दुवैश्वानरमण्डलस्थम् ।गुरुप्रसादात्त्रिमलं क्षयित्वा ध्यात्वायजन्मोक्षसुखं प्रयाति ॥ ३०॥

yastaṃ śivaṃ kevalacitsvarūpaṃsūryenduvaiśvānaramaṇḍalastham |guruprasādāttrimalaṃ kṣayitvā dhyātvāyajanmokṣasukhaṃ prayāti || 30||

शिवज्ञानं द्विधा ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं तथा ।आदौ सगुणमाश्रित्य पश्चान्निर्गुणमाचरेत् ॥ ३१॥

śivajñānaṃ dvidhā jñeyaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā |ādau saguṇamāśritya paścānnirguṇamācaret || 31||

सगुणं बहुधा प्रोक्तं बाह्याभ्यन्तरगोचरम् ।इन्द्रियादिभिरग्राह्यं निर्गुणं त्वन्तरिक्षवत् ॥ ३२॥

saguṇaṃ bahudhā proktaṃ bāhyābhyantaragocaram |indriyādibhiragrāhyaṃ nirguṇaṃ tvantarikṣavat || 32||

एवं तत्त्वपरिज्ञानं गुरुष्वेव व्यवस्थितम् ।अत एव मुमुक्षूणां पूजनीयच सद्गुरुः ॥ ३३॥

evaṃ tattvaparijñānaṃ guruṣveva vyavasthitam |ata eva mumukṣūṇāṃ pūjanīyaca sadguruḥ || 33||

सदायुरारोग्यमपारभूतिंविद्या यशः स्वर्गसुखं च मोक्षम् ।कलानि सर्वाणि नरः समाप्तुंकथं समर्थो गुरुणा विहीनः ॥ ३४॥

sadāyurārogyamapārabhūtiṃvidyā yaśaḥ svargasukhaṃ ca mokṣam |kalāni sarvāṇi naraḥ samāptuṃkathaṃ samartho guruṇā vihīnaḥ || 34||

उक्तलक्षणसम्पन्नमाचार्यं सर्ववेदिनम् ।कर्मणा मनसा वाचा शिववत्पूजयेद्गुरुम् ॥ ३५॥

uktalakṣaṇasampannamācāryaṃ sarvavedinam |karmaṇā manasā vācā śivavatpūjayedgurum || 35||

तस्माद्गुरूमुखेणैव दीक्षितो यः शिवार्चकः ।चतुर्वर्गफलावाप्तिः सुखं तस्य करे स्थिता ॥ ३६॥

tasmādgurūmukheṇaiva dīkṣito yaḥ śivārcakaḥ |caturvargaphalāvāptiḥ sukhaṃ tasya kare sthitā || 36||

त्रिकालं वा द्विकालं वा एककालमथापि वा ।भक्त्या गुरूक्तमार्गेण पूजयेच्चिन्मयं शिवम् ॥ ३७॥

trikālaṃ vā dvikālaṃ vā ekakālamathāpi vā |bhaktyā gurūktamārgeṇa pūjayeccinmayaṃ śivam || 37||

अन्तर्यागो बहिर्यागो द्विविधं तच्छिवार्चनम् ।मुख्या चाभ्यन्तरे पूजा सा च बाह्यार्चनोदिता ॥ ३८॥

antaryāgo bahiryāgo dvividhaṃ tacchivārcanam |mukhyā cābhyantare pūjā sā ca bāhyārcanoditā || 38||

आत्मस्थमत्यन्तरुचिप्रशान्तमश्रान्तमीशं हि यजन्ति सन्तः ।तं वाह्यनानाप्रतिमासु बाह्यक्रियाभिरेवाल्पधियो यजन्ति ॥ ३९॥

ātmasthamatyantarucipraśāntamaśrāntamīśaṃ hi yajanti santaḥ |taṃ vāhyanānāpratimāsu bāhyakriyābhirevālpadhiyo yajanti || 39||

हृत्पद्मं शिवधर्मकन्दसहितं सुज्ञाननालं तथा ।नित्यैश्वर्यदलाष्टकं शशिनिभं वैराग्यसत्कर्णिकम् ॥ ४०॥

hṛtpadmaṃ śivadharmakandasahitaṃ sujñānanālaṃ tathā |nityaiśvaryadalāṣṭakaṃ śaśinibhaṃ vairāgyasatkarṇikam || 40||

श्रीरुद्रेश्वरकेसराञ्चितमिदं सञ्चिन्त्य तन्मध्यमे ।सूर्येन्दुज्वलवह्निमण्डलगतं ध्यायेच्छिवं चिन्मयम् ॥ ४१॥

śrīrudreśvarakesarāñcitamidaṃ sañcintya tanmadhyame |sūryendujvalavahnimaṇḍalagataṃ dhyāyecchivaṃ cinmayam || 41||

प्रसन्नवदनं शान्तं द्व्यष्टवर्पीमुज्ज्वलंअनेककोटिकन्दर्पलावण्यसमविग्रहम् ।चतुर्भुजं मृगीटङ्कवरदाभयधारिणंचन्द्ररेखाशिरोभूषं शरच्चन्द्रनिभद्युतिम् ॥ ४२॥

prasannavadanaṃ śāntaṃ dvyaṣṭavarpīmujjvalaṃanekakoṭikandarpalāvaṇyasamavigraham |caturbhujaṃ mṛgīṭaṅkavaradābhayadhāriṇaṃcandrarekhāśirobhūṣaṃ śaraccandranibhadyutim || 42||

दिव्याम्बरधरं देवं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।दिव्याभरणशोभाढ्यं दिव्यपुष्पैरलङ्कृतम् ॥ ४३॥

divyāmbaradharaṃ devaṃ divyagandhānulepanam |divyābharaṇaśobhāḍhyaṃ divyapuṣpairalaṅkṛtam || 43||

त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रिमलक्षयकारणम् ।सर्वमङ्गलया देव्या निजवामाङ्कशोभितम् ॥ ४४॥

trinetraṃ triguṇādhāraṃ trimalakṣayakāraṇam |sarvamaṅgalayā devyā nijavāmāṅkaśobhitam || 44||

भास्वत्कल्पतरोर्मूले फलपुष्पसमन्विते ।वेदिकायां समासीनं नवरत्नमयासनम् ॥ ४५॥

bhāsvatkalpatarormūle phalapuṣpasamanvite |vedikāyāṃ samāsīnaṃ navaratnamayāsanam || 45||

अद्वैतमच्युतं विष्णुं नित्यं निर्वाणगोचरम् ।अचिन्त्यमजमव्यक्तमादिमध्यान्तवर्जितम् ॥ ४६॥

advaitamacyutaṃ viṣṇuṃ nityaṃ nirvāṇagocaram |acintyamajamavyaktamādimadhyāntavarjitam || 46||

परं शिवं हृदि ध्यात्वा निश्चयीभूतमानसः ।यजेदाभ्यन्तरद्रव्यैरवधानेन तद्यथा ॥ ४७॥

paraṃ śivaṃ hṛdi dhyātvā niścayībhūtamānasaḥ |yajedābhyantaradravyairavadhānena tadyathā || 47||